Օձունի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին

Քարե «ինստագրամ», կիսալուսին խաչի վրա և Օձունի եկեղեցու այլ գաղտնիքները

2285
(Թարմացված է 10:14 07.01.2020)
Հայկական եկեղեցիներում հենց այնպես՝ հանուն գեղեցկության կամ հարմարավետության, ոչինչ չի կառուցվում․ ամեն ինչ իմաստ ունի, ամեն ինչի հետևում որոշակի խորհրդանիշներ կան։

ԵՐԵՎԱՆ, 7 հունվարի - Sputnik, Ժաննա Պողոսյան. 5-րդ դարում կառուցված Օձունի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին Հայաստանի ամենահայտնի զբոսաշրջային վայրերից է, բայց այն օտար աչքից վարպետորեն թաքցնում է իր բոլոր առեղծվածները։

Таинства Одзунского монастыря
© Sputnik / Janna Poghosyan
Օձունի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին

Եթե Հայաստան այցելող օտարերկրացիները բողոքեն, որ նրանց անդադար ցույց են տալիս իրար նման եկեղեցիներ, ասեք, որ իրենց բախտն ուղղակի չի բերել զբոսավարի հարցում։ Այստեղ յուրաքանչյուր տաճար, յուրաքանչյուր վանք ու մատուռ ունի իր յուրահատուկ մթնոլորտը, իր պատմությունը, իր գաղտնիքները։ Մենք մի քանի ժամ անցկացրինք Օձունի եկեղեցու հոգևոր առջնորդ տեր Վրթանես Բաղալյանի հետ՝ պարզելու համար, թե ինչպիսի գաղտնիքներ է թաքցնում այս վեհապանծ եկեղեցին։

Քարե «ինստագրամ»

Հաճախ եկեղեցիների պատերին կարելի է տեսնել սրբերի կամ տեղի հերոսների քանդակային պատկերներ։ Սակայն առանձին քարե «ֆոտոշարք» կա միայն Օձունում։ Երկու ահռելի քարե սյուները ստեղծված չեն ո՛չ հավասարակշռության, ո՛չ էլ գեղեցկության համար։

Таинства Одзунского монастыря
© Sputnik / Janna Poghosyan
Օձունի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու պատերի քանդակները

Ի դեպ, հայկական եկեղեցիներում հենց այնպես՝ հանուն գեղեցկության կամ հարմարավետության, ոչինչ չի կառուցվում․ ամեն ինչ իմաստ ունի, ամեն ինչի հետևում որոշակի խորհրդանիշներ կան։ Քարե սյուներին ուշադիր նայելու դեպքում կարելի է տեսնել մարդկանց հստակ պատկերների շարք։ Ըստ էության, սյուները նման են Instagram-ի ժապավենի, ուղղակի այն ներքև թերթելու փոխարեն՝ ինքդ պետք է իջնես։

Ինչու է ոչ միանձնուհի կինը թաղված Օձունի եկեղեցու բակում, կամ հայկական մայր Թերեզան

Քարե «լուսանկարները» կարող են հիանալի վիկտորինա դառնալ Հայաստանի պատմության և քրիստոնեության սիրահարների համար։ Դրանցում պատկերված են Գրիգոր Լուսավորիչը, սուրբ Հռիփսիմեն, որը հրաժարվել է ամուսնանալ հայ հեթանոս արքայի հետ, քրիստոնեություն ընդունած առաջին միապետը՝ Աբգար թագավորը (հատկանշական է, որ նա մենակ է ընդունել քրիստոնությունը, իսկ նրա թագավորությունը՝ Եդեսիան, որպես պետական կրոն թողել է հելլենիզմը) և Հայ առաքելական եկեղեցու այլ սրբեր։

Մահիկ՝ խաչի վրա

Ուշ միջնադարում մահմեդական արշավանքների ժամանակ հայերն ինչպես կարողացել են՝ պաշտպանել են իրենց եկեղեցիները։ Այսպես, որոշ քանդակների վրա Հիսուսի աչքերը նեղ են պատկերել, որպեսզի նա նման լինի թաթար-մոնղոլներին, մյուսում պատկերված է մահմեդական կիսալուսին։ Ցեղերը, տեսնելով իրենց համար սուրբ խորհրդանիշները, ձեռք չեն տվել եկեղեցուն և առաջ են անցել։

Таинства Одзунского монастыря
© Sputnik / Janna Poghosyan
Օձունի հոգևոր հովիվ տեր Վրթանես քահանա Բաղալյանը ցույց է տալիս եկեղեցու պատերի քանդակները

Օձունի եկեղեցի հետնապատին կարելի է տեսնել հայկական եկեղեցու համար արտառոց բան՝ կիսալուսին՝ խաչի վրա։ Կարելի է ենթադրել, որ ժամանակակից օձունցիների նախնիները փորձել են այդ կերպ փրկել եկեղեցին, բայց պարզվում է, որ այդ մահիկի հետևում այլ պատմություն կա։

Կովերը կարածեն Քոբայրում, քանի դեռ բացակայում է իրավագիտակցությունը

Օձունի եկեղեցին սկսել են կառուցել 5-րդ դարում, գործն ավարտին հասցրել 8-րդ դարում։ Հայաստանում քրիստոնեական ճանապարհի սկզբում եկեղեցիներ են կառուցել հեթանոսական տաճարների տեղերում․ առաջին հերթին՝ ընտրված հեթանոսական տարածքները սրբազան են համարել, երկրորդ՝ ժողովուրդը սովոր է եղել այցելել այդ վայրեր։ Ամենայն հավանականությամբ, Օձունի եկեղեցու տեղում տաճար է եղել՝ նվիրված արևի աստված Միհրին։ Հեթանոս հայերը պատկերել են արևը լուսնի հետ՝ արտացոլելու համար ցերեկը և գիշերը։

Таинства Одзунского монастыря
© Sputnik / Janna Poghosyan
Օձունի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու պատերի քանդակները

Հեթանոսական տաճարը քանդելուց և քրիստոնեական եկեղեցի կառուցելուց հետո ինչ-որ մեկը որոշել է «հավասարակշռել» երկու կրոնների գլխավոր խորհրդանիշները և կիսալուսին է պատկերել խաչի վրա։ Զբոսաշրջիկները հաճախ են լուսանկարվում դրա մոտ՝ կարծելով, որ խորհրդանիշը հանդուրժողականության նշան է և բարեկամության տուրք երկու կրոններին։ Նրանք ընդհանուր առմամբ ճիշտ են, բայց խոսքը ոչ թե քրիստոնեության և մահմեդականության միջև բարեկամության մասին է, այլ քրիստոնեության և հեթանոսության։

Таинства Одзунского монастыря
© Sputnik / Janna Poghosyan
Օձունի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին

Եկեղեցու մասին շատ այլ հետաքրքիր փաստեր են հայտնի։ Վաղ միջնադարում գրել-կարդալ են սովորեցրել ոչ միայն տղաներին, այլ նաև աղջիկներին․ չլսված ֆեմինիզմ՝ այդ ժամանակվա Հայաստանի համար։ Եկեղեցում է գտնվում «Ահեղ դատաստանի» աշխարհում ամենահին բարելիեֆը՝ թվագրված 5-րդ դարով։ Բակի շիրիմներից մեկի վրա պատկերված է խորհրդային խաչ, սակայն խաչի տակ հողին է հանձնված ոչ թե Հայրենական մեծ պատերազմի հերոս, այլ 1918թ.-ի հայ-վրացական պատերազմի զինվոր։

Таинства Одзунского монастыря
© Sputnik / Janna Poghosyan
Տապանաքար Օձունի եկեղեցու բակում

Մեծ հաղթանակին հաջորդած օրերին ինչպես ամբողջ ԽՍՀՄ-ում, այնպես էլ Օձունում տոնել են պատերազմի ավարտը և հենց այդ ժամանակ որոշել աստղ նկարել շիրիմի վրա՝ խորհրդանշելով ժողովուրդների եղբայրություն և խաչի նկատմամբ աստղի հաղթանակ։ Աստղին մինչև հիմա ձեռք չեն տվել. այն յուրօրինակ արժեք է եկեղեցու համար՝ գրեթե այնպիսի, ինչպիսին 5-րդ դարի մասունքն է։

Օձուն. սելջուկներից փրկված «Աստվածամայրն» ու լեգենդար կաթողիկոսը

Таинства Одзунского монастыря
© Sputnik / Janna Poghosyan
Օձունի հոգևոր հովիվ տեր Վրթանես քահանա Բաղալյանը ցույց է տալիս եկեղեցու բակի տապանաքարերը
2285
թեգերը:
քահանա, Լոռի, Հայաստան, խաչքար, խաչ, Հայ Առաքելական Եկեղեցի, Եկեղեցի, Օձուն
Ըստ թեմայի
Համաշխարհային մշակույթի հատուկ օբյեկտ կամ ինչ պետք է իմանալ Գեղարդի բացառիկ վանքի մասին
Ճարտարապետական եզակի ձուլվածք. Tehran Times–ը` Սպահանի հայկական վանքի մասին
Խորանաշատ. առասպել և իրականություն. այցելություն սահմանապահ վանք. տեսանյութ
Վանքի անվտանգությունը հսկող քահանան. տեր Հովհաննեսը փորձում է փրկել Դադիվանքը փլուզումից
Աթենա Մանուկյան

«Եվրատեսիլ 2020». Աթենա Մանուկյանն առցանց քվեարկության արդյունքում 3-րդ տեղն է գրավել

312
(Թարմացված է 15:30 30.05.2020)
Հանդիսատեսը հաղթանակը շնորհել է Շվեյցարիայի Gjon's Tears անունով մասնակցին, երկրորդ հորիզոնականում Լատվիայի ներկայացուցիչ Samanta Tīna-ն է, երրորդում՝ հայ երգչուհին։

ԵՐԵՎԱՆ, 30 մայիսի – Sputnik․ «Եվրատեսիլ 2020» միջազգային երգի մրցույթի Հայաստանի մասնակից Աթենա Մանուկյանը առցանց հարցման արդյունքում զբաղեցրել է 3-րդ հորիզոնականը։ Տեղեկությունը հայտնում է riafan.ru-ն։

Բանն այն է, որ մրցույթի չեղարկումից և Europe Shine A Light («Եվրոպան շողում է») համերգից հետո կազմակերպիչները որոշել են առցանց հարցումներ անցկացնել՝ հասկանալու համար, թե որ երկիրը կարող է հաղթել «Եվրատեսիլ 2020»-ում։

Հանդիսատեսը հաղթանակը շնորհել է Շվեյցարիայի Gjon's Tears անունով մասնակցին, երկրորդ հորիզոնականում Լատվիայի ներկայացուցիչ Samanta Tīna-ն է, երրորդում՝ հայ երգչուհին։

Նշենք, որ Europe Shine A Light («Եվրոպան շողում է») համերգը կայացավ «Եվրատեսիլ» մրցույթի եզրափակիչ փուլի փոխարեն, որը պիտի անցկացվեր Ռոտերդամում (Նիդեռլանդներ) մայիսի 12-16-ն, բայց Եվրոպայի հեռարձակման միավորումը միջոցառումը չեղարկեց կորոնավիրուսի համավարակի պատճառով։ Հայաստանի մասնակից Աթենա Մանուկյանը «Եվրատեսիլ 2020»-ի մասնակից մյուս 40 երկրների ներկայացուցիչների հետ մասնակցեց առցանց համերգին։

 

312
թեգերը:
Հայաստան, Աթենա Մանուկյան, Եվրատեսիլ
Ըստ թեմայի
«Եվրատեսիլի» կազմակերպիչները հայտնել են հաջորդ տարի մրցույթին մասնակցելու կանոնները
Աթենա Մանուկյանը ներկայացրել է իր նոր երգը․ երկրպագուները գոհ են
«Կվերադառնանք ավելի ուժեղ»․ Աթենա Մանուկյանն անդրադարձել է «Եվրատեսիլ 2020»-ի չեղարկմանը
Ձիթողցյանների տուն-թանգարանը

Հետ չմնալով Լուվրից ու Էրմիտաժից. Ձիթողցյանների տունը համալրվեց աուդիոգիդ համակարգով

307
(Թարմացված է 18:54 28.05.2020)
Համակարգի միջոցով այցելուները հնարավորություն կունենան 6 լեզուներով ինքնուրույն ծանոթանալ թանգարանում ներկայացված ցուցանմուշներին:

ԵՐԵՎԱՆ, 28 մայիսի – Sputnik, Արմենուհի Մխոյան. Քաղաք այցելած հյուրերին Գյումրու կենցաղն ու արհեստներն այսուհետ կներկայացվի նաև աուդիո տարբերակով՝ 6 լեզուներով: Գյումրու ժողովրդական ճարտարապետության ու քաղաքային կենցաղի թանգարանը` Ձիթողցյանների տուն–թանգարանը, մայիս 28-ին  համալրվեց աուդիոգիդ համակարգով:

В музее народной архитектуры и городского быта стали использовать аудио-гиды на 6 языках (28 мая 2020). Гюмри
© Sputnik / Armenuhi Mkhoyan
Ձիթողցյանների տունը համալրվեց աուդիոգիդ համակարգով

Համակարգի  միջոցով այցելուները հնարավորություն կունենան 6 լեզուներով ինքնուրույն ծանոթանալ թանգարանում ներկայացված ցուցանմուշներին։ Համակարգը շատ պարզ է գործում՝ նախ տեքստերը տարբեր լեզուներով ձայնագրվում են ու պահվում համակարգում, թանգարանում այցելուն իր ցանկությամբ, սարքի միջոցով կարող է ընտրել ոչ միայն լեզուն, այլ նաև` թե որ ցուցանմուշի մասին է ցանկանում տեղեկություն ստանալ: Նմանատիպ համակարգերով հագեցած են աշխարհի ժամանակակից շատ թանգարաններ, այդ թվում`Լուվրն ու Էրմիտաժը:

Նոր թրենդային աքսեսուար. թանգարանները հայտնի կտավներով դիմակներ կպատրաստեն

Գյումրու ժողովրդական ճարտարապետության ու քաղաքային կենցաղի թանգարանը Հայաստանում  նման համակարգ ունեցող «առաջամարտիկներից» է, նմանատիպ համակարգ ունի «Էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանը, իսկ Մատենադարանը՝ ռադիոգիդ:

В музее народной архитектуры и городского быта стали использовать аудио-гиды на 6 языках (28 мая 2020). Гюмри
© Sputnik / Armenuhi Mkhoyan
Ձիթողցյանների տունը համալրվեց աուդիոգիդ համակարգով

Թանգարանի տնօրեն Սոնա Հարությունյանն է նշում՝ այլևս եվրոպական թանգարաններին այս հարցով «նախանձելու» առիթ չունենք:

 «Շատ թանկարժեք նվեր է թանգարանի համար: Առաջին անգամ աուդոգիդ համակարգի հանդիպել էի 2001 թվականին ԱՄՆ-ում վերապատրաստման ժամանակ: Եվ ահա մեր թանգարանն էլ համալրվեց աուդոգիդով»,-նշեց Սոնա Հարությունյանը:

В музее народной архитектуры и городского быта стали использовать аудио-гиды на 6 языках (28 мая 2020). Гюмри
© Sputnik / Armenuhi Mkhoyan
Ձիթողցյանների տունը համալրվեց աուդիոգիդ համակարգով

Աուդիոգիդերի կիրառման նշանակությունն էլ ավելի է կարևորվում հատկապես ներկայիս համավարակի պայմաններում, երբ անհրաժեշտ է ապահովել սոցիալական հեռավորություն։ Այս նախաձեռնությունը հնարավոր է դարձնում պատմամշակութային արժեքների ներկայացումը նոր տեխնոլոգիաների միջոցով։

Ում է կարոտում օրիորդը. Գյումրու Ձիթողցյանների տան գաղտնիքները. լուսանկարներ

Շիրակի մարզպետ Տիգրան Պետրոսյանը ևս  թանգարանի համալրումը շատ է կարևորում հատկապես այժմ, երբ համավարակի պատճառով նոր դժվարություններ են առաջ եկել։ «Այս համակարգի ներդրումը հնարավորություն կտա այցելուներին ծանոթանալ մեր քաղաքի պատմամշակութային ժառանգությանը նոր տեխնոլոգիաների միջոցով։ Ժամանակակից աշխարհում նոր տեխնոլոգիաների ներդրումը չափազանց կարևոր է, և մեզ մոտ այս բացը լրացվեց հիմա»,- նշեց Պետրոսյանը։

В музее народной архитектуры и городского быта стали использовать аудио-гиды на 6 языках (28 мая 2020). Гюмри
© Sputnik / Armenuhi Mkhoyan
Ձիթողցյանների տունը համալրվեց աուդիոգիդ համակարգով

Համակարգը թանգարանին նվիրատվություն է ԱՐՄՍՎԻՍԲԱՆԿ-ի կողմից. բանկն իր 15-ամյակին նվիրված մշակութային և սոցիալական աջակցության ծրագրերում ներառել է նվիրատվությունների շարք ՀՀ մշակութային տարբեր օջախների համար:

307
թեգերը:
Ձիթողցյանների տուն–թանգարան, Գյումրի
Սարդարապատի ճակատամարտի ժամանակ օգտագործված զենք

Եպիսկոպոսը խորհուրդ էր տալիս նշան բռնել գլխին․ հայ հոգևորականն ու Սարդարապատի ճակատամարտը

26
(Թարմացված է 21:44 30.05.2020)
Մի քանի հայ հոգևորականներ օգնել են փարատել հայկական զորքի բարոյալքված վիճակը և Էջմիածնի մատույցներում մարտնչել թուրքերի դեմ։

ԵՐԵՎԱՆ, 30 մայիսի – Sputnik. «Սարդարապատ» թանգարանի տնօրեն Կարեն Փահլևանյանը Sputnik Արմենիային պատմեց, որ Սարդարապատի ճակատամարտի ժամանակ եպիսկոպոս Գարեգին Հովսեփյանն անձամբ է հայ «դիպուկահարներին» հրահանգել նշան բռնել հակառակորդի գլխին։

Директор Национального музея этнографии армян и истории освободительной борьбы в Мемориальном комплексе Сардарапат Карен Пахлеванян
© Sputnik / Aram Nersesyan
Կարեն Փահլևանյան

1918թ․-ի մայիսի կեսին տարածաշրջանում իրավիճակը ծանր էր։ Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի ստորագրումից և Բաթումը, Արդահանն ու Կարսը գրավելուց հետո թուրքերը շարունակում էին գրոհը Էջմիածնի ուղղությամբ։ Հայոց քաղաքական և ռազմական ղեկավարությունը նախազգուշացրեց կաթողիկոս Գևորգ Ե Սուրենյանցին, որ ժամանակն է լքել Էջմիածինը և տեղափոխվել Բջնի, Բյուրական կամ Սևան, բայց կաթողիկոսը մերժեց։

Կաթողիկոսն ասաց, որ եթե հայկական զորքն ի վիճակի չէ պաշտպանել իրեն, պաշտպանել քրիստոնեությունը, ապա ինքը պատրաստ է մնալ Էջմիածնում։ Եվ Սարդարապատի հերոսամարտի օրերին հոգևորականությունը զորքի կողքին մնաց՝ ռազմաճակատի առաջին գծում։

«Թվում է՝ հոգևորականությունը պետք է հանդես գար ընդդեմ սպանության, առավել ևս՝ չպետք է գտնվեր իրադարձությունների էպիկենտրոնում։ Բայց ոչ այս դեպքում»,-ասաց Փահլևանյանը։

Այն ժամանակ խաղասեղանին էր դրված ազգի ֆիզիկական ինքնապահպանման հարցը։ Եպիսկոպոս Գարեգին Հովսեփյանը (հետագայում՝ Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոս) Հայաստանի ամենակրթված մարդկանցից էր, սովորել էր արտասահմանում։

Հենց նա էլ ռադիոյով դիմեց զորքին, ու նրա խոսքը ոգեշնչեց հուսալքված մարդկանց։

Թուրքերի դեմ պայքարի դուրս եկան ոչ միայն զինվորները, այլև սովորական գյուղացիները, հողագործները, որսորդները։ Այն ժամանակ հենց որսորդներն էին դառնում լավագույն «դիպուկահարները»։

Մի պատմություն է պահպանվել այդպիսի որսորդներից մեկի՝ Զարզանդի և Գարեգին եպիսկոպոսի խոսակցությունից։

Մենք մի պատասխան ունենք աշխարհին. Գագիկ Գինոսյանը երիտասարդների հետ պարում է Սարդարապատում

«Երբ Զարզանդը կրակում էր հակառակորդին, Գարեգինը քմծիծաղով ասում էր` գլխին չկպավ։ Նա համարում էր, որ կրակոցները պետք է դիպուկ լինեն»,-պատմեց Փահլևանյանը` ուշադրություն հրավիրելով զինամթերքի պակասության և դրա արդյունավետ օգտագործման անհրաժեշտության վրա։

Իհարկե, այս պատմությունը գեղարվեստական տարր ունի, բայց կոնկրետ մարդկանց անուններ և գյուղերի անվանումներ են նշվում։

Ճակատամարտին մասնակցած հոգևորականների հստակ թիվը հայտնի չէ։ Բայց ամբողջ Գևորգյան ճեմարանը այնտեղ է եղել, ուստի կարելի է խոսել մոտ 300 հոգևորականի մասնակցության մասին։

Առհասարակ հոգևորականները հսկայական դեր են խաղացել զորքի հոգեբանական և բարոյական աջակցության հարցում։ Չպետք է մոռանալ, որ ընդամենը մի քանի տարի առաջ էր ցեղասպանությունը սկսվել, և Հայաստանում հարյուր հազարավոր փախստականներ կային, սով էր ու ավերածություններ։

Եվ ահա այդպիսի պահին պատմական հրաշք կատարվեց։ Իզուր չէ, որ որոշ պատմաբաններ Սարդարապատի ճակատամարտը համեմատում են Ավարայրի ճակատամարտի հետ և նույնիսկ ավելի կարևոր են համարում։

Տոնի տխուր կողմը. Սարդարապատի հերոսամարտի հուշահամալիրում մայիսի 28–ին մարդ չկա

26
թեգերը:
Սարդարապատ, Հայաստան
Ըստ թեմայի
ԱՄՆ–ում բնակվող հայերից մեկը Դավիթ Տոնոյանին է փոխանցել իր պապի` 100 տարվա ստացականը
Ամենադժվարն առաջին անկախությունն էր. ինչով են նման Առաջին և Երրորդ հանրապետությունները
Հայաստանի 1-ին Հանրապետության և Սարդարապատի հերոսամարտի 100-ամյակը` լուսանկարներով
Կենաց-մահու կռիվ, որ պետականության վերականգնման արժեք ունեցավ. Սարդարապատից մինչև…