Վերականգնողական աշխատանքներ Սուրբ Էջմիածնի Մայր տաճարում

Ուշագրավ բացահայտումներ` Էջմիածնի վերականգնվող Մայր տաճարում. ինչո՞վ կզարմացնի Մայր Աթոռը

3758
(Թարմացված է 12:04 31.07.2019)
Էջմիածնի Մայր տաճարի վերականգնողական աշխատանքները տևել են 7 տարի։ Այդ ընթացքում նոր ու հետաքրքիր ճարտարապետական բացահայտումներ են արվել։

ԵՐԵՎԱՆ, 30 հուլիսի — Sputnik, Կարինե Հարությունյան. Էջմիածնի Մայր տաճարում կատարվող վերականգնողական աշխատանքների ընթացքում հետաքրքիր բացահայտումներ են եղել։ Այս մասին Sputnik Արմենիայի հետ զրույցում ասաց ճարտարապետ Ամիրան Բադիշյանը։

Архитектор-реставратор Амиран Бадишян
© Sputnik / Aram Nersesyan
Ամիրան Բադիշյանը

«Տաճարի վերականգնման աշխատանքները սկսվել են 2012–ին և մինչև 2017–ը` վերականգնման բուն աշխատանքները, հետազոտություններ ենք արել։ Ի դեպ, տաճարի հետազոտման աշխատանքներին մասնակցում էին ճապոնացիներ, իտալացիներ, սակայն որոշում կայացրինք, որ այն կվերականգնվի իտալական հումքով և բացառապես հայ մասնագետները կողմից։ Վերականգնման աշխատանքները սկսելուն զուգահեռ` տաճարը սկսեց անակնկալներ մատուցել մեզ»,–ասաց նա։

Реставрационные работы в Эчмиадзинском кафедральном соборе
© Sputnik / Aram Nersesyan
Վերականգնողական աշխատանքներ Սուրբ Էջմիածնի Մայր տաճարում

Բադիշյանի խոսքով` առաջին բացահայտումը եղել է տաճարի հատակագծային լուծումների վերաբերյալ. տարբեր ճարտարապետներ միշտ պնդել են, որ տաճարն ի սկզբանե բազիլիկ կառույց է եղել, իսկ չորս խորանները կցվել են ժամանակի ընթացքում։ Սակայն տաճարի վերականգնման աշխատանքների ժամանակ հերքվել է այդ տեսակետը։ Ճարտարապետը հայտնեց, որ որմնասյուների ամրակայման աշխատանքների ժամանակ դրանց հիմքում բացահայտվել են խաչաձև խարիսխները, ինչը փաստում է, որ խորաններն ու միջանկյալ հատվածը միաժամանակյա կառույց են։

Реставрационные работы в Эчмиадзинском кафедральном соборе
© Sputnik / Aram Nersesyan
Վերականգնողական աշխատանքներ Սուրբ Էջմիածնի Մայր տաճարում

«Տաճարը կենտրոնագմբեթ և քառախորան է` մեր աշխատանքների ժամանակ բազիլիկ կառույցի հետ կապված որևէ նոր տվյալի չհանդիպեցինք։ Իրականում նախկինում գիտական աշխարհում կարծրացած տեսակետ կար, որ հայկական միջնադարյան ճարտարապետությունը, հատկապես վաղ միջնադարում, ձևավորվել է բազիլիկ կառույցների հիմքի վրա»,–ասաց Բադիշյանը։

Հրազդանի կամրջի առեղծվածը. բացահայտումը սենսացիա կլինի գիտության համար

Հաջորդ բացահայտումը տաճարի` 4–րդ դարին վերագրվող սյուների հետ է կապված. սյուների վրայի սվաղի հաստ շերտը հեռացնելուց հետո հայտնաբերվել են քարի վրա փորագրված ուշագրավ պատկերներ, որոնք 4-5–րդ դարի են: Սա ճարտարապետը բացահայտումների թագն է համարում, քանի որ պատկերները ոչ միայն հայկական ճարտարապետության, այլև համաշխարհային քրիստոնեական ճարտարապետության մեջ բացառիկ դետալներ պարունակող զարդանախշերով են։

Реставрационные работы в Эчмиадзинском кафедральном соборе
© Sputnik / Aram Nersesyan
Վերականգնողական աշխատանքներ Սուրբ Էջմիածնի Մայր տաճարում

«Այս բացահայտումը տաճարի հնության վարկանիշը բարձրացնող ծանրակշիռ փաստարկ է։ Սա այն բացահայտումն էր, որի վերաբերյալ անգամ ենթադրություն չկար։ Բացահայտված քանդակազարդ որմնախոյակներն իրենց ճարտարապետությամբ անցում են նախաքրիստոնեականից դեպի քրիստոնեական ճարտարապետություն»,–ասաց նա։

Реставрационные работы в Эчмиадзинском кафедральном соборе
© Sputnik / Aram Nersesyan
Վերականգնողական աշխատանքներ Սուրբ Էջմիածնի Մայր տաճարում

Ճարտարապետը նշեց, որ տաճարի վերականգնման աշխատանքներն ավարտելուց հետո արված բացահայտումները պետք է ցուցադրվեն։ Բացի այդ, աշխատանքների ավարտից հետո բոլոր բացահայտումները Բադիշյանն առանձին մենագրությամբ ներկայացնելու ծրագրեր ունի:

Նա հայտնեց նաև, որ Մայր տաճարի վերականգնման աշխատանքները, ըստ ծրագրի, նախատեսված է ավարտել մինչև 2020–ը։

Դամբարան կողոպտողները. ինչպես պարսիկներին չհաջողվեց կոտրել հայերի ոգին

Նշենք, որ Էջմիածնի Մայր Տաճարը համարվում է աշխարհի ամենահին Մայր տաճարներից մեկը։ Եկեղեցին կառուցվել է չորրորդ դարի սկզբին՝ 301-303 թվականներին՝ քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն ընդունելուց հետո, Գրիգոր Լուսավորչի կարգադրությամբ։ Ներկայիս կառույցի հիմնական մասը կառուցել է Վահան Մամիկոնյանը 483-84 թթ.։

Реставрационные работы в Эчмиадзинском кафедральном соборе
© Sputnik / Aram Nersesyan
Վերականգնողական աշխատանքներ Սուրբ Էջմիածնի Մայր տաճարում
3758
թեգերը:
գտածո, Հայ Առաքելական Եկեղեցի, Մայր տաճար, Էջմիածին, Հայաստան
Ըստ թեմայի
Բացառիկ գտածո Եգիպտոսում. գետնի տակ Սֆինքսի նոր արձան են հայտնաբերել
Ապշեցնող գտածո. Թբիլիսիում փրկել են հայկական ավերված գերեզմանոցի տապանաքարերը
Սենսացիոն գտածո. Հռոմում հնագետները պեղել են Անահիտ աստվածուհու «ազգականին». լուսանկար
Այվազովսկու 200-ամյակին նվիրված ցուցահանդես Սանկտ Պետերբուրգում

Հավատարիմ մնալով սեփական ժողովրդին, կամ թե ինչ կնկարեր Այվազովսկին հայկական գինու շշի վրա

83
(Թարմացված է 20:16 16.01.2021)
Հայտնի նկարիչ Հովհաննես Այվազովսկին ոչ միայն ծովային բնապատկերներ էր նկարում, այլև կրոնական և էթնիկ թեմաներով նկարներ։ Ամբողջ կյանքում նա ծառայել է իր ժողովրդին և իր մշակույթին։ Մեծ հայի հավատարմության մասին՝  Sputnik Արմենիայի սյունակագրի հոդվածում։

Խաչբառի հարց․ «Նավատորմի ծովակալ, ծովանկարիչ, առատաձեռն բարերար, ծագումով Թեոդոսիայից»։ Ճիշտ պատասխանն է. «Հովհաննես Գևորգի Այվազյան»։

Հենց այդ անվամբ Թեոդոսիա քաղաքի Սուրբ Սարգիս եկեղեցու վանքային մատյանում 1817թ․-ի հունիսի 17-ին ծխական քահանայի ձեռքով հայտարարվեց Հովհաննես Այվազյանի լույս աշխարհ գալու մասին։

Քանի որ հայերն ամեն տեղ են ապրում, ինչո՞ւ չապրեն Թեոդոսիայում։ Եվ ապրում էին՝ կազմելով այդ հիանալի քաղաքի բնակչության մեծամասնությունը։ Այվազյան-ավագների անձնական ներդրումը Թեոդոսիայի ժողովրդագրական բնապատկերում․ երեք որդի՝ Գրիգոր, Գաբրիել և Հովհաննես։ Հովհաննեսի ներդրումը համաշխարհային արվեստի գանձարանում՝ 6 հազար նկար, որոնցում մեծամասամբ պատկերված է ծովը և այն ամենը, ինչ կապված է ծովի հետ։

Թեոդոսիան գտնվում է Սև ծովի ափին, իսկ ի՞նչ պետք է անեն դրա ափերին ապրող նկարիչները, եթե ծովային բնապատկերներ չնկարեն։ Մինչդեռ սկսնակ նկարչի ավագ եղբայր Գաբրիելը աստվածաբան-մխիթարյանական էր Սուրբ Ղազար կղզում և կրտսերի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել, որն էլ պատճառ է դարձել, որ ծովանկարիչն անդրադառնա իր համար անսովոր թեմայի։

․․․ «Կրոնական թեմաները Հովհաննես Այվազովսկու ստեղծագործության մեջ» գիրք-ալբոմը Մոսկվայի իմ թոռնուհիներին նվիրեց Հայ Առաքելական եկեղեցու Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի թեմի առաջնորդ Եզրաս արքեպիսկոպոս Ներսիսյանը: Թեմի առաջնորդն ինձ շրջանցեց՝ կարծելով, թե մեծ ծովանկարչի ստեղծագործության այս կողմն ինձ պետք է լավ հայտնի լինի, թեև բնավ այդպես չէ։

Շինարարություն ոսկորների վրա. ի՞նչ է սպառնում Թեոդոսիայի հայկական եկեղեցու գերեզմանատանը 

Կարող եմ ենթադրել, որ ես այդ հարցում միակ անգետը չեմ։ Անցնենք գործի, որը Այվազովսկու համար ավարտվեց 1900թ․-ի մայիսի 2-ին։

Սկսենք վերջից. թերթերը գրում էին․ «Այդ օրը ամբողջ Թեոդոսիան սգի մեջ էր, դպրոցներն ու խանութները փակ էին՝ հուղարկավորում էին Իվան Այվազովսկուն։ Շիրմաքարին գրաբարով փորագրեցին․ «Մահկանացու ծնեալ անմահ զիւրն յիշատակ եթող»(Ծնված մահկանացու, իր մասին անմահ հիշատակ թողեց)։

Նրան հիշում էր ոչ միայն հասարակ ժողովուրդը, որին Այվազովսկին, ինքը լինելով ունևոր վաճառականի որդի և հարուստ հողատեր, ամեն կերպ օգնում էր։ Ի դեպ․ չունևոր ընտանիքից յուրաքանչյուր հարսնացուի նա օժիտ էր տալիս՝ այդպիսով ամուսնացնելով ու կնքելով  Թեոդոսիայի բնակիչների գրեթե կեսին։

Բայց ղրիմյան հողի այդ քաղցր կտորի վրա ոչ միայն աղքատներ էին ապրում։ Այվազովսկին հայտնի էր հիանալի հյուրասիրությամբ։ Ընդունելության հրավիրված հյուրերը գիտեին․ ճաշատեսակների քանակը 30-ից պակաս չի լինում։ Եթե ընտանիքն էր հավաքվում՝ 30 ճաշատեսակ էին մատուցում, եթե հյուրեր էին գալիս՝ 60 և անգամ 90։ 

Այվազովսկին զտարյուն հայ է, կամ փոթորիկ մեկ բաժակ ջրում

Խոհարարի հետ ճաշացանկը քննարկելիս Այվազովսկին հաճախ շշերից պոկում էր պիտակը և սոսնձում իր նկարածը։ Գինիները, որպես կանոն, վերանվանվում էին նկարների անունով․ «Իններորդ ալիք», «Անհողմությունից դեպի փոթորիկ»։ Ձևը յուրահատուկ է, բովանդակությունը՝ արդարացի։ Հետաքրքիր է, թե ինչ կարող էր նկարիչն առաջարկել մեր «Կարասի», «Տակառի» կամ «Արենիի» համար։

Փոթորիկների մասին․ արվեստաբանները նշում են, որ երբ դիտում ես Այվազովսկու  նկարները, որտեղ ամենաուժգին փոթորիկներն են, հողմերն ու նավաբեկությունները, չգիտես ինչու՝ վախ չես զգում։ Սարսափելի է, երբ նայում ես հայերի զանգվածային սպանություններին նվիրված նկարները։ «Հայերի ջարդը Տրապիզոնում»,  «Թուրքական նավերը Մարմարա ծովն են թափում հայերին», «Նավերի բեռնումը»՝ այս և այլ կտավները բազմիցս ցուցադրվել են Մոսկվայում, Օդեսայում, Ռուսաստանի այլ քաղաքներում։ Որպեսզի իմանան  և հիշեն։

Հեծանիվի անվադողը՝ «ժգուտ», պատկերասրահն էլ՝ տեսակավորման կայան. կամավոր դարձած հայություն

Կրոնական թեմայի հանդեպ Այվազովսկու մոտ հետաքրքրություն առաջացավ հայոց կաթողիկոսների հետ ծանոթությունից հետո․ աշխարհի թանգարանների ոսկե ֆոնդում կրոնական թեմայով միավորված 38 կտավ է պահվում․  «Քաոս․ աշխարհի արարումը», «Ջրերի վրայով քայլելը»(միակ կտավը, որը նկարիչը հայերեն է ստորագրել), «Մկրտությունը»․․․․

Որպես հայոց կաթողիկոսների հետ Այվազովսկու սերտ շփման արդյունք՝ նկարիչը Սուրբ Էջմիածնի նվիրյալ զավակը դարձավ և հավատարիմ մնաց «Ես կծառայեմ իմ ժողովրդին և իմ մշակույթին» պատգամին։ Այս տողը նկարչի՝ կաթողիկոս Ներսես Աշտարակեցուն ուղղված նամակից է, գրված 1845թ․-ին (համեմատության համար․ 2021թ․, նույն Էջմիածնում։ Ամբոխը պատրաստվում էր ձախողել պատարագը՝ կարծելով,  որ Հայաստանին սեփական մշակույթ պետք չէ)։

Այդ ընթացքում և կարծես ձեռքի հետ բարեպաշտ հայերը Թեոդոսիայում 24 եկեղեցի կառուցեցին, իսկ Այվազովսկին դրանց համար սրբապատկեր-կտավներ նկարեց։

31 տարեկանում Այվազովսկին անսպասելի ամուսնանում է անգլուհի Յուլիա Գրեյսի հետ։ Պայմանը․ այդ ամուսնությունից ծնված երեխաները պետք է կնքվեն հայկական հավատքի օրենքներով։ Տասներկու տարի անց Այվազովսկի բաժանվում է Գրեյսից և 64 տարեկանում ամուսնանում 26-ամյա գեղեցկուհի Աննա Բուռնազյանի հետ։

«Այս ամուսնությունն ինձ է՛լ ավելի մոտեցրեց իմ ժողովրդին»,-խոստովանում էր Այվազովսկին։

․․․ Հայաստանի Ազգային պատկերասրահում շատ են աշխատանքները, որոնցում, ինչպես ասում էր Մարտիրոս Սարյանը, գերակշռում է «օր ու գիշեր չխավարող լույսը»։ Դրանցից են նաև Այվազովսկու կտավնեը։

Հեղինակի կողմից․ առաջարկում եմ հաճախ գալ այստեղ, երկար նայել, խորը մտածել։ Ամենահայտնի կտավներից մեկում պատկերված է անափ ծովում խարխափող պստլիկ մի նավ։ Փրկության հույս, թվում է, չկա։ Բայց ինչ-որ տեղ հեռվում լույսի շող է երևում՝ որպես խավարի ժխտում, հույսի ճառագայթ, իբրև փրկարար փարոս։ Դա ձեզ ոչինչ չի՞ հուշում։

83
թեգերը:
կրոն, Հայաստան, նկարիչ, Թեոդոսիա, Հովհաննես Այվազովսկի
Ըստ թեմայի
Երևանյան մոդեռնիզմ․ բոլոր ժամանակների սերը
Կորոնավիորուսի հետևանքով մահացել է նկարիչ և քանդակագործ Ռոման Շուստրովը
Այրվող աթոռ․ նկարիչ Ռուբեն Մալայանը յուրահատուկ պերֆորմանս է կազմակերպել
«Մենք ենք, մեր սարերը» հուշարձանը

«Դեդոն-Բաբոն»` օնլայն հերոսներ․ հուշարձանի կերպարները պատերազմին ժպիտ բերեցին մարդկանց

290
Արցախյան հայտնի «Դեդոն ու Բաբոն» կենդանություն են ստացել Դիլաքյան եղբայրերի՝ «Գտնված երազ» մուլտֆիլմի ստեղծողների աշխատանքներում։ Անհավանական ջերմ ու հմայիչ նկարները այս դժվարի օրերին հույս են տալիս հայերին և, իհարկե նյարդայնացնում են ադրբեջանցիներին։

Լիլիթ Հարությունյան, Sputnik Արմենիա

Արցախյան վերջին պատերազմի առաջին իսկ օրերին հայկական ամենասիրված մուլտֆիլմի՝ «Գտնված երազի» հեղինակներ, նկարիչներ և դիզայներներ Հովհաննես և Գագիկ Դիլաքյանների Instagram-ի էջում սկսեցին վառ, գունեղ ու սրտառուչ նկարներ հայտնվել Արցախի խորհրդանիշների՝ Բաբոյի ու Դեդոյի մասնակցությամբ։

Թվային ֆոտոկոլաժները իսկույն ևեթ արձագանք գտան ոչ միայն աշխարհի տարբեր ծայրերում բնակվող հայերի, այլև տարբեր ազգությունների ներկայացուցիչների սրտում։ Նկարիչների կրեատիվ մոտեցումն ու աշխատանքների ջերմությունը գրավել են սոցիալական ցանցերի օգտատերերի ուշադրությունը։

Պատկերների այս շարքի գլխավոր հերոսը հայտնի «Մենք ենք, մեր սարերը» հուշարձանն է, կամ, ինչպես ժողովուրդն է անվանում՝ «Տատիկ-Պապիկը» (արցախյան բարբառով՝ «Բաբոն ու Դեդոն»)։

Ազգային տարազներով «ամուսինների» քանդակը տեղադրված է Արցախում՝ Ստեփանակերտի հյուսիսային մուտքի մոտ։ Հեղինակի՝ քանդակագործ Սարգիս Բաղդասարյանի մտահղացման համաձայն՝ արձանը պատվանդան չունի, ինչը լեռներից միջից դուրս եկող կերպարների տպավորություն է ստեղծում և խորհրդանշում է սերնդեսերունդ փոխանցվող արմատների կապը։

Եվ այսպես, արցախյան «ամուսնական զույգն» ասես կենդանացել է Հովհաննեսի և Գագիկի աշխատանքներում։ Դիլաքյան եղբայրների հարուստ երևակայությունն արտացոլվել է գաջեթների էկրաններին՝ Բաբոյի ու Դեդոյի կյանքի և պայքարի պատմություններում, միմյանց և հայրենիքի հանդեպ սիրով լցված պարզ մարդկանց պատմություններում, որոնք ընդամենը ուզում են երջանիկ ապրել հարազատ հողում։

Բաբոն վերջերս առաջնագծից վերադարձած սիրելիին կերակրում է իր ձեռքով պատրաստված թփով տոլմայով։






Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Dilakian Brothers (@dilakianbrothers)

Իսկ այս կոլաժում երջանիկ Դեդոն, ինքնաձիգը մի կողմ դրած, ժպիտով կարդում է իր անկրկնելիի նամակը։






Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Dilakian Brothers (@dilakianbrothers)

Նկարները շատ դինամիկ են, գլխավոր դերերում ոչ միան Բաբոն ու Դեդոն են, այլև նրանց շրջապատող բնությունը և կենդանիները՝ շները, կատուները, թռչուններն ու թիթեռները։

Որոշ դրվագներ պատմում են վերջին օրերի վշտալից իրադարձությունների մասին։

Այստեղ շարքի գլխավոր հերոսը պատերազմի ավերածություններից փրկում է փոքրիկ երեխային։






Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Dilakian Brothers (@dilakianbrothers)

Եղբայրներն իրենց նկարներում հաճախ իրական մարդկանց՝ զինվորների կամ երեխաների լուսանկարներ են օգտագործում։ Այս նկարում Տատիկն իր ձեռքով խաշ է կերակրում վիրավոր զինվորին։






Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Dilakian Brothers (@dilakianbrothers)

Նկարներում հայկական խորհրդանիշներն ու ազգային կոլորիտը հիանալի համադրվում են ժամանակակից տարրերի հետ։

Ստեղծագործությունները հուզել են հազարավոր օգտատերերի։ ««Ձեր իլյուստրացիաներով գունավորում եք օրս։ Անչափ շնորհակալ եմ», «Շնորհակալություն կախարդանքի համար», «Սա հանճարեղ է», «Ուղղակի հոյակապ է», «Ինձ շատ են դուր գալիս ձեր ստեղծագործությունները։ Հոգի են ջերմացնում։ Հատկապես Արցախի համար այսքան ծանր օրերին», «Ամեն անգամ հուզվում եմ ձեր նկարներից, ինչքան հոգի կա մեջը», «Ուզում եմ այսպիսի իլյուստրացիաներ ամեն օր տեսնել» »,-գրում են նրանք։






Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Dilakian Brothers (@dilakianbrothers)

Պատերազմի օրերին ֆոտոկոլաժների տակ հայերին աջակցություն էին հայտնում աշխարհի տարբեր երկրներից։

«Այս աշխատանքներում նույնքան քնքշանք ու բարություն կա, որքան հայերի սրտում»,-գրել է մի օգտատեր Ռուսաստանից։ Իսկ քաջարի հայ զինվորներին նկարներից մեկի տակ ողջույններ են փոխանցել Հնդկաստանից։






Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Dilakian Brothers (@dilakianbrothers)

Հետաքրքիր է, որ հրապարակումների տակ բազմաթիվ մեկնաբանություններ են թողել նաև ադրբեջանցիները։ Բնականաբար՝ զզվելի մենկաբանություններ։ Հավանաբար, նրանց շատ էր նյարդայնացրել հայ նկարիչների աշխատանքը․․․

«Մենք մի քանի նկար արեցինք, որպեսզի գոնե ինչ-որ դրական բան բերենք պատերազմի ծանր օրերին, մի փոքր թեթևացնենք մարդկանց վիճակը։ Բայց հետո պարզվեց, որ հետևորդները մեզնից ավելի շատ աշխատանքներ են սպասում։ Այդպես էլ գնաց»,-պատմում է Գագիկը։

«Մենք ձեզ սնիկերս, դուք մեզ` խոցված տանկեր». աղջիկների գրությունները զինվորներին

Ի դեպ, քանդակներով ֆոտոկոլաժների բուն միտքը կապված է կորոնավիրուսի համավարակի հետ։ Դիլաքյան եղբայրներն ապրում են ԱՄՆ-ում, սակայն սերտ կապված են Հայաստանի հետ։ Մեկսուսացման օրերին, երբ Երևանի փողոցները գրեթե բացարձակ դատարկ էին, նրանց գլխում մայրաքաղաքի արձանները «կենդանացնելու» միտք ծագեց։ Նրանք օգտագործեցին Թումանյանի, Թամանյանի արձանները, Բոտերոյի «փարթամ կինը» և այլն։

Курящая женщина, 1987. Фернандо Ботеро (р. 1932), Колумбия. Бронза, темно-коричневая патина. Центр искусств Гафесчян
© Sputnik / Asatur Yesayants
Բոտերոյի ստեղծագործությունը Կասկադում

«Մենք ուզում էինք հետաքրքիր պատմություններ հնարել, բայց հասկացանք, որ Երևանում կանանց հուշարձաններ շատ քիչ կան՝ Մայր Հայաստանն է, Բոտերոյի աշխատանքը և, կարծես թե, վերջ։ Այդ ժամանակ հիշեցինք Արցախի «Դեդո-Բաբոյին»։ Ընդ որում, Բաբոն շատ «ֆոտոգենիկ» դուրս եկավ։ Նա լավ էր նայվում ցանկացած ռակուրսից»,-ասում է Հովհաննեսն ու ավելացնում, որ պատերազմի սկսվելու պահից այդ քանդակներն արդեն ինքնըստինքյան իրենց իլյուստրացիաների հերոսը դարձան։

Ինչ վերաբերում է Դեդոյին՝ եղբայրները, ինչպես իրենք են խոստովանում, նրան «իր տեսակով» են ստեղծել՝ առույգ ու զարգացած։

«Մենք էլ ենք պապիկներ, բայց ոչ թույլ, հիվանդ ու անուժ, այլ ուժեղ ու զարգացած,-կատակով ասում է Հովիկ Դիլաքյանը,-և մեր Դեդոն էլ հենց այդպիսին ստացվեց»․․․

Շուտով աշխարհի տարբեր ծայրերից հայերը սկսեցին թույլտվություն խնդրել այդ պատկերները շապիկների, բաժակների, օրացույցների վրա տպելու համար, որպեսզի վաճառեն, իսկ եկամուտն ուղարկեն Հայաստան։

«Մեզ գրել են Արգենտինայից, Ավստրալիայից, Հոլանդիայից, Ռուսաստանից։ Չեք պատկերացնի, թե ինչքան նամակ ենք ստանում։ Առաջարկում են այս շարքից ալբոմ կամ գիրք սարքել»,-ասում է նա։

Եղբայրները դեմ չեն նաև այդ ամենը անիմացիայի վերածել, եթե առաջարկներ լինեն։

Արդեն պատերազմից հետո, երբ հայ հասարակության մեջ տրամադրության անկում է տիրում, կոլաժների շարքն ավարտելու միտք ծագեց։ Բայց այդ ժամանակ Գագիկը որոշեց, որ հենց այդ իրավիճակում նկարները շատ են պետք, չէ՞ որ մարդիկ պետք է շարունակեն ապրել։ «Մենք հավատում ենք մեր ազգի վերածննդին»,-ասում է Հովհաննեսը, բացատրելով, որ իր և եղբոր համար այս աշխատանքը Հայաստանում կատարվող իրադարձություններին ինչ-որ կերպ մասնակցելու միջոց է։

290
թեգերը:
անիմացիա, հայ, մուլտֆիլմ, Հուշարձան, Արցախյան պատերազմ, Արցախ
C-400 «Տրիումֆ

Ռուսական C-400-ը «գրավում է» չորրորդ երկիրը. իսկ հետո՞

208
(Թարմացված է 00:11 17.01.2021)

Ռուսական արտադրության C-400 զենիթահրթիռային համակարգերի խաղաղ էքսպանսիան Եվրասիայի նորանոր երկրներ է ընդգրկում։  Չինաստանից, Թուրքիայից, Հնդկաստանից հետո «Տրիումֆ»-ով վերազինման են պատրաստվում Բելառուսի Հանրապետության Ռազմաօդային ուժերն ու ՀՕՊ-ը։ C-400 համակարգերի ձեռքբերման գործընթացում են նաև Իրաքը, Քաթարը և Մարոկկոն (Աֆրիկյան մայրցամաքի հյուսիս-արևմուտք): Մոլորակում C-400 զենիթահրթիռային համակարգի հաջող տարածման հիմքը մոտ անալոգների բացակայությունն է, բացառիկ մարտական բնութագրերը։

Ալեքսանդր Խրոլենկո, ռազմական վերլուծաբան

Բելառուսի Հանրապետության զինված ուժերի ռազմաօդային ուժերի և հակաօդային պաշտպանության զորքերի հրամանատար, գեներալ-մայոր Իգոր Գոլուբը հունվարի 14-ին հայտարարել է C-400 «Տրիումֆ» նորագույն համակարգերով ՀՕՊ ստորաբաժանումների վերազինման մասին, որոնք հատուկ մշակված են ԱՄՆ-ի ռազմաօդային ուժերի հինգերորդ սերնդի F-22 և F-35 կործանիչների մարտական հնարավորությունների հաշվառմամբ (ՆԱՏՕ-ն պլանավորում Է Եվրոպայում հարյուրավոր F-35-ներ տեղակայել):

Բացի այդ, զորքերում ընթանում են «Панцирь-С» զենիթահրթիռային-հրանոթային համալիրի յուրացման նախապայմանագրային աշխատանքները։ Կնքվել են Մի-35 բազմանպատակային հարվածային ուղղաթիռների և ռուսական արտադրության Սու-30ՍՄ կործանիչների երկրորդ խմբաքանակի մատակարարման պայմանագրեր: Բելառուսական զորքերը 2021 թվականին սպառազինության մեջ կներառեն  «Противник-Г» և «Восток» նոր ռադարները:

Ավելի վաղ երկրի օդային տարածքի պահպանության մարտական հերթապահության էր անցել (Բարանովիչի շրջանում) ռուսական արտադրության S-դիապազոնի նոր «Сопка-2» եռակոորդինատային ռադիոլոկացիոն համալիրը: Արևմուտքի պատժամիջոցներն ու տնտեսական դժվարությունները Ռուսաստանը բելառուսական բանակի համար դարձնում են սպառազինության միակ մատակարարը։

Բելառուսի Հանրապետության երկինքն անառիկ ամրություն է դառնում ցանկացած ագրեսորի համար։ ՌՕՈւ-ի և ՀՕՊ-ի զորքերը սովորում են մարտական խնդիրներ լուծել ամենաբարդ իրադրությունում՝ հաշվի առնելով հակառակորդի կողմից հրթիռային զենքի և անօդաչու թռչող սարքերի կիրառման սիրիական, լիբիական և ղարաբաղյան փորձը:

Լավատեսական դինամիկա

Ռուսաստանի հետ ակտիվ ռազմատեխնիկական համագործակցությունն ամրապնդում է աշխարհի հիսուն երկրների, այդ թվում՝ ԱՊՀ յոթ երկրների անվտանգությունն ու ինքնիշխանությունը։ Արտերկրի մասնագետներն առավել արդյունավետ պաշտպանական գործիքներ են համարում ՌԴ արտադրության մարտական ինքնաթիռներն ու ՀՕՊ համակարգերը։

Չինաստանը դարձավ  С-400 «Триумф» զենիթահրթիռային համակարգերի առաջին արտասահմանյան պատվիրատուն։ С-400 ԶՀՀ-ների երկու գնդային փաթեթների մատակարարման ռուս-չինական պայմանագրի մասին հայտնի է դարձել 2014 թվականի նոյեմբերին: Մեկ փաթեթի կազմում են շարժական հրամանատարական կետը, արձակման կայանքների երկու դիվիզիոնը, ռադիոլոկացիոն կայանները և երկու տեսակի ավելի քան 120 նորագույն զենիթային կառավարվող հրթիռներ:

«Տրիումֆներից» առաջին հաջող կրակոցները չինացի մասնագետները կատարել են 2018 թվականի դեկտեմբերին, և մոտ 250 կմ հեռավորության վրա խոցել են 3000 մ/վ արագությամբ թռչող բալիստիկ թիրախը: С-400 համակարգերի երկրորդ գնդային կոմպլեկտը Չինաստանը ստացել է 2019 թվականի դեկտեմբերին։

Չինաստանում ռուսական «Տրիումֆների» հիմնական առավելություն են համարում մինչև 400 կիլոմետր գործողության հեռահարությունը (ինչը չի կարող աշխարհի ոչ մի «երկիր-օդ» հրթիռային համակարգ), հակառակորդի անօդաչու թռչող սարքերի ոչնչացման ունակությունը՝ մարտական գործողությունների ընթացքում թիրախավորումը  և մեծ հեռավորությունից լրտեսությունը կանխելու համար: C-400 համակարգերը թույլ են տալիս հուսալիորեն վերահսկել ծայրամասային և վիճելի շրջանները ՉԺՀ-ի շուրջ։

Ռուսաստանն ու Թուրքիան С-400 «Триумф» ԶՀՀ մատակարարումների մասին պայմանավորվել են 2017 թվականին, պայմանագրի գինը՝ 2,5 մլրդ դոլար: Դա լուրջ ճգնաժամ առաջացրեց թուրք-ամերիկյան հարաբերություններում։ Սպառնալով պատժամիջոցներ կիրառել, ինչպես նաև հանել Թուրքիային ամերիկյան F-35 կործանիչների արտադրության ծրագրից՝ Վաշինգտոնը պահանջում էր հրաժարվել գործարքից և ձեռք բերել բացառապես ամերիկյան Patriot համալիրները։ Անկարան չկատարեց ԱՄՆ-ի վերջնագրային պահանջները, և 2019 թվականի ամռանը ստացավ C-400 զենիթահրթիռային համակարգերի չորս դիվիզիոն (առաջին փաթեթ):

Թուրքիան մտադիր է ձեռք բերել երկրորդ փաթեթը և ձևավորել  ամենահուսալի և ժամանակակից համակարգը՝ երկրում կարևոր օբյեկտները պաշտպանելու համար: Անկարայի մոտ տեղակայված C-400 համակարգը փորձարկումների ընթացքում F-16 Fighting Falcon կործանիչ է հայտնաբերել ՌՏԿ-ի գործողության գոտու սահմանին՝ 600 կիլոմետր հեռավորության վրա:

Ինչպես զսպել ԱՄՆ-ի և ՆԱՏՕ-ի «ախորժակը»․ ՌԴ միջուկային ուժերի զորավարժությունները

Այսինքն, մարտական հերթապահության ռեժիմում, երբ օդային թիրախների հայտնաբերումն ու ոչնչացումն իրականացվում է ավտոմատ ռեժիմով, F-16 Fighting Falcon կործանիչները կարող են «Տրիումֆի» կողմից ոչնչացվել Անկարայից 400 կմ հեռավորության վրա։ Թուրքիային С -400 զենիթահրթիռային համակարգերի երկրորդ փաթեթ (գնդի) մատակարարելու վերաբերյալ սկզբունքային համաձայնություն է ձեռք բերվել 2020 թվականի հունիսին:

Հնդկաստանը 2018 թվականի հոկտեմբերին C-400-ի հինգ գնդային փաթեթների մատակարարման 5,43 մլրդ դոլարի պայմանագիր է կնքել: Դելիում վճռական են տրամադրված՝ չնայած ԱՄՆ-ի աննախադեպ ճնշմանը։ The Times Of India հրատարակության տվյալներով՝ ռուսական «Տրիումֆները» կտեղակայվեն Հնդկաստանի արևմտյան, հյուսիսային և արևելյան շրջաններում (հաշվի առնելով Չինաստանի եւ Պակիստանի կողմից սպառնալիքների դաշտը) և հեղափոխություն կդառնան երկրի ՀՕՊ համակարգում:

С-400 զենիթահրթիռային համակարգի շահագործման և մարտական կիրառման ուսուցման համար 100 հնդիկ մասնագետներից կազմված առաջին խումբը Ռուսաստան կժամանի մինչև 2021 թվականի հունվարի վերջը: Հնդկաստանում «Տրիումֆների» առաջին գնդային փաթեթը նախատեսվում է սպառազինության վերցնել 2021 թվականի վերջին: Ռուսաստանը մտադիր է մինչև 2025 թվականը մատակարարել C-400 ԶՀՀ-ների բոլոր հինգ գնդային փաթեթներ:

Հաղթական հեռանկարներ

«Տրիումֆների» ձեռքբերման բանակցություններ են վարում Մարոկկոն, Քաթարը, Իրաքը։ Ավելի վաղ ռուսական C-400 զենիթահրթիռային համակարգի ձեռքբերման հարցում շահագրգռվածություն էին հայտնել Ալժիրը, Վիետնամը, Եգիպտոսը, Սաուդյան Արաբիան, ընդհանուր առմամբ՝ 12 երկիր:

Արտասահմանյան պահանջարկը գերազանցում է արտահանողի առաջարկը (վերազինման գերակայությունը շարունակում են մնալ Ռուսաստանի Օդատիեզերական ուժերը)։ Թեև ԱՄՆ-ի Պատժամիջոցների միջոցով հակառակորդներին հակազդելու մասին օրենքով (նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից ստորագրվել է 2017 թվականի օգոստոսին) այդ պետությունների դեմ կարող են պատժամիջոցներ սահմանել: Ոչինչ չի կանգնեցնի աշխարհի լավագույն C-400 մեծ հեռահարության հակաօդային պաշտպանության համակարգին իր ճանապարհին։

«Տրիումֆ» համակարգերը փոխում են աշխարհը։ Եթե C-400 զենիթահրթիռային համակարգերը ձեռք բերի, օրինակ, Իրանը, Պարսից ծոցի գոտում ԱՄՆ-ի ավիակիրներն անօգուտ խաղալիքների կվերածվեն։ Վաշինգտոնն անխուսափելիորեն ստիպված կլինի շտկել աշխարհայացքի հայեցակարգը, «վերաիմաստավորել իր ոճը» Իրանի հետ երկխոսության հարցում։ Եվ դա արդեն տեղի է ունենում Իրաքում։

Իրաքում ԱՄՆ դեսպանատունն ու ռազմակայանները պարբերաբար հրթիռակոծվում են։ Ամերիկյան զենիթահրթիռային համալիրները չեն կարողացել անդրադարձնել հրթիռային հարձակումները։ Հրթիռները պայթել են Բաղդադի «կանաչ գոտում», ինչը ԱՄՆ-ին ստիպել է տարհանել դիվանագիտական անձնակազմի մեծ մասը և իրաքցիներից վարձակալել Ռուսաստանից ձեռք բերված «Панцирь-С» ԶՀՀ-ն:

Սակայն վերադառնանք C-400 զենիթահրթիռային համալիրներին։ «Տրիումֆի» կարևոր առավելություններն են ՌՏԿ-ի շրջանաձև տեսադաշտը և չորս տեսակի հրթիռների կիրառման ճկունությունը (բազմամակարդակ ՀՕՊ-ի ձևավորում): Տարբեր տիպի հրթիռների օգտագործումը թույլ է տալիս արդյունավետ կերպով խոցել գերձայնային թիրախները, մարտական ավիացիան, անօդաչու սարքերը, թևավոր, տակտիկական և բալիստիկ հրթիռները բարձրությունների ողջ մատչելի տիրույթում՝ 5 մետրից մինչև 30 կմ, և հեռահարության տիրույթում՝ 400 կմ-ից մինչև 2 կմ:

Ադրբեջանում թուրքական ավիաբազաների տեղակայումն ուղղակի մարտահրավեր է ՌԴ–ին և Իրանին

«Տրիումֆի» մեկ մարտկոցը կարող է ունենալ մինչև 72 հրթիռ և միաժամանակ գնդակոծել մինչև 36 թիրախ, որոնք թռչում են մինչև 4800մ/վրկ արագությամբ: С -400 համակարգը կարող է ինտեգրել տարբեր տիպի զենիթահրթիռային համակարգերը (С-300, Панцирь-С1, Тор-М1) և կառավարել տարբեր հեռահարության ՀՕՊ միջոցների ցանցը՝ ռադիոէլեկտրոնային հակազդման ցանկացած պայմաններում:

Ի դեպ, արդեն 2021 թվականին ռուսական զորքերը կստանան C-500 հեղափոխական համակարգը, որը պատրաստ է պատերազմի մինչև 200 կմ բարձրություններում: Ռազմատեխնիկական համագործակցության գծով Ռուսաստանի գործընկերներին ժամանակն է տեղ զբաղեցնել նոր հերթում:

208
թեգերը:
սպառազինություն, Ռուսաստան, զենիթահրթիռային համալիր
Ըստ թեմայի
Ամենակարևորն այն է, որ Արցախում կողմերին ստիպեն չկրակել. նախկին խաղաղապահ Դեմուրենկո
Ի հեճուկս մարտահրավերների․ հետագա ինտեգրումը ոչ միայն Երևանին է պետք, այլև Մոսկվային
2020-ի արդյունքները․ ինչպես Ղարաբաղը Կովկասը վերադարձրեց լրահոսի առաջին հորիզոնական