«Անտարբեր չլինենք». ում է պաշտպանում Իրանը Ղարաբաղյան հակամարտությունում
(Թարմացված է 01:50 19.10.2020)
Հայաստանն ու Ադրբեջանը հակամարտության մեջ են, իսկ միջնորդներն առաջարկում են հակամարտության գոտի խաղաղապահներ մտցնել։ Այս ֆոնին Թեհրանը սպառնում է, որ այլևս չի հանդուրժի իր տարածքի հրետակոծումը։
Բաքվում և Երևանում չեն կարողանում հասկանալ, թե Իսլամական Հանրապետությունն ում կողմն է ավելի շատ հակված։ Հարավային Կովկասում Իրանի դերի մասին` ՌԻԱ Նովոստիի սյունակագիր Գալիա Իբրահիմովայի հոդվածում։
Բողոքի շեմին
«Զինված այս հակամարտությունը մեր շահերից չի բխում. Երևանը մեր հարևանն է, իսկ Բաքվի հետ մենք կապված ենք կրոնով, պատմությամբ ու մշակույթով», – հայտարարել է Իրանի հոգևոր առաջնորդի միջազգային հարցերով խորհրդական Ալի Աքբար Վելայաթին։
Ղարաբաղում պատերազմն Իրանի վրա անդրադարձել է ոչ միայն դիվանագիտական մակարդակով, այլև բառացիորեն։ Արկերը թռչում են սահմանի վրայով և խուճապ առաջացնում տեղի բնակիչների շրջանում։
«Իրանն անտարբեր չի մնա, եթե զինված դիմակայությունը սպառնա մեզ», – ընդգծել է ԱԳՆ ներկայացուցիչ Սաիդ Հաթիբզադեն։
90-ականների սկզբից Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը (ԻԻՀ) հանդես է գալիս տարածաշրջանում խաղաղ կարգավորման օգտին։ Թեհրանը դեմ է ադրբեջանական պաշտոնական սահմանների վերաձևմանը, սակայն կոչ է անում հաշվի առնել հայերի շահերը։ Իրանական դիվանագիտությունն ավանդաբար փոխգործակցել է և՛ Բաքվի, և՛ Երևանի հետ։
Պաշտոնյաների վերջին ելույթներն առաջին անգամ ցույց տվեցին Թեհրանի վերաբերմունքը հակամարտության ներկայիս փուլի նկատմամբ։ Ադրբեջանը կարծում է, որ Իրանը համաձայն է Բաքվի դիրքորոշման հետ։ Թեպետ Հայաստանն էլ այաթոլա Համենեի խորհրդականի ելույթում աջակցման խոսքեր լսեց։
Իրանի հյուսիսում մինչև 30 մլն էթնիկ ադրբեջանցի է ապրում, և Լեռնային Ղարաբաղի իրադարձությունների հանդեպ նրանք անտարբեր չեն։ Երկար տարիներ նրանք կոչ են անում իշխանություններին չօգնել Հայաստանին, այդ է պատճառը, որ «ազատել օկուպացված տարածքները» արտահայտությունը ոգևորություն առաջացրեց։
ՀՀ-ում Իրանի դեսպանության ռազմական կցորդն այցելել է պաշտպանության նախարարություն
Մարտական գործողությունների մեկնարկից հետո իրանաբնակ ադրբեջանցիները պահանջեցին փակել հայ–իրանական սահմանը։ Սակայն արձագանք չեղավ, թեև ինքը` այաթոլա Համենեին, էթնիկ ադրբեջանցի է։
Հարավ և հյուսիս
Իրանն աշխարհում միակ երկիրն է, որը սահման ունի և՛ Ադրբեջանի, և՛ Հայաստանի, և՛ Լեռնային Ղարաբաղի հետ։ Մինչև XIX դարը այդ հողերը պատկանել են Պարսկաստանին, այնուհետև անցել են Ռուսաստանի իրավասության տակ։
Կովկասի վերաձևումը բաժանեց ժողովուրդներին։ Տարածքի մեկ երրորդ մասը, որտեղ ադրբեջանցիներ էին բնակվում, հայտնվեց Ռուսական կայսրությունում, այնուհետև` ԽՍՀՄ–ում։ Տարածաշրջանը սկսեցին Հյուսիսային Ադրբեջան անվանել։ Իսկ նրանց, ովքեր Իրանում էին` հարավային ադրբեջանցիներ։
Ռուսական կայսրության անկումից հետո կովկասյան ժողովուրդները սեփական պետությունների ձևավորման հույս ունեին։ Սակայն խորհրդային իշխանությունը ծայրամասերն իր վերահսկողության տակ առավ և ազգային սոցիալիստական հանրապետություններ ստեղծեց։
Հայրենական մեծ պատերազմի սկզբում խորհրդային զորքը մտավ Իրան։ Դիտարկվում էր Հարավային և Հյուսիսային Ադրբեջանների միավորման տարբերակը, սակայն դա այդպես էլ չիրագործվեց։ 80-ականների վերջին կրկին միավորման կոչեր հնչեցին` Թեհրանը դրանք կանխում էր։
1991 թվականին Ադրբեջանի անկախության հռչակմանը Իրանի իշխանությունները զուսպ արձագանքեցին։ Շնորհավորեցին «շիա եղբայրներին» ինքնիշխանության առիթով, սակայն ուժեղացրին վերահսկողությունը հյուսիսային շրջանների նկատմամբ։
Իրանին մտահոգում էր նաև ամերիկա–ադրբեջանական բարեկամությունը. գլխավոր թշնամու հետ հարևանի կապը Իսլամական Հանրապետությունը գնահատեց որպես պոտենցիալ սպառնալիք ազգային անվտանգությանը։ Սակայն խոչընդոտել դրան Թեհրանը չէր կարող։
Սահմանների երկու կողմերում գտնվող ադրբեջանցիների մերձեցումը թույլ չտալու նպատակով Իրանի իշխանությունները երկար ժամանակ երկրի հյուսիսում հրաժարվում էին Ադրբեջանի Հանրապետության հյուպատոսություն բացել։ Բաքուն և Վաշինգտոնն իրենց հերթին ակտիվ քննարկում էին Կովկասում ռազմաբազաների տեղակայման, Կասպից ծովում համատեղ նավթագազային հանքավայրերի մշակման ու զորավարժությունների անցկացման հարցերը։
Հայաստանը Ռուսաստանին և Իրանին է փոխանցել ադրբեջանական հանցագործությունների ապացույցները
Իրանին նյարդայնացնում են նաև ադրբեջանա–թուրքական սերտ հարաբերությունները։ Այաթոլաներին դուր չի գալիս այն, որ թուրքերը խոսում են պանթյուրքիզմի մասին, հաշվի չառնելով, որ ադրբեջանցիները շիաներ են։ Բացի այդ Անկարան ՆԱՏՕ–ի անդամ է, ինչը ևս չի ուրախացնում ԻԻՀ–ին։
Ուժերի և շահերի հավասարակշռություն
ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Հարավային Կովկասում ուժերի դասավորվածությունն այդքան էլ չէր բավարարում Իրանի իշխանություններին, և նրանք սեփական օրակարգն առաջարկեցին։ Առաջին հերթին հանդես եկան որպես ղարաբաղյան կարգավորման միջնորդներ։
1992 թվականին Հայաստանի և Ադրբեջանի առաջնորդները հանդիպեցին Թեհրանում և հաշտություն կնքեցին։ Սակայն բանակցությունները դեռ նոր էին ավարտվել, երբ հայ զինվորականները գրոհով վերցրին Շուշին։ Դրանից հետո Իրանը որոշ չափով հետ քաշվեց խնդրից։
©
Sputnik / Andranik Ghazaryan
Թեհրանում որոշ քաղաքական գործիչներ մտավախություն ունեին, որ հայերի պարտության դեպքում միավորման հարց կդնեն նաև իրանաբնակ ադրբեջանցիները։ Նման բան թույլ չտալու համար ԻԻՀ–ն Հայաստանին մարդասիրական և ֆինանսական օգնություն տրամադրեց։ Դիտորդները նույնիսկ խոսում էին հայ–իրանական սահմանով զենք տեղափոխելու մասին, սակայն իշխանությունները հերքում էին դա։
Թեհրանը չհրաժարվեց աջակցել Հայաստանին նույնիսկ Իլհամ Ալիևի բազմաթիվ այցերից ու փոխգործակցության մասին պայմանավորվածություններից հետո։ Բոլոր բողոքներին պատասխանում էին նրանով, որ Ադրբեջանը ռազմական ոլորտում համագործակցում է ԻԻՀ–ի անհաշտ թշնամու` Իսրայելի հետ։
Շփման գծում բախումներն ամեն անգամ Իրանում անկայունություն են հրահրում։
Լեռնային Ղարաբաղում սեպտեմբերին տեղի ունեցած սրացումը կրկին վրդովմունքի ալիք բարձրացրեց։
Թավրիզի, Ուրմիայի, Խոյի, Արդեբիլի ադրբեջանցիները սկսեցին սպառնալ զանգվածային ցույցեր անցկացնել, եթե իշխանությունները բացահայտ չսատարեն Բաքվին։
Հայրենասիրական լարվածություն
«Իրանաբնակ ադրբեջանցիների բողոքի ցույցերը զսպելու համար իշխանությունները ստիպված են արձագանքել։ Պետք է հասկանալ. օկուպացված տարածքների ազատմանն ուղղված Վելայաթիի կոչերը միտված են հիմնականում ներքին լսարանին։ Կարևոր է մարդկանց հանգստացնելը», – ասում է Կովկասի գծով ռուսաստանցի մասնագետ Նուրլան Հասիմովը։
©
AFP 2020 / NAZEER AL-KHATIB
Թեև փորձագետը կասկածում է, որ այդ հայտարարությունները բավարար են։
«Լեռնային Ղարաբաղում ընթացող պատերազմին սուր են արձագանքում իրանաբնակ երիտասարդ ադրբեջանցիները։ Ավագ սերնդին ներշնչում էին, որ հանուն Իսլամական հեղափոխության էթնիկ տարբերությունները պետք է երկրորդ պլան մղվեն, սակայն այսօր իրավիճակն այլ է։ Թավրիզի, Խոյի, Արդեբիլի երիտասարդությունը զգում է, որ իրենց թույլ չեն տալիս Բաքվի հետ ավելի սերտ փոխգործակցել, և դա նպաստում է դժգոհությունների ավելացմանը», – պարզաբանում է Հասիմովը։
Լեռնային Ղարաբաղում սեպտեմբերյան դիմակայության սկզբից իրանաբնակ ադրբեջանցիները ցույցեր են անում ի աջակցություն Բաքվի։ Ամբոխը բազմիցս կանգնեցրել ու այրել է Հայաստանին ուղարկվող մարդասիրական օգնությամբ ավտոմեքենաները։ Այս փաստը մտահոգություն է առաջացրել Թեհրանում։
«Եթե իշխանությունները հստակ դիրքորոշում չձևավորեն, իրանական ազգի միասնության հարցը լուրջ գլխացավանք կդառնա։ Այդպիսով, Լեռնային Ղարաբաղը կարելի է Իրանի ներքաղաքական կայունության գործոն անվանել», – եզրակացնում է Հասիմովը։
Թյուրքերն ու օսմանները
ՌԳԱ արևելագիտության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող Վլադիմիր Սաժինը հիշեցնում է. Իրանում մեծ հայկական համայնք կա։
«Շուրջ 200 հազար հայ լավ ինտեգրված են իրանական հասարակության մեջ և պետական կառավարման համակարգում բարձր պաշտոններ են զբաղեցնում։ Հաշվի առնելով աշխարհում սփյուռքի ազդեցիկությունը, իրանցիները հաճախ են նրանց միջոցով լոբբինգ անում Արևմուտքի հետ շփումներում։ Հայերի դեմ հանդես գալը Թեհրանին ձեռնտու չէ», – կարծում է Սաժինը։
Երևանից քաղաքական վերլուծաբան Հայկ Խալաթյանը նույն կարծիքին է։ «Եթե Իրանը ադրբեջանամետ դիրք ընտրեր, ապա առաջին հերթին կփակեր հայ–իրանական սահմանները։ Այսօր, արցախյան դիմակայության և դեպի Հայաստան ռազմական տարանցումների վրաստանյան արգելքի պայմաններում, Իրանի հետ սահմանը հատկապես կարևոր է», – ընդգծել է փորձագետը։
Ըստ նրա` Թեհրանը արցախյան հակամարտության վրա ազդելու ավելի քիչ լծակներ ունի, քան Մոսկվան կամ Անկարան։ Միևնույն ժամանակ Խալաթյանը վստահ է. ԻԻՀ–ն կշարունակի ազդել Կովկասում տիրող իրավիճակի վրա, քանի որ դրանից է կախված Իրանի հյուսիսային սահմանների դրությունը։
Սաժինը հավելում է, որ հիմա Բաքվի կողմից հանդես գալ կնշանակի ուժեղացնել պանթյուրքական տրամադրությունները։ Փորձագետը կասկածում է, որ Թեհրանը կգնա այդ քայլին. նույնիսկ ներկայիս լարվածության պայմաններում երկրի իշխանությունները հավասարակշռություն են պահպանելու և փնտրելու են սեփական շահը։ Իրանն առաջին հերթին սեփական շահերն է պահպանում։
Թուրքիայում ռազմական ուղղաթիռ է կործանվել. կա 9 զոհ
(Թարմացված է 20:34 04.03.2021)
Նախնական տվյալներով` վթարի պատճառ կարող էին լինել կամ վատ եղանակային պայմանները կամ ուղղաթիռի տեխնիկական անսարքությունը։ԵՐԵՎԱՆ, 4 մարտի - Sputnik. Թուրքիայում ռազմական ուղղաթիռ է կործանվել, 9 զինծառայող է զոհվել, ևս 4-ը` վիրավորվել։ Տեղեկությունը հայտնում է ՌԻԱ Նովոստին`վկայակոչելով Թուրքիայի ՊՆ–ին։
«Ուղղաթիռի հետ, որը Բինգյոլից Թաթվան թռիչք է իրականացրել, կապը կտրվել է ժամը 14:25-ին։ Անմիջապես որոնողական աշխատանքներ են սկսվել՝ անօդաչուների, CN235 ինքնաթիռի և ուղղաթիռի ներգրավմամբ։ Արդյունքում պարզվել է, որ ուղղաթիռն ընկել է։ Անկման վայրում հայտնաբերվել են 9 զոհվածներ և 4 վիրավորներ»,-ասվում է ՊՆ հաղորդագրությունում։
Նախնական տվյալներով` վթարի պատճառ կարող էինինել կամ վատ եղանակային պայմանները կամ ուղղաթիռի տեխնիկական անսարքությունը։
Վթարի զոհերից մեկը Էլյազիգում Թուրքիայի ցամաքային զորքերի 8-րդ կորպուսի հրամանատար, գեներալ Օսման Էրբաշն է։
NTV հեռուստաալիքը ուղիղ եթերում ցուցադրում է կադրեր ուղղաթիռի կործանման վայրից` Բիթլիսի նահանգի դժվարամատչելի լեռնային տեղանքից։ Երևում է ինչպես են վիրավորներին տարհանում։
թեգերը:
Թուրքիան և Ադրբեջանը հերթական համատեղ զորավարժությունները կանցկացնեն
(Թարմացված է 19:14 04.03.2021)
Ադրբեջանական ստորաբաժանումներն արդեն ժամանել են Թուրքիա։ Մարզումները կտևեն 6 շաբաթ։ ԵՐԵՎԱՆ, 4 մարտի – Sputnik. Թուրքիայում կանցկացվեն թուրք-ադրբեջանական հերթական զորավարժությունները։ Ինչպես տեղեկացնում է Թուրքիայի պաշտպանության նախարարության Twitter-ի էջը, հրամանատարաշտաբային վարժանքները տեղի կունենան Ըսփարթա նահանգում։
Նշվում է, որ ադրբեջանական ստորաբաժանումներն արդեն ժամանել են Թուրքիա։ Զորավարժությունները կտևեն 6 շաբաթ։
Can Azerbaycan ile “Tek millet, İki devlet” anlayışı ile bir ve beraber çalışmaya devam ediyoruz. 6 hafta sürecek komando eğitimleri için Isparta’ya gelen Kahraman Azerbaycan Ordusuna mensup kardeşlerimizi havaalanında karşıladık. 🇹🇷🇦🇿 pic.twitter.com/rjNXhW8S8k
— T.C. Millî Savunma Bakanlığı (@tcsavunma) March 4, 2021
«Մենք շարունակում ենք համագործակցությունն Ադրբեջանի հետ «մեկ ազգ, երկու պետություն» սկզբունքով»- նշված է հաղորդագրության մեջ:
Հիշեցնենք, որ փետրվարի սկզբին թուրք–ադրբեջանական համատեղ զորավարժությունները տեղի էին ունեցել Կարսի նահանգում։
Պուգաչովան անցել է Անջելինա Ջոլիին. ովքեր են իսկական կանայք` ըստ ռուսաստանցիների
(Թարմացված է 23:49 04.03.2021)
Հանրային կարծիքի ուսումնասիրման համառուսական կենտրոնի հետազոտությունը նվիրված է մարտի 8-ի Կանանց միջազգային օրվան:
ԵՐԵՎԱՆ, 4 մարտի - Sputnik. Ռուսաստանցիներն իսկական կին են համարում Ալլա Պուգաչովային, Սոֆյա Ռոտարուին և Վալենտինա Մատվիենկոյին: Այսպիսին են ՀԿՈւՀԿ–ի (Հանրային կարծիքի ուսումնասիրման համառուսական կենտրոն)` Կանանց միջազգային օրվան՝ Մարտի 8-ին նվիրված հարցման արդյունքները։
ՀԿՈւՀԿ–ի տվյալներով՝ հարցվածների 6 տոկոսը իսկական կին է անվանել Պուգաչովային, 3 տոկոսը՝ Ռոտարուին, ևս 3 տոկոսը՝ Մատվիենկոյին:
©
Sputnik / Екатерина Чеснокова
Բացի նրանցից, ռուսաստանցիներն իսկական կանանց ցուցակում են ներառել Իրինա Խակամադային (2%), Վալերիային (2%), Ալիսա Ֆրեյնդլիխին (2%), Չուլպան Խամատովային (2%) և Անջելինա Ջոլիին (1%):
«ՀԿՈւՀԿ- Sputnik» համառուսաստանյան նախաձեռնողական հարցումն անցկացվել է փետրվարի 14-ին, մարտի 2-3-ին 18-ից բարձր տարիքի 1600 ռուսաստանցիների շրջանում: Հարցումն անցկացվել է հեռախոսով։
Կանանց միջազգային օրն ամեն տարի նշվում է մարտի 8-ին։ Առաջին անգամ տոնի անցկացման գաղափարը ծագել է 20-րդ դարի սկզբին։ Կանանց միջազգային օրը նշվում են կանանց ձեռքբերումները՝ անկախ ազգային կամ էթնիկ, լեզվական, մշակութային, տնտեսական և քաղաքական պատկանելություններից։