Փաշինյանի ու Պուտինի միջև «թարմ» հարաբերություններ են. դեսպանի բացառիկ հարցազրույցը
(Թարմացված է 23:18 09.09.2019)
«Թավշյա հեղափոխությունից» հետո նոր մարդիկ եկան իշխանության գլուխ, և ժամանակ էր պետք` Ռուսաստանի գործընկերների հետ երկխոսություն հաստատելու համար։ Դիվանագետը համոզված է, որ այդ ժամանակահատվածը վաղուց անցել է։Ռուսաստանում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան Վարդան Տողանյանը Sputnik Արմենիային տված բացառիկ հարցազրույցում խոսել է երկու երկրի առևտրատնտեսական ոլորտում առկա ներուժի, Նիկոլ Փաշինյանի և Վլադիմիր Պուտինի հարաբերությունների, տեղեկատվական «մախնովշչինայի», միգրանտների խնդիրների, զբոսաշրջության և նույնիսկ ֆուտբոլի մասին։ Զրուցել է Դավիթ Գալստյանը։
– Պարոն դեսպան, ՀՀ–ում իշխանափոխությունից հետո մշտապես խոսվում է երկրի տնտեսության այս կամ այն ոլորտները զարգացնելու համար հայերի (այդ թվում` Ռուսաստանի հայերի) կապիտալի ներգրավման մասին։ Եթե որոշակի միջանկյալ արդյունքներն ամփոփենք, ի՞նչ է հաջողվել անել այդ ուղղությամբ։
– Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև առևտրատնտեսական կապերն ամրապնդվում են։ Հաշվի առնելով առաջին կիսամյակի վիճակագրությունը` 2019 թվականը ռեկորդային է 2018-ի և 2017-ի համեմատ։ Ընդհանուր առմամբ դեպի Ռուսաստան արտահանման աճ է արձանագրվում 2016 թվականից։ Կարծում եմ, որ տարին մենք կավարտենք բավական լուրջ թվերով։ Հետաքրքիր է, որ արտահանման կառուցվածքը փոխվում է, և դա շատ է մեզ ուրախացնում։
©
Sputnik / Рамиль Ситдиков
Այսօր գյուղատնտեսական արտադրանքն ու խորը վերամշակման արտադրանքը կազմում են արտահանման շուրջ 50%–ը, նախկինում այդ ցուցանիշն ավելի բարձր է եղել։ Արտահանման կառուցվածքում են նաև թանկարժեք քարերը, ոսկերչական իրերը, տեքստիլը (որը նախկինում ընդհանրապես չի եղել)։ Փոքր տոկոս են կազմում IT–ն, մեքենաշինությունը։
Ինչ վերաբերում է ներդրումներին, ապա այդ առումով Ռուսաստանի հետ մեծ սպասելիքներ կան, չէ՞ որ այստեղ իսկապես մեծ հնարավորություններ կան։ Երկրների միջև տնտեսական հարաբերությունները ենթադրում են, որ Ռուսաստանից Հայաստան պետք է բավականին լուրջ ներդրումներ գնան։ Դրան գումարած, իհարկե, նաև մեր հայրենակիցները, որոնք միշտ այդ առումով ակտիվ են եղել։
Այժմ մենք մի քանի կարևոր նախագիծ ենք դիտարկում։ Նախ` խոսքը մասնավոր հատվածի մասին է։ Հեղափոխությունից հետո կյանքի են կոչվում փոքր նախագծեր, դրանց մասին տեղեկությունները երբեմն լրահոսում չեն հայտնվում, բայց դրանք շատ են։
Օրինակ` մեր հայրենակից Հրաչյան Աշտարակի մարզում գտնվող իր հայրենի գյուղում փոքր ձեռնարկություն է հիմնել թեթև արդյունաբերության ոլորտում` աշխատանքով ապահովելով իր 40 համագյուղացիներին։ Տյումենցի մի հայ էլ մեծ մարզահամալիր է կառուցել Երևանում։ Մոսկվացի մեր մյուս հայրենակիցն էլ հետաքրքրվում է անասնաբուծությամբ և Սիսիանից քիչ հեռու ֆերմա է կառուցել։
Եթե խոսենք պետական խոշոր նախագծերի մասին, ապա, իհարկե, շարունակելու ենք Հայկական ԱԷԿ–ի վերակառուցման գործընթացը։ «Գրուպա ԳԱԶ» ընկերությունը լրջորեն հետաքրքրված է Հայաստանով, բազմաթիվ հետաքրքիր նախագծեր կան ռազմարդյունաբերության ոլորտում։ «Յանդեքս» ընկերությունների խումբը մտադիր է անօդաչու տաքսիների իր ծրագիրն առաջ մղել Հայաստանում։
Համոզված եմ, որ Ռուսաստանը կշարունակի լուրջ դեր խաղալ մեր երկրի տնտեսական կյանքում։
Կոնկրետ թվերի մասին խոսելը դեռ դժվար է ու վաղաժամ, սակայն վստահորեն կարելի է ասել, որ այդ թվերը բազմակի չեն տարբերվի նրանից, ինչ եղել է հեղափոխությունից առաջ։ Տնտեսական կյանքում ակտիվությունը պահպանվում է։
– Եթե ամեն դեպքում խոսենք թվերի մասին, ի՞նչ կանխատեսումներ կարելի է անել 2019 թվականին դեպի Ռուսաստան արտահանման աճի վերաբերյալ։
– Առաջին կիսամյակում աճը կազմել է 21,7%։ Սակայն միշտ պետք է հաշվի առնել, որ առաջին կիսամյակը, ընդհանուր առմամբ, միշտ հետ է մնում երկրորդից։ Ամռանն ու աշնանը ակտիվությունն աճում է։
Ընդհանուր առմամբ, կանխատեսումների համաձայն (թեև մենք կարող ենք սխալվել, այդ հարցում շատ են գործոնները), մենք պետք է 2019 թվականի արդյունքներով 30%–անոց աճ ունենանք (2018 թվականին Հայաստանից Ռուսաստան արտահանումը կազմել էր 666,5 մլն դոլար – խմբ.)։
– Դուք մի անգամ ասել էիք, որ մասնավոր հատվածին կառաջարկվի հայկական ապրանքների համար պահեստներ ստեղծել Ռուսաստան տանող հիմնական երթուղու ամբողջ ճանապարհին։ Հաջողվե՞լ է ներդրողներ գտնել։
– Նախագծի համաձայն, որը մենք Haypark ենք անվանել, այնտեղ ոչ միայն պահեստային, այլև մեծածախ առևտրի համար նախատեսված տարածքներ կլինեն, ինչպես նաև մշակութային հարթակներ (եթե դա մեր հայրենակիցների բնակավայրերից հեռու չէ)։
©
Sputnik / Сергей Гунеев
Ստավրոպոլի երկրամասում նման մեկ կենտրոնի համար ներդրող արդեն կա. Կրասնոյարսկի երկրամասից մեր հայրենակիցն է, որը հայաստանյան ապրանքներն ակտիվ առաջ է մղում Ուրալում, Սիբիրում, Հեռավոր Արևելքում։ Նրան հետաքրքրել է այդ նախագիծը. այստեղ համընկել են և՛ Հայաստանի, և՛ մասնավոր հատվածի, և՛ ռուսական մարզի շահերը։
Նման կենտրոնի ստեղծումն ամենից զատ նաև որոշակի արտադրման և փաթեթավորման ընթացակարգեր է ենթադրում։ Մեր ապրանքների գների վրա լրջորեն ազդում է լոգիստիկան։ Նախատեսվում է, որ այդ կենտրոնում ապրանքները կարող են փաթեթավորվել, բավարարել վերջնական հաճախորդի պահանջները, ենթադրենք` այս կամ այն սուպերմարկետի։ Այնուհետև արդեն երկաթուղով կամ մեկ այլ ճանապարհով կտեղափոխվեն Ուրալից այն կողմ։ Այժմ Ստավրոպոլի երկրամասի տնտեսական զարգացման նախարարության հետ քննարկվում են այդ կենտրոնի բացման պայմանները։
– Մե՞կ կենտրոն է նախատեսվում ստեղծել, թե՞ մի քանի։
– Տեղն ընտրվել է` հաշվի առնելով լոգիստիկ կենտրոնների և երկաթուղային կայարանների մոտ լինելը։ Նպատակահարմար է նման երկու կենտրոն բացել Ռուսաստանի հարավում (օրինակ` Կրասնոդարի երկրամասում և Հյուսիսային Կովկասում), ևս մեկն էլ` Եկատերինբուրգի մոտ` Ուրալում։ Դա թույլ կտա դուրս գալ Կենտրոնական Ասիայի շուկաներ։
– Իր վերջին հարցազրույցներից մեկում ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել էր Ռուսաստանի հետ հարաբերություններում «բարդույթներից» ձերբազատվելու անհրաժեշտության մասին։ Արդյոք կարելի՞ է պնդել, որ «թավշյա հեղափոխությունից» հետո որոշակի, այսպես ասենք, փոխադարձ անվստահությունը երկու երկրների առաջնորդների միջև անցել է:
– Իրականում այդ մասին խոսվել է փորձագիտական հանրության մակարդակով, ԶԼՄ–ներում։ Երևի միայն ալարկոտը չի գրել դրա մասին։ Բայց այդ մասին չէին հայտարարում պաշտոնական շրջանակներում։ Կարծում եմ, որ մեր հարաբերությունները կառուցվում էին ազգային շահերի բավական հստակ գիտակցման, հարուստ պատմական փորձի վրա, այն է` մենք պետք է զարգացնենք ռազմավարական գործընկերության մակարդակը ինչպես ԵԱՏՄ և ՀԱՊԿ բազմակողմ, այնպես էլ երկկողմ ձևաչափում։
Իհարկե, «թավշյա հեղափոխությունից» հետո նոր մարդիկ եկան, որոշակի ժամանակ էր պետք (մի քանի շաբաթ, մեկ ամիս)` ծանոթանալու, սեփական մոտեցումները ներկայացնելու, բոլոր միջպետական մարմինների աշխատանքը կարգավորելու համար։ Ցավոք, միջխորհրդարանական կապերը կարգավորվեցին միայն ընտրություններից հետո, արդեն տարեսկզբին։ Կայացավ ՀՀ ԱԺ խոսնակի առաջին պաշտոնական այցը, առաջին անգամ նա ելույթ ունեցավ Դաշնության Խորհրդում։
Ճիշտ է, որ փորձագիտական հանրությունն առաջ է անցնում, որոշակի գնահատականներ է տալիս։ Սակայն կարծում եմ, որ միջպետական հարաբերությունները մրրկայնության չեն ենթարկվել, դրանք զարգանում են` ելնելով այն խնդիրներից, որոնք իրենց առջև դնում են երկու երկրների կառավարությունները։ Հստակ գիտակցում կա, թե ուր ենք գնում, ինչպես ենք զարգանում, հստակ գաղափարներ կան առևտրատնտեսական կապերի ընդլայնման, ներդրումների ներգրավման հարցում։ Հստակ գիտակցում կա նաև ինտեգրացիոն միավորումներում ունեցած մեր դերի վերաբերյալ։
Հայաստանն այս տարի, որպես ԵԱՏՄ–ում նախագահող երկիր, նույնպես ակտիվ առաջ է մղում ընդհանուր շահերը։ Դա վերաբերում է Իրանի, Սինգապուրի հետ ազատ առևտրի գոտիներին։ Այդ հարցերի վերաբերյալ մենք ևս բավական ակտիվ աշխատում ենք մեր գործընկերների հետ։
Համաձայն չեմ այն կարծիքի հետ, որ որևէ պահի անվստահությունը կամ միմյանց սխալ հասկանալը մեր հարաբերությունների ձևաչափի փոփոխման հանգեցրեց։ Մենք բոլոր ոլորտներում համագործակցության բարձր մակարդակ ենք արձանագրում։ Տարին բավական ակտիվ էր, եթե նայենք Ռուսաստանի ղեկավարության հետ ՀՀ վարչապետի հանդիպումների վիճակագրությանը։ Կանոնավոր բանավեճեր և քննարկումներ են անցկացվում տարբեր ձևաչափերով։
– Դուք անդրադարձաք երկու պետությունների ղեկավարների բանակցությունների թեմային։ Հասարակության մեջ, ԶԼՄ–ներում մեծ նշանակություն են տալիս երկրների առաջնորդների անձնական հարաբերություններին։ Ինչպիսի՞ հարաբերություններ են ձևավորվել Նիկոլ Փաշինյանի և Վլադիմիր Պուտինի միջև, ինչպե՞ս կբնութագրեիք դրանք։
– Դրանք բավական «թարմ» (եթե իհարկե կարելի է այս բառը կիրառել) հարաբերություններ են։ Սա իմ անձնական տպավորությունն է։ Նրանք միմյանց ճանաչում են շուրջ մեկ տարի։ Այս տարվա ընթացքում գրանցած հանդիպումների ռեկորդային թիվն արդեն իսկ ցույց է տալիս և ապացուցում որոշակի ամուր, գործնական, բարյացակամ հարաբերությունների առկայության փաստը։
Մենք պետք է հասկանանք, որ մեր երկրների շահերը շատ խորն են, իսկ երկկողմ օրակարգը` ծավալուն։ Պետությունների ղեկավարները ելնում են հենց դրանից։
Կարծում եմ (անձամբ ներկա եմ գտնվել այդ հանդիպումներին)` բավական բարեկամական, գործընկերային հարաբերություններ են, որոնք պետք է լինեն ռազմավարական համագործակցության մակարդակ դուրս եկած երկրների առաջնորդների մոտ։
– Երբեմն ռուսական մամուլում առանձին փորձագետների կարծիքներ են հայտնվում Հայաստանի մասին, որոնք ոչ այնքան ճիշտ են հասկանում երկրի իրողությունները։ Երբեմն անհեթեթ հայտարարություններ են հնչում, որոնք այստեղ նույնացնում են Մոսկվայի պաշտոնական դիրքորոշման հետ։ Ինչպե՞ս է դեսպանատունը հարթում նման պահերը։
– Մենք, իհարկե, դժվար կացության մեջ ենք հայտնվում։ ԱԳՆ ներկայացուցիչները, Ռուսաստանի նախագահը բազմիցս ասել են, որ փորձագիտական հանրության, ԶԼՄ–ների կարծիքը որևէ կապ չունի պաշտոնական դիրքորոշման հետ։
Նույնիսկ եթե որևէ երրորդ կարգի, անհայտ կայք, որն ընդհանուր առմամբ 8 այցելու ունի, կամ անանուն հեղինակը որևէ բան է հրապարակել, ապա, չգիտես ինչու, անմիջապես կարծում են, որ դա Ռուսաստանի պաշտոնական դիրքորոշումն է։
Նախ` ինքներդ եք հասկանում, որ ռուսական մամուլը բազմազան է` վերլուծական և աշխարհաքաղաքական պարբերականներից մինչև դեղին, բուլվարային թերթեր։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո այն միշտ այդպիսին էր։ Հիշենք արցախյան պատերազմի ժամանակաշրջանը, խորհրդարանում իրականացրած ահաբեկչությունը, մարտի 1-ի դեպքերը, ԵԱՏՄ–ին անդամակցելը, Նժդեհի արձանի տեղադրումը, ԵՄ–ի հետ համաձայնագիրը։ Հիշենք, թե ինչպես այդ իրադարձություններն ընկալեցին մեր հայրենակիցները և ինչպես էին դրանք բացարձակ այլ կերպ մեկնաբանում որոշ ԶԼՄ–ներ և ռուսաստանյան փորձագետներ։ Այժմ այդ միտումը շարունակվում է։
Մենք մշտապես կապի մեջ ենք ռուսաստանյան մեր գործընկերների հետ։ Ես հասկանում եմ, որ հաճախ սպասում են դեսպանատան արձագանքին։ Մենք անում ենք դա, երբ արտառոց դեպքեր են լինում։ Հիշեք, օրինակ, Միխայիլ Լեոնտևի ելույթը «թավշյա հեղափոխության» օրերին կամ Խոջալուի միջոցառումներին մասնակցելու համար պատգամավորների այցը Բաքու։ Կան դեպքեր, երբ մենք իրական գնահատական ենք տալիս, անում ենք դա պաշտոնապես` մեր տեսակետը նշելու համար։
Սակայն ես կարծում եմ` միշտ չէ, որ պետք է դա անել։ Մեզ ևս զանգահարում են, դիմում, սակայն պետք չէ արձագանքել երրորդ կարգի կայքում տեղադրված ինչ–որ քաղաքագետի հոդվածին, քաղաքագետ, որին ոչ ոք չգիտի, այն ինստիտուտից բացի, որտեղ նա աշխատում է։ Չէ՞ որ նման դեպքերում մենք ինքներս ենք նշանակություն տալիս այդ մարդուն կամ նրա հրապարակմանը։ Սակայն յուրաքանչյուր դեպք մենք վերլուծում ենք, ստուգում։
Նման հրապարակումներին շատ ակտիվ արձագանքում են մեր հարևանները` յուրաքանչյուր դեպքի առնչությամբ որևէ նոտա հղելով Ռուսաստանի ԱԳՆ։ Կարծում եմ` անիմաստ է «հողմաղացների» դեմ պայքարելը։ Պետք է պայքարել իրական գործընթացների դեմ, որոնք վտանգ են ներկայացնում հասարակական կարծիքի համար։
– Վերջերս Մոսկվայում կայացավ Հայաստանի և Ռուսաստանի օմբուդսմենների հանդիպումը, որտեղ, մասնավորապես, քննարկվում էին աշխատանքային միգրանտների խնդիրները։ Դուք ներկա՞ եք եղել այդ քննարկումներին։ Կարելի՞ է արդյոք խոսել մեր հայրենակիցների շահերի և իրավունքների պաշտպանության նոր լուծումների և մեխանիզմների մասին։
– Մեր օմբուդսմենները սերտորեն աշխատում են։ Ռուսաստանի մարդու իրավունքների պաշտպանն ակտիվորեն միացել է գործընթացին, նա օգնում է մեզ։ Նրա գործընկերները տեղում, հատկապես հայերով խիտ բնակեցված շրջաններում, նույնպես ակտիվ համագործակցում են մեզ հետ։
Կարող եմ ասել, որ ԵԱՏՄ–ն մեր հայրենակիցներին արտոնություններ է տալիս Ռուսաստանի տարածքում գտնվելու հարցում։ Աշխատուժի ազատ տեղաշարժը Միության հիմնական սկզբունքներից մեկն է։ Ցավոք, դրա հետ կապված խնդիրներ կան։ Օմբուդսմենները ևս փաստում են դա։
Մեծ մասամբ դրանք տեխնիկական հարցեր են, և դրանց լուծման համար մենք աշխատում ենք Ռուսաստանի ՆԳՆ միգրացիայի հարցերով գլխավոր վարչության հետ։ Օրինակ` մուտք գործելու արգելքի, արտաքսման, քաղաքացիություն ստանալու կամ դրանից հրաժարվելու հարցերը։ Կարծում եմ` մինչև տարեվերջ մի շարք խնդիրներ հնարավոր կլինի լուծել։
Սակայն մի կարևոր հարց է մնում, որի շուրջ մենք դեռ համաձայնության չենք եկել. մեր վարորդական իրավունքների ճանաչման հարցն է։ Թեման բարձրացվում է տարբեր մակարդակներում, և մենք հույս ունենք լուծել այդ խնդիրը։ Ուրիշ գլոբալ խնդիրներ ես չեմ տեսնում։
– Լուծում կգտնվի երկկողմ հարաբերությունների շրջանակո՞ւմ, թե՞ ԵԱՏՄ ձևաչափի։
– Նախկինում հարցը երկկողմ հարաբերությունների շրջանակում էր, հետո անցավ ԵԱՏՄ հարթություն, չէ՞ որ դա ընդհանուր տարածքին է վերաբերում։ Սակայն քանի որ Միության մյուս անդամները նման խնդիր չունեն, հարցը մնում է նաև մեր երկկողմանի օրակարգում։
– Անցնենք զբոսաշրջության թեմային։ Վերջին շրջանում ռուսաստանցիներն ավելի հաճախ են Հայաստան այցելում։ Արդյո՞ք դեսպանատունը որևէ ծրագիր իրականացնում է Հայաստանի մասին իրազեկելու և մեր ուղղությունը ճանաչելի դարձնելու ուղղությամբ։
– Դա իսկապես այդպես է։ Կարծում եմ` այդ միտումը կպահպանվի։ Զբոսաշրջության զարգացումը մեր աշխատանքի առանցքային ուղղություններից մեկն է։ Մենք երկրորդ տարին անընդմեջ ակտիվ անում ենք դա։ Խորհրդատուներ ունենք, որոնք օգնում են ճիշտ գովազդել Հայաստանը` որպես զբոսաշրջային ուղղություն։
©
Photo : Gagik Baghdasaryan
Մենք ցուցադրություններ ենք կազմակերպում ավիաընկերությունների և զբոսաշրջային գործակալությունների ներկայացուցիչների համար։ Հայերի Ասամբլեայի հետ առաջ ենք մղում «Արմենիա–Գուրմանիա» («Армения-Гурмания») թրենդը, մեր խոհանոցը` առաջարկելով մի քանի օրով այցելել մեր երկիր։ Պատմում ենք, թե կոնկրետ ուր կարելի է գնալ, ինչ ուտեստներ համտեսել։ Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ նման ուղևորությունները Ռուսաստանից շատ են։
Երրորդ ուղղությունը` մենք մամուլի շրջայցեր ենք կազմակերպում ոլորտային թրևել–պարբերականների, զբոսաշրջային գործակալությունների համար. արդեն 5 այդպիսի խումբ է այցելել Հայաստան։
Գործունեության մեկ այլ ոլորտ է իվենթ–մենեջմենթը (միջոցառումների կազմակերպում և կառավարում)։ Առանձին խմբեր ժամանում են` գիտաժողովներ, տնօրենների խորհրդի նիստեր անցկացնելու համար։ Ի դեպ, այդ ոլորտի խոշոր ընկերություններից մեկը (գլխավորում է մեր հայրենակցուհին) օգնում է մեզ այդ ուղղությունը խթանելու հարցում։ Այս ամառ ռուսական խոշոր ավիաընկերությունների` օդանավերի համար նախատեսված բոլոր ամսագրերում Հայաստանի մասին նյութեր էին զետեղված։ Կարծում ենք, որ բոլոր այդ քայլերը բարձրացնում են Հայաստանի զբոսաշրջային հեղինակությունը։
– Հայաստանում անձամբ դուք որտե՞ղ եք սիրում անցկացնել ձեր հանգիստը։
– Շատ եմ սիրում լինել Դիլիջանում, Իջևանում։ Սակայն արդեն երկրորդ, երրորդ անգամն է, որ գրեթե ամեն տեղ եղել եմ։ Միևնույն ժամանակ շարունակում եմ նոր տեղեր բացահայտել, շատ եմ սիրում Արցախը (վայրեր կան, որտեղ դեռ չեմ եղել)։ Ու Զանգեզուրը, այնտեղ շատ հետաքրքիր է։
Տիգրան Քեոսայան․ Ռուսաստանի և Հայաստանի բարեկամությունն անգամ Փաշինյանով չես ոչնչացնի
(Թարմացված է 19:44 11.02.2021)
Վերջին անգամ Տիգրան Քեոսայանը Sputnik Արմենիայի հետ զրուցել էր այն օրերին, երբ երկրում իշխանության էր գալիս Նիկոլ Փաշինյանը։ Այսօր կինոռեժիսորը պատմում է, թե ինչպես ՀՀ–ում հայտնվեց խնամառուի հոգեբանությունը, ասում է, թե ով պետք է գա իշխանության։Ալեքսեյ Ստեֆանով, Sputnik
Հայտնի կինոռեժիսոր Տիգրան Քեոսայանը մեր վերջին հանդիպման ժամանակ, որից գրեթե երեք տարի է անցել, ասել էր, որ փողոցային ցանկացած հեղափոխություն վախեցնում է, քանի որ դա էվոլյուցիոն գործընթաց չէ, շատ վտանգավոր է աշխարհի բոլոր երկրների հեղափոխությունների փորձը։ Նա մոտ ապագայի վերաբերյալ կանխատեսում էր արել, որը գրեթե լիովին իրականություն դարձավ։
©
Sputnik / Asatur Yesayants
«Հայաստանը հասել է ահավոր պարտության, դեպրեսիայի, և, որքան գիտեմ, հիմա հայերը հեռանալու համընդհանուր ցանկություն ունեն։ Ցավոք, իմ կանխատեսումն արդարացավ, քանի որ ես պատերազմի մասին էլ էի խոսել։ Եվ եթե Ռուսաստանը չլիներ, այս ամենը սոսկալի ավարտ կունենար, հնարավոր եմ համարում, որ ռազմական գործողություններ լինեին Հայաստանի տարածքում»,-ասում է Տիգրան Քեոսայանը։
Խնամառուի հոգեբանություն և շրջանաձև ինքնախաբեություն
«90-ականներին պատերազմը խրամատային էր, կոնտակտային, իսկ հիմա Հայաստանի կողմից զոհերի 75-80%-ը՝ սպանվածները, վիրավորները, եղան այն պատճառով, որ Ադրբեջանը ժամանակին համընթաց էր քայլում և պատրաստվում էր պատերազմի, իսկ Հայաստանն ակնհայտորեն ննջում էր դափնիների վրա՝ ինձ անհասկանալի պատճառներով։ Եվ իհարկե, երբ Փաշինյանը կրճատում է ռազմական բյուջեն, իսկ այդ կրճատված բյուջեի 90%-ով բանակային ճաշարաններ է կառուցում, ստացվում է այն, ինչ ստացվում է»,-վստահ է Քեոսայանը։
Որ զինված ուժերը տեխնիկապես պատրաստ չէին պատերազմին, Տիգրան Քեոսայանը դրա համար մեղադրում է ոչ միայն վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին, այլև ՀՀ նախկին նախագահ Սերժ Սարգսյանին։ Նա կարծում է, որ Ռոբերտ Քոչարյանի մեծագույն սխալն այն էր, որ որոշեց որպես իր իրավահաջորդ առաջադրել Սերժ Սարգսյանի թեկնածությունը։ Միաժամանակ կինոռեժիսորը նշում է, որ պատճառներն, իհարկե, ավելի շատ են, և հիմնականը շրջափակումն է։
«Հայաստանում բազմաթիվ գործունյա մարդիկ կան, այնտեղ քարերի վրա խաղող են աճեցնում, դա հո չես խլի։ Բայց շրջափակում է․ աշխատանք չկա, ճանապարհները փակ են։ Եվ 90-ականների ամենասկզբից այն մարդիկ, որոնք հասկանում էին, որ չեն կարող կերակրել իրենց ընտանիքները, իսկ իրենք ուժ ունեն, մտքեր, ցանկություն, սկսեցին զանգվածաբար հեռանալ` միանգամայն արդարացիորեն կարծելով, որ կհիմնավորվեն Մոսկվայում, Սանկտ Պետերբուրգում, Իրկուտսկում, Լոս Անջելեսում, Քեյփթաունում և կսկսեն օգնել հսկայական թվով բարեկամներին։ Շատերի մոտ ստացվեց։ Եվ այսպես տարեցտարի, տասնամյակ առ տասնամյակ Հայաստանը սկսեց զրկվել ամենաակտիվ դասակարգից, գործունյա բիզնեսը և հետևաբար տնտեսությունն առաջ շարժող մարդկանցից»,-ասում է Քեոսայանը։
Նրա խոսքով` այսպես ի հայտ եկավ մարդկանց ինչ-որ ընդհանրություն, որը հանկարծ սկսեց բարոյապես փոխվել, և հայտնվեց այն, ինչ հայերի մոտ երբեք չի եղել՝ խնամառուի հոգեբանությունը։ Տեղի ունեցավ հասարակության շերտավորում․ մի կողմում՝ օլիգարխները, մյուս կողմում՝ այն մարդիկ, որոնք ապրում են դրսից ուղարկածի հաշվին։
«Երբ շրջափակումը սկսվեց, Հայաստանում ապրելը շատ դժվար էր, իսկ հետո զգացողություն հայտնվեց, որ ինչ-որ կերպ գլուխ հանում ենք, ատոմակայանը բացեցինք, Վրաստանով գազ ենք բերում։ Բայց հարցը հենց այն է, որ շրջափակումն ու պատժամիջոցները հաշվարկված են երկարատև ազդեցության համար,-նշում է Քեոսայանը։ - Բոլոր նրանք, ովքեր 90-ականներին մասնակցում էին մարտական գործողություններին, գիտեին և հիշում էին, որ 7 շրջանները վերցրել էինք որպես Ադրբեջանի հետ հետագա առևտրի առարկա՝ Գոլանի բարձունքների օրինակով, ինչպես Իսրայելում է։ Բայց ժամանակի ընթացում ներքին հաղթանակների, առաջընթացների բացակայության պայմաններում իշխանությունը սկսեց 1994 թ․-ի հաղթանակը այլ կերպ օգտագործել, ասել` մենք ինչպե՞ս կարող ենք ինչ-որ բան տալ, մենք Ադրբեջանի մեկ քառորդը գրավել ենք»։
Իսկ հետո, ինչպես ասում է ռեժիսորը, Փաշինյանը վերջնականապես կացնով կտրեց ամեն ինչ. «Չեզոքացրեց արցախյան պատերազմի հերոսներին՝ նրանց հանցագործներ, անտուններ ու մարգինալներ դարձնելով, լիովին քանդեց և, վախենամ, կոռումպացրեց բանակն ու ուժային կառույցները»։ Բայց միաժամանակ պահպանվեց այն համոզմունքը, որ Հայաստանի բանակն ուժեղ է։
«Այ ես Մոսկվայում եմ ապրում, բայց երբ ինչ-որ բանով հետաքրքրվում եմ, Հայաստանից տեղեկություններ եմ ստանում։ Իսկ այնտեղ ասում են, որ բանակի հետ ամեն ինչ կարգին է, ինչո՞ւ պետք է չհավատամ։ Դա էթնիկ հայերի, որոնցից մեկը ես եմ, շրջանաձև ինքնախաբեությունն էր։ Երբ գալիս է «սորոսականը», ժողովրդին խաբելով Բենդերի խոսքով, թե Արևմուտքը մեզ կօգնի, չնայած այս իրավիճակում օգնել կարող է միայն Ռուսաստանը՝ պատմականորեն, աշխարհագրորեն և պարզապես հոգով, նա տանում է դեպի անդունդ։ Եվ այս պատերազմն իմ խոսքերի ապացույցը դարձավ»,-վրդովվում է Քեոսայանը։
Ադրբեջանցի ընկերնե՞ր։ Իհարկե կան
Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի խոսքերն այն մասին, որ հայերն ու ադրբեջանցիները կարող են խաղաղ ապրել կողք կողքի, կինոռեժիսորն այնքան էլ քարոզչական հայտարարություն չի համարում․ «Ես այն սերնդից եմ, որը հիանալի հիշում է, թե ինչպես էին իմ տատիկի երևանյան բակում՝ օպերայի թատրոնի մոտ, նստարաններին քնում ադրբեջանցի տղաները, որոնք մրգեր էին բերում մթերային խանութներ։
Եվ մենք նրանց հետ շփվում էինք, մեկս մյուսից ծխախոտ էինք թռցնում։ Ես հիշում եմ, որ բանակում, իմ դասակում, երկու ադրբեջանցի կար, երեք վրացի, մի հայ, չեչեններ, ռուսներ։ Դա մի երկիր էր, որտեղ ոչ ոք չէր հարցնում՝ դու ո՞վ ես ազգությամբ»։
Քեոսայանը վստահ է, որ եթե իշխանության գար Կարեն Դեմիրճյանը, որը սպանվեց 1999թ․-ին ՀՀ Ազգային ժողովի շենքում ահաբեկչության ժամանակ, ապա նա կկարողանար պայմանավորվել Հեյդար Ալիևի հետ․ «Չէ՞ որ երկուսն էլ «ՑեԿա»-ից էին» (Կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի անդամներ՝ խմբ․) և «մինչև մեր օրերը իրավիճակը նորմալ կլիներ, քանի որ բոլորը հասկանում էին, որ խաղաղությունը երկու երկրների շահերից է բխում»։
«Իսկ պատերազմը դաժան բան է, այնտեղ երկու կողմից էլ այնքան անմարդային բան է տեղի ունենում։ Դժվար է դա ներել։ Հայաստանը որպես հաղթող ավելի մեծահոգի էր, բայց հիմա ամեն ինչ փոխվել է։ Ե՞րբ հնարավոր կլինի խոսել ժողովուրդների բարեկամության մասին։ Վախենամ՝ ոչ մեր սերնդի օրոք։ Դա դանդաղ գործ է, դա ընդհանուր շփման կետերի, շահի, փոխադարձ ներման ուղիների որոնում է։
Մենք ներեցինք գերմանացիներին, երբ մենք տասնյակ միլիոն սպանված ունեինք։ Ժամանակի հարց է։ Եվ դա առաջին հերթին ղեկավարների խնդիրն է։ Քանի որ ավելի հեշտ է մակաբույծի պես հեղինակություն հավաքել ատելության վրա։ Իսկ դու դրական նոտայի վրա եղիր։ Պուտինը ճիշտ է ասում` եկեք դրական օրակարգ գտնենք»։
Տիգրան Քեոսայանը նշում է, որ անձամբ իր համար նույնպես ազգությունը առաջնահերթություն չէ, ինքն էլ ադրբեջանցի ընկերներ ունի։ ««Բաքվեցի տղաներն» են՝ ՈւՀԱ-ի թիմը, և ոչ միայն։ Եթե չիմանաս, որ նորմալ մարդիկ կան, կախվել կարելի է։ Այդ դեպքում բոլորը կպատերազմեին բոլորի դեմ»։
Իսկ հետո՞։ Բռնապետություն։
«Ես չեմ հասկանում, թե ինչու են Փաշինյանին այսքան երկար պահում։ Ինձ թվում է՝ նա որքան երկար է մնում իշխանության, այնքան շատ է ուշքի գալիս։ Կարծում եմ, որ դա սխալ է։ Նրան կարել էր փոխարինել նույնիսկ այս սեղանով, և ավելի լավ կլիներ։ նրան և այդ բոլոր սորոսականներին պետք է դատել հրապարակում»,-վրդովվում է Քեոսայանը։
Նա կարծում է, որ առաջիկայում խորհրդարանական արտահերթ ընտրություններ կլինն, և Հայաստանում նոր կոալիցիոն իշխանություն կձևավորվի Ռոբերտ Քոչարյանի գլխավորությամբ։
©
Sputnik / Aram Nersesyan
«Իսկ հետո միայն մի ճանապարհ կա (և ես հույս ունեմ, որ այդ ճանապարհով կգնան)՝ բռնապետություն։ Բռնապետություն՝ կոշտ «քաղհանով», ՀԿ-ներից մաքրելով, մաքրելով այն ամենից, ինչ մենք Մոսկվայում անվանում ենք «լիբերաստներ»։ Տնտեսության կարգավորում, որպեսզի կես տարվա ընթացքում այն սկսի աշխատել մարդկանց օգտին, որպեսզի նրանց թեթևություն զգան»։
Վերադարձ և Ռուսաստանի հետ լիակատար կոոպերացիա ամեն ինչում։ Ընդհուպ մինչև ռուբլու գոտու անցում։ «Ուժային գոտիների ինտեգրացիա, քանի որ հասկանալի է՝ որպեսզի պատերազմ չլինի, ուժեղ բանակ է հարկավոր։ Դա պետք է հոգու վերականգնում լինի»,-թվարկում է Քեոսայանը։
Նա կարծում է, որ Հայաստանը պետք է Ռուսաստանի հետ ճիշտ կոոպերացիայի, ՌԴ-ի հետ համատեղ կյանքի ցուցափեղկ դառնա։ «Ես վստահ կողմնակիցն եմ այն բանի, որ Հայաստանը պետք է Ռուսաստանի հետ լինի կա՛մ դաշնակցային պայմանագրի հիման վրա, կա՛մ որևէ այլ բանի։ Քանի որ Հայաստանը փոքր հանրապետություն է, այն կարևոր է Ռուսաստանի աշխարհաքաղաքական շահերի համար, չնայած որ այդ նշանակությունը շատ առումներով չափազանցվել է Ռուսաստանում ապրող հայերի կողմից, բայց մյուս կողմից էլ հայերը պատմականորեն ձգտում են դեպի Ռուսաստան, և դա ոչ մի բանով չես ոչնչացնի։ Անգամ Փաշինյանով»։
Նավալնուն մեզ համար էին պատրաստել, Փաշինյանին՝ Հայաստանի
Քեոսայանը խոստովանում է, որ իր կենսագրության մեջ պահ կա, որի համար մինչև օրս ամաչում է։ 1991թ․-ին նա մեկ օր կանգնել է բարիկադների վրա` պաշտպանելով Սպիտակ տունը։ Ասում է, որ եթե կարողանար, այսօր կսպաներ այն ժամանակվա Քեոսայանին։ «Ինչի՞ համար էի կանգնել։ Երկրի փլուզմա՞ն։ Ուղղակի պահ է գալիս, երբ սկսում ես վերլուծել, հասկանալ։
Այդ պատճառով, երբ այսօր ջահելները դուրս են գալիս Նավալնու համար, ես նրանց հասկանում եմ, որովհետև տեստոստերոնն է։ Եվ պետք է աղմկել։ Դա բոլորիս մոտ է այդպես։ Հետո հայտնվում են կինը, աշխատանքը, երեխաները, պատասխանատվությունը։ Ցույցերի ժամանակ չկա։ Իսկ հետո պահպանողական ես դառնում, քանի որ հասկանում ես՝ առանց այդ էլ ամեն ինչ քանդել են, էլ ո՞ւր։ Այդ պատճառով ես զգացողություն ունեմ, որ այս կեղտի մեջ իմ ներդրումն արդեն արել եմ։ 91-ին լկստվեցինք, ու վերջ, հերիք է»,-ասում է կինոռեժիսորը։
Քեոսայանը համաձայն է Ռոբերտ Քոչարյանի հետ, որը Sputnik գործակալությանը տված հարցազրույցում Փաշինյանին համեմատել էր Նավալնու հետ։
«Համաձա՞յն եմ արդյոք Ռոբերտ Սեդրակովիչի հետ, որ Փաշինյանն ու Նավալնին նման են։ Այն առումով, որ երկուսն էլ դուրսպրծուկնե՞ր են։ Որ նրանք Արևմուտքն է կերակրո՞ւմ։ Որ երկուսն էլ դավաճա՞ն են։ Այո, անկասկած։ Նավալնուն մեզ համար են պատրաստել, Փաշինյանին՝ Հայաստանի»։
Ռոբերտ Քոչարյանի վերադարձը մեծ քաղաքականություն ռուսաստանցի կինոռեժիսորը համարձակ քայլ է համարում, քանի որ Հայաստանում նրա հանդեպ վերաբերմունքը միանշանակ չէ, նրան չեն կարողանում ներել, որ իշխանության բերեց Սարգսյանին, և նա դա գիտի։ «Բայց ես հույս ունեմ, որ հայ ընտրողները կհիշեն, որ հենց Քոչարյանն է կապված եղել թե՛ Ղարաբաղի հետ, թե՛ ՄԱԿ-ում հնչած հոյակապ ճառի, թե՛ Հայաստանի տնտեսական վերելքի վերջին պահերի, երբ աշխատավարձերն ու թոշակներն աճում էին»։
«Ավելի պարզ ասեմ` առաջնորդը պիտի տղամարդկություն ունենա։ Իսկ նա նաև շատ խելացի է, ես գրեթե վստահ եմ, որ նա բազմաթիվ եզրահանգումներ է արել»,-ասում է Քեոսայանը։
Նա նշում է, որ առաջինը, ում դավաճանել է Սարգսյանը, հենց Քոչարյանն էր։ Կինոռեժիսորը կարծում է, որ այդ կուսակցությունների թիմերում պետք է լինեն մարդիկ, որոնք որևէ կերպ չեն առնչվում թալանի հետ և ամենայն հավանականությամբ պետք է լինեն Հայաստանում ծնված ռուսաստանցի հայեր, որպեսզի այդ սորոսականների հոտն անգամ չլինի։
թեգերը:
«Թաքուն լացել եմ, հետո դուրս եկել եթեր». բացառիկ հարցազրույց Արծրուն Հովհաննիսյանի հետ
(Թարմացված է 22:14 01.02.2021)
Sputnik Արմենիայի հետ հարցազրույցում պաշտպանության նախարարության ներկայացուցիչ Արծրուն Հովհաննիսյանը խոսել է պատերազմի ժամանակ իրականացված քարոզչությունից, իր դեմ մեղադրանքներից ու քննադատություններից, բանակի սպառազինությունից և այլն։– Պարոն Հովհաննիսյան, արցախյան պատերազմի ավարտից հետո շատերը սկսեցին Ձեզ քննադատել սոցիալական հարթակներում, բանը հասավ նրան, որ անգամ Ձեր տան մոտ փորձել էին հարձակվել Ձեզ վրա։ Ինչպե՞ս եք Դուք մեկնաբանում այս քննադատությունները։
– Ես հավատացած եմ, որ ինձ քննադատողների մեծ մասը հետս անձնական հին խնդիր ունի։ Ուշադիր նայեք` Facebook–ում ինձ քննադատողներն ովքեր են, ինչ անցյալ են ունեցել, ում հետ կապ ունեն և այլն։ Խոսքը դեռ 2012-2015 թվականների մասին է, երբ իմ վարած տեղեկատվական քաղաքականությունը ինչ–ինչ մարդկանց սրտով չէր, և երբ իմ ղեկավարին (խոսքը նախկին ՊՆ ղեկավար Սեյրան Օհանյանի մասին է – խմբ.) վարկաբեկելու օպերացիա էր իրականացվում: Ապրիլյան պատերազմից հետո այդ հակասությունն ավելի խորացավ խանդի և այլ հողի վրա։ Մյուս պատճառը քաղաքական է, փորձում են ինձանով քաղաքական հարցեր լուծել, իսկ ես քաղաքականությունից հեռու եմ: Կան նաև մարդիկ, որոնք տեղին հարցեր ունեն ինձ, երբ բացատրում եմ իրենց, լիովին հասկանում են։
©
Sputnik / Asatur Yesayants
– Մեզ էլ կարո՞ղ եք բացատրել։ «Հաղթելու ենք» հեշթեգի տրամաբանությամբ քարոզչությունը արդյո՞ք պետք եղածից շատ չէր կիրառվում։
– Ես անլուրջ եմ համարում քարոզչության հետ կապված մեղադրանքները, քանի որ պատերազմների ժամանակ այլ տեսակ չի լինում քարոզչությունը: Լինում են իհարկե սխալներ, չճշտված կամ չհաստատված տեղեկություններ, բայց ոչ թե սխալ քարոզչություն: Քարոզչությունը դրա համար էլ կոչվում է քարոզչություն, որ մարդկանց ոգին բարձր պահի։ Ես պատերազմի ժամանակ կորցրել եմ ընկերներ, հարազատներ, փեսայիս… Այդ օրերին լացակումած եմ խոսել, բազմաթիվ մարդիկ` ընկերներ, գեներալներ, քեռուս տղան, որ Ջաբրայիլում էր, զանգել, խնդրել են` Արծրուն, վաղը եթե անգամ երեկոյան պատերազմը պետք է կանգնի, առավոտյան զինվորներին պիտի մարտի դաշտ տանենք, ոգեղեն խոսա, որ երեխեքը կարողանան անել դա։ Ես բարձր տոնը պահել եմ կյանքիս գնով, թաքուն լացել եմ, հետո դուրս եկել եթեր ու փորձել ոգի տալ։
Պատերազմի ելքը տղերքին չի կոտրել. զինծառայողների առօրյան` լուսանկարներով
Մեղադրանքները հասել են այնպիսի աբսուրդի, կարծես մենք Թուրքիային կհաղթեինք, եթե քարոզչության ժամանակ բոլոր կորուստներն անուն առ անուն ասեինք, ամեն մի կորցրած միլիմետրը անմիջապես հայտնեինք: Պարտության իրական ռազմաքաղաքական, ռազմավարական պատճառները, տարիների բացթողումները, ռազմարվեստի, զենքի հարցերը թողած` բոլորը ուզում են քարոզչության դետալները քննարկեն: Ես հասկանում եմ` դա ինչից է, դա նրանից է, որ ոչինչ չեն հասկանում թվարկածս թեմաներից, պետությունը պատերազմի պատրաստելու իրական գործոններից, դրանց փոխկապակցվածությունից, դրա համար էլ լրատվական թեման է առաջին պլան գալիս, որտեղ մանիպուլյացիան էլ հեշտ է անելը: Խոստանում եմ` մի օր, երբ լրիվ ազատ մարդ կլինեմ, փաստերով կասեմ, թե լիարժեք ճշմարտության ասելը պատերազմների ժամանակ ինչերի է բերում։ Ես բոլոր տեղեկությունները, որ հայտնել եմ, ստացել եմ բանակի ներսից` պաշտպանության նախարարությունից, գենշտաբից կամ իմ զինվորական ընկերներից։ Որևէ այլ տեղից ինֆորմացիա չի եղել, և սուտ են բոլոր նկարներն ու ինձ այլ մարդկանց հետ կապելը:
– Այնուամենայնիվ, կա՞ մի բան, որում Դուք Ձեզ մեղավոր եք զգում։
– Ես ամեն օրը ինքս ինձ հետ պատերազմի մեջ եմ, մղձավանջներ եմ տեսնում… Բայց տանջվում եմ ոչ թե իբր սխալ տեղեկություններ տալու համար, այլ որոշ մասնագիտական գործեր չհասցնելու, չկարողանալու համար: Ես` որպես մտավորական, բանակի կառուցվածքի, զինատեսակների, մարտավարության, նոր սերունդների պատերազմների մասին առաջարկներ եմ արել ու չեմ կարողացել հասնել նրան, որ դրանք լիակատար իրականացվեն։ 2007–ից ես խոսել եմ օդային գերակայությունից, կործանիչներից, ԱԹՍ-ներից, գերճշգրիտ հարվածային միջոցներից, դրանց կառավարման ավտոմատ համակարգերից, բայց մենք այդպես էլ չենք կարողացել դրանք ներդնել մեր բանակում։ Եվ պատկերացրեք իմ վիճակը, երբ մեզ հաղթել են հենց օդային գերակայությամբ… Հիմա ես չեմ փնտրում մեղավորներ, շատ տարբեր էին խնդիրները` ֆինանսականից սկսած։ Ես չեմ ուզում քաղաքական հարցերի մեջ խորանալ, բայց փաստն այն է, որ ես մասնագիտորեն գիտեի` ինչպիսի պատերազմ է մեզ սպասում, այդպես էլ եղավ, ու դա շատ ծանր է:
Մենք զիջում էինք Ադրբեջանին. փորձագետը` պատերազմի ժամանակ ունեցած սպառազինության մասին
ՍՈւ-30 կործանիչների մասին ես գրել եմ դեռ 2010 թվականին։ 2015–ին մտցվել է այն ձեռք բերելու ՍՌՏ (սպառազինությունների և ռազմական տեխնիկայի) ծրագիր, սակայն հետո հանվել է անհասկանալի կերպով: Ես տասնյակ հոդվածներ ու գրքեր եմ գրել այն մասին, թե ինչպես են կործանիչները ԱԹՍ-ների ու այլ գերճշգրիտ հարվածային միջոցների հետ կազմում ցանց, որը ղեկավարվում է ավտոմատ կերպով, դրան հետո կպնում են նաև ՑԶ-երը, օնլայն ռեժիմով մեր կամերաների տեսանյութերն էլ գումարվում են ու նշանացուցումներ են իջնում խոցող միջոցներին, այդ թվում` նաև հրետանուն: Գլխավոր գրքիս` «Օդային գերակայության» առաջին հատորը տպվել է 2016–ին, իսկ երկրորդ հատորը պատերազմից առաջ` օգոստոսին, գնաց տպարան։ Ցավոք, հենց իմ նկարագրածով են մեր դեմ կռվել թուրք-ադրբեջանական զորքերը։
©
Photo : AZAMAT KHOZHIN
ԶՈւ ԳՇ պետ Օնիկ Գասպարյանը ևս լավ գիտեր այդ տեսակ պատերազմի նրբությունները, իմ երկրորդ հատորի վրա նա է մակագրել, բայց ինքն էլ չհասցրեց բանակը բարեփոխել այդ ուղղությամբ: Առհասարակ այս տարիներին ես տեսել եմ բացառիկ ու եզակի շատ գեներալների, միջին օղակի սպաների, որոնք այլ, առաջադեմ մտածելակերպ ունեն, բայց չհասցրինք բանակը վերափոխել, չհերիքեց ժամանակը, ռեսուրսը և այլն:
Ինձ ողջ հայությունը գիտի որպես խոսնակ, բայց ես նախ զինվորական–գիտնական եմ, որը մնացել է խոսնակի ստվերում։
– Ի վերջո, ըստ Ձեզ` ո՞րն էր մեր պարտության պատճառը։
– Ցավոք, մեզանում չեն քննարկվում պրոֆեսիոնալ հարցեր, խորքային վերլուծություն չի կատարվում, թե տնտեսությունը, դեմոգրաֆիան, աշխարհաքաղաքական գործոնները ինչպես ազդեցին պատերազմի վրա։ Մենք կռվել ենք հզոր տերության` Թուրքիայի դեմ, դա անհավասար պայքար էր։ Այո, եղել են նաև սխալներ, բայց առողջ է պետք նայել դրան, ոչ թե անիծելով ու հայհոյելով, մեղադրելով ու սուրբ ձևանալով: Եթե չհասկանանք իրական պատճառները, ավելի վատ արդյունքների կարող ենք գալ: Աստիճանակարգ կա` նախ պետք է հստակ տարանջատել ռազմավարական–աշխարհաքաղաքական հարցերը, ապա երկրի ներսում ռազմավարական գործոնները, երկրի պատրաստությունը պատերազմին, հետո բանակի կազմակերպչական, սպառազինման և այլ հարցերը, հետո նոր իջնել մինչև առանձին որոշումների, մարտավարական հարցերի և այլն։ Պատերազմները այդքան արագ ու էմոցիոնալ չեն ուսումնասիրվում, ժամանակ է պետք:
– Ի՞նչ պետք է անի Հայաստանը հիմա։
– Պետք է հիմա ավելի լավ պատրաստվել, սխալները ազնվորեն վեր հանել ու առանց ժամանակ կորցնելու դրանք շտկելով առաջ գնալ: Առաջին հերթին պետք է բանակը արագ վերակառուցել, վերազինել, նոր կրթական չափորոշիչներով զարգացնել ամեն ինչ, որ ապագա հաղթանակներ կերտենք:
Պուգաչովան անցել է Անջելինա Ջոլիին. ովքեր են իսկական կանայք` ըստ ռուսաստանցիների
(Թարմացված է 23:49 04.03.2021)
Հանրային կարծիքի ուսումնասիրման համառուսական կենտրոնի հետազոտությունը նվիրված է մարտի 8-ի Կանանց միջազգային օրվան:
ԵՐԵՎԱՆ, 4 մարտի - Sputnik. Ռուսաստանցիներն իսկական կին են համարում Ալլա Պուգաչովային, Սոֆյա Ռոտարուին և Վալենտինա Մատվիենկոյին: Այսպիսին են ՀԿՈւՀԿ–ի (Հանրային կարծիքի ուսումնասիրման համառուսական կենտրոն)` Կանանց միջազգային օրվան՝ Մարտի 8-ին նվիրված հարցման արդյունքները։
ՀԿՈւՀԿ–ի տվյալներով՝ հարցվածների 6 տոկոսը իսկական կին է անվանել Պուգաչովային, 3 տոկոսը՝ Ռոտարուին, ևս 3 տոկոսը՝ Մատվիենկոյին:
©
Sputnik / Екатерина Чеснокова
Բացի նրանցից, ռուսաստանցիներն իսկական կանանց ցուցակում են ներառել Իրինա Խակամադային (2%), Վալերիային (2%), Ալիսա Ֆրեյնդլիխին (2%), Չուլպան Խամատովային (2%) և Անջելինա Ջոլիին (1%):
«ՀԿՈւՀԿ- Sputnik» համառուսաստանյան նախաձեռնողական հարցումն անցկացվել է փետրվարի 14-ին, մարտի 2-3-ին 18-ից բարձր տարիքի 1600 ռուսաստանցիների շրջանում: Հարցումն անցկացվել է հեռախոսով։
Կանանց միջազգային օրն ամեն տարի նշվում է մարտի 8-ին։ Առաջին անգամ տոնի անցկացման գաղափարը ծագել է 20-րդ դարի սկզբին։ Կանանց միջազգային օրը նշվում են կանանց ձեռքբերումները՝ անկախ ազգային կամ էթնիկ, լեզվական, մշակութային, տնտեսական և քաղաքական պատկանելություններից։