Աճեմօղլուի բաղադրատոմսը կարո՞ղ է արդյոք «բուժել» ՀՀ տնտեսությունը
(Թարմացված է 22:45 20.06.2018)
Նիկոլ Փաշինյանն առաջին վարչապետը չէ, որը ցանկացել է լսել օտարերկրյա տնտեսագետի խորհուրդները։ Նման փորձեր նախկինում էլ են ձեռնարկվել, սակայն գործն այդ խորհուրդների կիրառմանը չի հասել։ Կփոխի՞ արդյոք մարտավարությունը Հայաստանի նոր ղեկավարությունը։Լիլիթ Հարությունյան, Sputnik Արմենիա
Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը մոտ մեկ ամիս առաջ առաջարկել է հայտնի ամերիկահայ տնտեսագետ, Թուրքիայում ծնված Դարոն Աճեմօղլուին օգնել Հայաստանին տնտեսական խնդիրների լուծման հարցում։
©
Sputnik / Asatur Yesayants
Աճեմօղլուն ընդունել էր առաջարկը, խոստացել մանրամասն ուսումնասիրել հայկական իրողությունները և ժամանել պատմական հայրենիք։
Այդ իրադարձությունն ակամայից ստիպում է հիշել Սինգապուրի լավ օրինակը, որը հաշվի են առել երկրի անխտիր բոլոր վարչապետները։ Սինգապուրի օրինակն օրակարգ բերեց Տիգրան Սարգսյանը։ 2009թ–ին Հայաստանի իշխանություններն անգամ Երևան են հրավիրեցին Լի Կուան Յուին, որը համարվում է ժամանակակից Սինգապուրի «հայրը»։ Թվում էր, թե ամեն ինչ լավ էր ընթանում, քանի դեռ Սինգապուրի «տնտեսական հրաշքի» ստեղծողը մեր երկրի առաջին այրերին չէր առաջարկել կիրառել տնտեսության զարգացման իր մոդելը։
Բանն այն է, որ նախարար Լի Կուան Յուն ստեղծել է ամենախիստ հակակոռուպցիոն օրենսդրությունը, իսկ զուգահեռ` բիզնես վարելու ամենաազատական օրենսդրությունը, արդյունավետ և թափանցիկ հարկային վարչարարությունը, որը լիովին բացառում է կոռուպցիոն ռիսկերը։
Դրանից հետո Հայաստանում մոռացան Լի Կուան Յուի մասին։ Ճիշտ է, «սինգապուրյան հրաշքը» օրակարգում մնում էր նաև հաջորդ երկու վարչապետների ժամանակ, բայց դրանից նույնպես ոչինչ չստացվեց։
Չի՞ լինի նույն պատմությունն արդյոք ամերիկահայ մասնագետի հետ. առայժմ բարդ է միանշանակ պատասխանել այդ հարցին։
©
Sputnik / Asatur Yesayants
Մեկ այլ հարց է, թե կարո՞ղ է արդյոք Դարոն Աճեմօղլուն իսկապես օգտակար լինել Հայաստանի համար։
Տնտեսագետ Վահագն Խաչատրյանը կարծում է, որ «Ինչու են որոշ երկրներ հարուստ, իսկ մյուսները աղքատ» գրքում (հեղինակներն են Դարոն Աճեմօղլուն և Ջեյմս Ռոբինսոնը) բավական խորը վերլուծություն է կատարվում` Հայաստանի տնտեսական խնդիրների յուրահատկությունը հասկանալու համար։
«Աճեմօղլուն գրում է, որ ցանկացած երկիր դատապարտված է աղքատության, եթե այնտեղ չկա ժողովրդավարություն, օրենք, քաղաքացիների իրավունքների պաշտպանություն, իսկ իշխանությունը և փողերը կենտրոնացած են մի խումբ մարդկանց ձեռքում։ Դա Հայաստանի ախտորոշումն է։ Միաժամանակ մասնագետը տալիս է հարցի լուծման բանալին։ Այն գտնվում է ոչ թե տնտեսական, այլ քաղաքական դաշտում։ Կարծում եմ, որ այն կարող է շատ օգտակար լինել մեր երկրի համար», – ասաց Խաչատրյանը Sputnik Արմենիայի հետ զրույցում։
Այսպես թե այնպես, գրեթե բոլոր մասնագետները կոչ են անում բացառել կոռուպցիան և մենաշնորհը, որպեսզի կարողանան ավելի բարձր մակարդակի հասցնել տնտեսությունը։ Եվ այդ առումով Աճեմօղլուն բացառություն չէ։
Խաչատրյանը կարծում է, որ եթե կառավարությունը շարունակի կոռուպցիայի դեմ պայքարի ընտրված ուղին, ապա օտարերկրյա մասնագետի խորհուրդները կարող են շատ օգտակար լինել։
Եվս մեկ ոչ պակաս կարևոր կետ. իրենց գրքում Աճեմօղլուն և Ռոբինսոնը, համեմատելով տարբեր երկրները, հանգում են եզրակացության, որ պետությունների բարգավաճումը կամ անկումը պայմանավորված են ոչ այնքան աշխարհագրական ու էթնիկ գործոններով (բնական պաշարներ, կլիմա, մշակույթ, կրոն և այլն), որքան դրանց տնտեսական և քաղաքական ինստիտուտների բնույթով։
Փորձագետի կարծիքով` Հայաստանում ներկա տնտեսական վիճակը շատ առումներով բացատրվում է նրանով, որ երկրում ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներն անավարտ են մնացել։
«Դրանք դադարեցվել են Ռոբետ Քոչարյանի կողմից։ Միևնույն ժամանակ, կարևորագույն հետևությունը, որին հանգում է Աճեմօղլուն, այն է, որ երկիրը պետք է զարգացնեն հենց ինստիտուտները, այլ ոչ թե մասնավոր անձինք։ Հենց դրանով է պայմանավորված երկրի զարգացումը», – ասաց նա։
Խաչատրյանը հավելեց նաև, որ ողջունում է արտասահմանյան մասնագետների փորձի կիրառումը հայկական տնտեսությունը զարգացնելու համար։ Բայց չպետք է մոռանալ, որ Հայաստանում այդ ոլորտում կան պատրաստված և փորձառու մասնագետներ։
«Ես գիտական կենտրոններում, բուհերում, վերլուծական կենտրոններում տեսնում եմ բարձրակարգ մասնագետների։ Նրանք ունեն իրենց «բաղադրատոմսերը», թե ինչպես երկրի տնտեսությունը հանեն լճացումից։ Կարծում եմ` չի կարելի անտեսել ներուժը, որը մենք ունենք։ Այս դեպքում անհրաժեշտ արտասահմանյան և տեղի տնտեսագետների համագործակցությունը», – նշեց նա։
©
Sputnik / Asatur Yesayants
Ինչ վերաբերում է Սինգապուրին` որպես լավ օրինակի, ապա այստեղ Խաչատրյանը վստահ է, որ եթե ժամանակին երկրի կառավարությունը լսեր Լի Կուան Յուի խորհուրդները և քաղաքական կամք դրսևորեր կոռուպցիայի դեմ պայքարում, ապա մենք արդեն 10 տարի կապրեքին բոլորովին այլ Հայաստանում։
Այնպես որ, Աճեմօղլուն և մյուս մասնագետները կարող են օգնել Հայաստանին լուծել տնտեսական խնդիրներն այն դեպքում, եթե կառավարությունը բաց գործի և թույլ տա նրանց գործարկել դրա համար բոլոր անհրաժեշտ մեխանիզմները։
«Ռենկոյի» խոշոր ներդրումն անժամկետ հետաձգվում է. պատճառը կորոնավիրուսն ու պատերազմն են
(Թարմացված է 11:18 04.03.2021)
Նախնական պայմանավորվածության համաձայն` 250 մեգավատտ հզորությամբ նոր ջերմաէլեկտրակայանը Հայաստանում արդեն պետք է կառուցված լիներ և հավելյալ բացված լինեին 1000 նոր աշխատատեղեր։ԵՐԵՎԱՆ, 4 մարտի - Sputnik. Իտալական «Ռենկո» ընկերության` 2018թ–ի մայիսին խոստացած 300 մլն դոլարի ներդրումն անորոշ ժամանակով հետաձգվում է։ Ներդրումային համաձայնագրում համապատասխան փոփոխությունների նախագիծն այսօր հաստատվեց ՀՀ կառավարության նիստում։
©
Sputnik / Asatur Yesayants
Հարցն ընդունվեց լուռումունջ` առանց զեկուցման ու քննարկման։ Իսկ կառավարությա կայքում հրապարակված նախագծում ներդրումային ծրագրի իրականացման նոր ժամկետը նշված չէ։ Նշվում է միայն, որ ժամկետները հետաձգելու անհրաժեշտությունն առաջացել է կորոնավիրուսային համաճարակի բռնկման, Արցախում պատերազմի ու Հայաստանի Հանրապետությունում ռազմական դրության պատճառով։
«Մասնավորապես, մատակարարման շղթաների էական խաթարումը, որն ազդել է Հայաստան նյութեր մատակարարելու հնարավորության վրա, միջազգային ճանապարհորդության սահմանափակումները, օտարերկրյա անձանակազմի ներգրավման անհնարինությունը: Հաշվի առնելով վերոգրյալը՝ առաջարկվում է երկարաձգել Շրջանակային համաձայնագրի «Նախատեսված կոմերցիոն շահագործման ամսաթիվը», ինչպես նաև ճանաչել նախկինում հետաձգված «Հետաձգող պայմանների վերջնաժամկետի» և «Ֆինանսական ամփոփման ծայրահեղ ամսաթվի» հետաձգումները»,– նշված է որոշման մեջ:
«Ունենք բազմամիլիարդ ներդրումային ծրագրեր». Քերոբյանը խոստանում է` մարդկանց կյանքը կփոխվի
Հիշեցնենք` խոսքը Երևանում նոր ՋԷԿ–ի կառուցման ծրագրի մասին է, որի շուրջ 2018թ–ի մայիսին պայմանավորվածություն էին ձեռք բերել ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն ու իտալական «Ռենկո» ընկերության գործադիր տնօրեն Ջովաննի Ռուբինին: Գործարարը նշել էր, որ ծրագրի արժեքը շուրջ 300 մլն դոլար է և այն նախատեսվում է իրականացնել 2-2.5 տարվա ընթացքում։ Այսինքն` ըստ այդ պայմանավորվածության` 250 մեգավատտ հզորությամբ նոր ջերմաէլեկտրակայանը Հայաստանում արդեն պետք է կառուցված լիներ, հավելյալ պետք է բացված լինեին 1000 նոր աշխատատեղեր։
Նշենք, որ հայկական կողմից ծրագրի իրագործմանը մասնակցում է «Արմփաուեր» ՓԲԸ-ն։
Փաշինյանն իտալական ընկերությանը հրահանգեց շուտ պատասխանել` այո կամ ոչ
Լիբերալ անուշեղեն․ ինչու է Հայաստանի իշխանությունը մերժել բիզնեսին օգնելու նոր գաղափարը
(Թարմացված է 12:50 02.03.2021)
Հայկական խանութներում տեղական ապրանքների քանակն առայժմ չի ավելանա։ Էկոնոմիկայի նախարարությունը մերժել է Export Armenia փորձագիտական ասոցիացիայի նախաձեռնությունը։«Export Armenia» փորձագիտական ասոցիացիան վերջերս առաջարկեց հետևյալ գաղափարը` եթե Հայաստանում որևէ ապրանք է արտադրվում, ապա ցանկացած խանութի տեսականու մեջ պետք է առկա լինի այդ արտադրանքի երաշխավորված նվազագույն քանակ։ Ընդ որում՝ առաջարկվում էր ցուցափեղկում տեղ երաշխավորել առհասարակ հայկական ապրանքների համար, ոչ թե նախապատվություն տալ որևէ կոնկրետ ապրանքանիշի։
«Export Armenia»-ի ներկայացուցիչները, որոնց թվում խոշոր ընկերությունների բիզնեսմեններ և մենեջերներ կան, կարծում են, որ մանրածախ վաճառքի հարցում պետք է աջակցել հայրենական արտադրության ապրանքներին, քանի որ շուկայում անհավասար պայմաններ են ստեղծվել նրանց համար։ Հայաստանում խոշոր բիզնեսն ավելի շատ ներդրում է անում առևտրի, ոչ թե սեփական արտադրության մեջ։ Առևտուրն ավելի շատ եկամուտ և ավելի քիչ հոգսեր է պահանջում` ի տարբերություն արդյունաբերության։
Բնականաբար, խոշոր ներկրողները տպավորիչ մարկետինգային ռեսուրսներ ունեն, ավելին՝ նրանք արտասահմանյան լուրջ ընկերություններ են ներկայացնում, որոնք է՛լ ավելի մեծ ռեսուրսներ ունեն։ Միասին աշխատելով` նրանք տեղական խանութներին զանազան բոնուսներ են առաջարկում դարակների վրա շահավետ տեղ ունենալու համար։ Հասկանալի է, որ «Mars»-ը, «Вимм-Билль-Данн»-ը և մի շարք ուրիշ հսկաներ «փրոմոուշընի» համար ավելի շատ ռեսուրսներ ունեն, քան կաթնամթերքի կամ շոկոլադի տեղական արտադրողը։ Ուստի խանութները հարգալից և քաղաքավարի են ներկրվող ապրանքների մատակարարների նկատմամբ։
Տեղական արտադրողի դեպքում այլ խոսակցություն է․ նրանց վճարները սովորաբար շաբաթներով ուշացնում են, իսկ ոչ մեծ, թույլ ընկերություններին հաճախ ամիսներով են քաշքշում (ավելի մանրամասն՝ այստեղ)։ Այս կանոնից դուրս են մնում կա՛մ շատ խոշոր ձեռնարկությունները (հայկական չափանիշներով, օրինակ, «Գրանդ Քենդին»), կա՛մ հենց առևտրային ցանցերի արտադրությունները։
©
Sputnik / Aram Nersesyan
Օրինակ՝ «Երևան Սիթի» սուպերմարկետների ցանցի սեփականատեր Սամվել Ալեքսանյանը մի քանի նմանատիպ արտադրություն ունի, ընդ որում՝ նրա ապրանքները վերցնում են նաև այլ խանութների ցանցերը, որպեսզի չփչացնեն գործարարի հետ հարաբերությունները։ Ալեքսանյանի ընկերությունն ամեն դեպքում պարենային ապրանքների ամենախոշոր ներկրողն է Հայաստանում, և նրա ներկրումից շատ խանութներ են կախված։
Իսկ եթե դուք Սամվել Ալեքսանյանը չե՞ք, այլ սկսնակ գործարար ու որոշել եք ոչ թե ռեստորան կամ խանութ բացել, այլ սեփական արտադրություն։ «Export Armenia»-ն դեկտեմբերին այդ հարցով դիմել էր էկոնոմիկայի նախարարությանը։
Եվ այսպիսի պատասխան է ստացել․ «Գտնում ենք, որ ազատ շուկայական տնտեսության շրջանակներում վաճառակետերում տեղական ապրանքատեսակների տեղադրման պարտադրմամբ (օրենքի կամ այլ իրավական ակտի տեսքով) վաճառքի խթանումը լավագույն տարբերակը չէ տեղական արտադրողին աջակցելու վերջիններիս կողմից արտադրվող ապրանքների վաճառքի ծավալներն ավելացնելու հարցում: Ըստ մեզ` տեղական արտադրողին աջակցելու առավել արդյունավետ մեխանիզմ կարող է հանդիսանալ պետության կողմից աջակցության գործիքակազմի միջոցով ներմուծվող ապրանքների նկատմամբ տեղական արտադրանքի մրցունակության, ներկայացվածության և գրավչության բարձրացումը»։
«Export Armenia»-ի համահիմնադիր Էմիլ Ստեփանյանը Sputnik Արմենիայի հետ զրույցում նշեց` դժվար է պատկերացնել, թե տեղական արտադրողներն ինչպես են «արդյունավետ մրցակցելու» խոշոր ներկրողների և նրանց հետևում կանգնած է՛լ ավելի խոշոր միջազգային կորպորացիաների հետ։
«Բայց եթե պետության քաղաքականությունն ավելի արդյունավետ լինի, քան մեր առաջարկները, մենք միայն ուրախ կլինենք։ Միայն թե այդ քաղաքականությունը գործնականում աշխատի, ոչ թե խոսք մնա։ Այս բոլոր տարիների ընթացքում, ցավոք, պետությունը դիտորդի կարգավիճակում է եղել»,-նշեց Ստեփանյանը։
Այդ պատճառով տեղական ընկերություններն արտադրությունը շատ ավելի թույլ են զարգացնում, քան կարող էին։ Ամենաշատը դա վերաբերում է մսամթերքի և հատկապես կաթնամթերքի արտադրողներին, որոնց համար արտահանման հնարավորությունները սահմանափակ են։ Շուկան ոչ միայն փոքր է, այլև ներկրողներն ու խանութները գրավել են այն։
Ստացվում է` խոշոր տնտեսվարողներն ամիսներ շարունակ «քնացնում» են արտադրողների ֆինանսական միջոցները՝ դրանով իսկ զրկելով պետությանը հարկեր, բանկերին վարկեր, աշխատակիցներին աշխատավարձեր վճարելու հնարավորությունից, իսկ արտադրության զարգացման համար՝ սարքավորումներ գնելու հնարավորությունից։ Ինչպե՞ս զարգանալ նման պայմաններում:
Դրա փոխարեն պետությունը բիզնեսին սուբսիդավորված տոկոսներով վարկեր է տրամադրում։ Սակայն հին խնդիրների դեպքում նոր վարկերը միայն խորացնում են պարտքերի փոսը, որից ոմանք արդեն երբեք դուրս չեն գա։
«Այդ պատճառով թող կառավարությունը բիզնեսին նույնիսկ ուղղակի չօգնի։ Սկզբի համար թող հոգ տանի, որ խանութները ժամանակին վճարեն մատակարարներին։ Չափազանցություն չի լինի, եթե ասենք, որ արտադրողների մոտ մշտապես խանութների դեբիտորական պարտքեր կան մի քանի միլիոն դոլարի չափով։ Այդ փողերն ուղղակի «քնած են», այսինքն՝ որևէ կերպ չեն ծառայում տնտեսությանը»,-ավելացրեց Ստեփանյանը։
Իշխանությունները (ինչպես նախկին, այնպես էլ ներկայիս) այսպես թե այնպես ոչ մի կերպ չեն օգնում արտադրողներին` հպարտ քայլելով ազատ մրցակցության դրոշի ներքո։
Նշենք, որ Արևմուտքի մեծ երկրներում տեղական արտադրությանն աջակցելու տարբեր եղանակներ են գործում։ Մի քանի օրինակ բերենք։
©
Photo : press office of Rusal Armenal
Իտալիայում, ինչպես Հայաստանում, գործում է կորոնավիրուսային ճգնաժամից տուժած ռեստորանատերերի և ֆերմերների աջակցության ծրագիր։ Միայն թե, ի տարբերություն Հայաստանի, ծրագիրը նրանց ներառում է մեկ օղակում․ ռեստորանները պետությունից մինչև 10 հազար եվրո փոխհատուցում են ստանում իտալական ապրանքներ գնելու դեպքում։
Մյուս օրինակը շատ հայտնի է․ դա ԱՄՆ նախագահ Ջո Բայդենի նոր ծրագիրն է, որը վերաբերում է ամերիկյան ապրանքների պետական գնմանը (բայց կարևոր է հիշել, որ այդ ծրագիրը երբեք էլ չի դադարել և գործում է 30-ականներից)։ Հետաքրքիր է, որ այդպիսի օրինակ է ցույց տալիս ոչ միայն պետությունը, այլև մասնավոր ընկերությունները։
Ամենահայտնի օրինակը «Walmart» ցանցի ընկերությունն է։ Վերջինս հայտարարել է, որ 2013-2023թթ․ 250 միլիարդ դոլարի ամերիկյան ապրանք կգնի (և կվաճառի գնորդներին)։ Եվ չնայած, ըստ որոշ կազմակերպությունների ուսումնասիրությունների, «Buy American» հայտարարությունները ոչ միշտ են համապատասխանում իրականությանը, սակայն արդեն իսկ ուշադրության է արժանի այն հանգամանքը, որ այնպիսի հսկաները, ինչպիսիք են «Walmart»-ը և «Carrefour»-ը, պատրաստ են «Գնի՛ր տեղականը» կոչը դարձնել իրենց գովազդի մի մասը և լուրջ ռեսուրսներ ծախսել դրա վրա։
Կարո՞ղ եք պատկերացնել, որ նման բան անեն Հայաստանի սուպերմարկետները։ Վատ չէր լինի։
Այս վիճակից ելք գտնելը ժողովրդի պահանջն է. Մարուքյանը պատրաստ է խոսել բոլոր ուժերի հետ
ԵՐԵՎԱՆ, 5 մարտի – Sputnik. ԱԺ «Լուսավոր Հայաստան» խմբակցության ղեկավար Էդմոն Մարուքյանը հույս ունի, որ խորհրդարանը ցրելու ու արտահերթ ընտրություններ նախաձեռնելու ՀՀ վարչապետի առաջարկին կմիանան նաև այլ քաղաքական ուժեր։ Այս մասին նա հայտարարեց այսօր ԱԺ–ում կայացած ճեպազրույցում։
«Սա մի պրոցես է, որտեղ պետք են զիջումներ, կոնսենսուսներ բոլոր կողմերից։ Հիմա, եթե ստացվի, կասենք` մենք ամեն ինչ արեցինք, որ այս երկրում ցնցումներ չլինեն, արյունահեղություն չլինի, ու լուծվեց այս հարցը։ Եթե չստացվի, կբացատրեն` ժողովրդին, որ հասանք այսինչ մակարդակին, բայց այդ մակարդակում առաջացավ այսինչ խնդիրը, և դա չեղավ»,– ասաց Մարուքյանը` հավելելով, որ այս վիճակից ելք գտնելը ժողովրդի պահանջն է, որն այլևս անկարող է դիմանալ այս պայմաններին։
«Ես մեկ ժամ խոսակցություն եմ ունեցել և պատրաստ եմ ցանկացած այլ ուժի հետ էլ այդ խոսակցությունն ունենալ»,– ասաց Մարուքյանը։
Հիշեցնենք, որ մարտի 4-ին, կայացել է Մարուքյան–Փաշինյան հանդիպումը։ ԼՀԿ առաջնորդը հայտնել է, որ Հայաստանում ստեղծված ներքաղաքական իրավիճակից դուրս գալու ճանապարհը արտահերթ ընտրություններն են, որն անցկացնելու կամք ունի նաև վարչապետը։
«Բարգավաճ Հայաստանը» վարչապետ հետ հանդիպման դեռ չի գնացել ու հայտարարել է, որ նրանից հրավեր չի ստացել։
թեգերը: