Ուրարտական դամբարան «Երևան մոլի» ներսում

Հնավայր «Երևան մոլում». ի՞նչ է թաքնված երեքհազարամյա ուրարտական դամբարանի որմնախորշերում

25949
Երևանի ամենաբանուկ հատվածներից մեկի` Արշակունյաց պողոտայի տարածքում շուրջ 30 հարյուրամյակ առաջ դամբարանադաշտ է եղել։ Վանի թագավորության մեր նախնիներն այստեղ դամբարաններ էին կառուցում, ծիսական հուղարկավորություններ անում։ Այդ դամբարաններից մեկն այսօր էլ կա և գտնվում է «Երևան մոլում»։

ԵՐԵՎԱՆ, 5 մայիսի — Sputnik, Նելլի Դանիելյան. Մթա 8-րդ դարի դամբարան Երևանի ամենաայցելվող վայրում. անգամ երևանցիներից շատերի համար հայտնություն կլինի, եթե ասենք, որ ուրարտական եզակի այս դամբարանը գտնվում է «Երևան մոլ» առևտրի կենտրոնում։

Մենք որոշեցինք այցելել և տեսնել վաղնջական ժամանակներում հայերի կառուցած ու հրաշքով փրկված պատմության այդ պատառիկը։

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Վանի Արարատյան թագավորության ժամանակաշրջանի դամբարանի ցուցանակ ուղեցույցը «Երևան մոլում»

Դամբարանի մասին մեզ հայտնի էր միայն դրա գտնվելու վայրը։ Բայց նույնիսկ առևտրի կենտրոնում գործող խանութների աշխատակիցներն ու այցելուները մեր հարցը լսելիս տարակուսում էին. «Դամբարա՞ն»։

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Վանի Արարատյան թագավորության ժամանակաշրջանի դամբարանի ցուցանակ ուղեցույցը «Երևան մոլում»

Ստիպված եղանք զանգահարել առևտրի կենտրոնի տնօրինություն, շուտով մեզ մոտեցավ կենտրոնի հանդերձապահուհին ու ուղեկցեց դեպի հնավայր։

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Դամբարանի մուտքը «Երևան մոլի» հետնաբակում

Պարզվեց, որ դամբարանի մուտքը դրսից է` առևտրի կենտրոնի հետնաբակի կողմից։ Առաջին հայացքից դա մի փոքրիկ, կոկիկ շինություն էր, դեպի ցած շուրջ երկու մետր խորությամբ գետնափոր աստիճաններով։ Մուտքի երկաթյա դուռը փակված էր կողպեքով։ Դրա բանալին ի պահ է հանձնված հանդերձապահ կանանց, ովքեր այցելուների ցանկության դեպքում բացում են դուռն ու ուղեկցում դեպի Վանի թագավորության հավատալիքների աշխարհ։

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Վանի Արարատյան թագավորության երեքհազարամյա դամբարանի մուտքի «պահապան» սալաքարը

Մուտքի դռան հետևում մեր առջև բացվեց հնագույն դամբարանի զարմանալիորեն լավ պահպանված ամբողջական կառույցը` սրբատաշ տուֆից շարված պատերով, տանիքով ու հատակով։

 

Հատակի սալաքարերից մեկի տակ, պարզվում է, եղել է դամբարանի գաղտնարանը։

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Վանի Արարատյան թագավորության ժամանակաշրջանի երեքհազարամյա դամբարանի ներսում
Այս մասին մեզ պատմեց Պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Սիմոն Հմայակյանը, որ 35 տարի առաջ այն առաջիններից էր, ովքեր մուտք գործեցին պատահաբար հայտնաբերված դամբարանը։

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Դամբարանն անվանում են նաև «Բիայնական»

1984թ–ին, ներկայիս «Երևան մոլի» տարածքում գտնվող Երևանի «Ավտոագրեգատ» գործարանի տնօրենը զանգահարել էր ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինսիտուտ և հայտնել, որ գործարանի տարածքում շինարարական աշխատանքներ կատարելիս ինչ–որ հնություններ են գտել։ Հավաքվեց մասնագետների խումբ ու գործուղվեց գործարանի տարածք` պեղումներ կատարելու։

«Ես պեղումներ ասում եմ չակերտների մեջ, որովհետև պեղումների ժամանակ որպես կանոն հող ենք տեղափոխում, այս դեպքում մենք տեղափոխում էինք մածուցիկ ինչ–որ հեղուկ զանգված` գործարանից դեպի դամբարան արտահոսած նավթի, բենզինի, յուղի խառնուրդ։ Ավելի շատ դույլերով էինք աշխատում, քան այլ գործիքներով»,– հիշում է հնագետը։

Երբ տարածքը մաքրվեց, պարզ դարձավ, որ դամբարանը 28 դար մնացել է չկողոպտված ու մեզ է հասել գրեթե նախաստեղծ վիճակով։

Դամբարանի պատերն այսօր էլ դեռ կրում են խորհրդային արդյունաբերական թափոնների անջնջելի հետքերը։ Բայց դա թերևս նոր ժամանակների միակ բացասական ազդեցությունն է հնագույն կառույցի վրա։ Մնացած ամեն ինչն այստեղ այնպես է, ինչպես կառուցվել է 3000 տարի առաջ։

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Վանի Արարատյան թագավորության ժամանակաշրջանի երեքհազարամյա դամբարանի ներսում

Դամբարանի որմնախորշերում տեղադրված 5 աճյունասափորներն ու հնագույն իրերը մասնագետներին թույլ տվեցին որոշակի ենթադրություններ անել դրանում ամփոփված մեր նախնիների սոցիալական կարգավիճակի ու նրանց հավատալիքների մասին։

Սիմոն Հմայակյանի խոսքով, Վանի թագավորությունում ընդունված էր թաղման 3 ծիսակարգ` դիաթաղում, դիակիզում և դիամասնատում։ Դամբարանում հայտնաբերված աճյունասափորներում գտնվեցին դրանցից միայն երկուսի հետքերը` դիակիզման ու դիամասնատման։ «Դիադրման ապացույց մենք չգտանք, այսինքն` ամբողջական կմախք չհայտնաբերվեց։ Նման դամբարաններում հիմնականում հուղարկավորում էին սոցիալական բարձր դիրք ունեցող մարդկանց։  Դամբարանի ձևն է դա հուշում։ Վկայում է նաև կնիքը, որ հայտնաբերվեց դամբարանում։ Կնիքը բարձր դիրքի նշան է, քանի որ դրանով կնքվում էին և՛ նամակները, և՛ պահեստները»,– պատմում է մասնագետը։

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Վանի Արարատյան թագավորության ժամանակաշրջանի երեքհազարամյա դամբարանի ներսում

Դամբարանում հուղարկավորված անձանց սոցիալական բարձր դիրքի մասին են վկայում նաև հայտնաբերված  մետաղական  փայլեցված սափորները` քամիչով ու ծորակով։  3 ցուլերի արձանիկներով մեծ սափորը, ձիթաճրագը, բազմաթիվ թասեր, որոնցից մեկի հատակին նապաստակի պատկեր էր դրոշմված, բազմաթիվ զենքերը`թրեր,  դաշույններ, նետասլաքներ, ձիու հանդերձանքի մասերը` զանգակներ, սանձը, ճակատակալ, աշտանակի մասեր։

Իսկ թե ինչ կապ են ունեցել միմյանց հետ նույն դամբարանում հուղարկավորված 5 անձինք, հայտնի չէ։ Տիրոջ ու նրա ստրուկների վարկածը, սակայն, մասնագետները չեն դիտարկում։

«Թեև հնագետների կարծիքով ուշ բրոնզե դարում երբեմն տիրոջ հետ նաև նրա ծառաներն են հուղարկավորվել, բայց Վանի թագավորությունում նման բան այլևս չկար։ Կատարված կրոնական բարեփոխության արդյունքում մարդկային զոհաբերություն պաշտոնապես արգելվել էր։ Իսկ եթե, այնուամենայնիվ, արվում էր, հակառակ պետության արգելքին, դրա համար նաև պատիժ էր հասնում։ Բայց եթե անգամ արվում էր, արվում էր վերապրուկային ձևով, գաղտնի և շատ հազվադեպ»,– ասում է Հմայակյանը։

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Վանի Արարատյան թագավորության ժամանակաշրջանի երեքհազարամյա դամբարանի ներսում

Հետաքրքիր մի փաստ ևս. դամբարանում հայտնաբերվեցին նաև կանացի իրեր`ձեռագործի պարագաներ, զարդեր` հիմնականում ագաթից ու սերդոլիտից, պատկերազարդ գոտի, ապարանջաններ, որոնք վկայում էին, որ հուղարկավորված 5 անձանցից մեկը կին է, որը հավասար իրավունքներով հուղարկավորվել է տղամարդկանց հետ նույն սրահում, ինչը փաստում է Վանի թագավորությունում կնոջ բարձր վարկի ու իրավունքների մասին։

«Կնոջ հուղարկավորության ժամանակ նրա հետ դնում էին նրա զարդերը, հարդարանքի պարագաները, ունելին, ասեղը։ Եթե կնոջ դամբարան ենք պեղում, մենք պարտադիր այս պարագաները գտնում ենք։ Պետք է ենթադրել, որ փայտից էլ սանրեր են եղել, որոնք մեզ չեն հասել, բայց մետաղական հարդարանքի պարագաները պարտադիր գտնում ենք»,– պատմում է Հմայակյանը։

Հատկանշական է, որ դամբարանում տեղադրված աճյունասափորների վերին հատվածում անցքեր են արված։ Դրանք ենթադրաբար արված են, որպեսզի հանգուցյալի հոգին դուրս գա ու առնչվի դամբարանում դրված իրերի հետ։

Կատարված բացահայտումները թույլ են տալիս ենթադրել, որ հին ուրարտացիները պատկերացում են ունեցել հանդերձյալ կյանքի մասին։ Վանի թագավորության պանթեոնում նույնիսկ հոգիներ տեղափոխող աստվածություն կար, որն օգնում էր մարդու հոգուն այս աշխարհից հանդերձյալ աշխարհ տեղափոխվել։

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Վանի Արարատյան թագավորության ժամանակաշրջանի երեքհազարամյա դամբարանի ներսում

Ուրարտուի ժամանակաշրջանի ծիսակարգով ընդունված էր նաև դամբարանի հատակի տակ գաղտնարան կառուցել, որտեղ պահվում էին հանգուցյալի ամենաթանկարժեք իրերը։

Երևանում հայտնաբերված ու հետագայում Բիայնական դամբարան անունը ստացած դամբարանի գաղտնարանը բացվել է դրա հայտնաբերումից տարիներ հետո միայն։

Սիմոն Հմայակյանը պատմում է, որ իրենց խումբը չի ցանկացել հանել հատակի սալերն ու խախտել դամբարանի հատակի ամբողջությունը։

Տարիներ անց հայտնի հնագետ Մարգարիտ Իսրայելյանն, այնուամենայնիվ, որոշել է բացել   գաղտնարանն ու այդտեղ հայտնաբերել մետաղից պատրաստված որոշ իրեր։

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Վանի Արարատյան թագավորության ժամանակաշրջանի երեքհազարամյա դամբարանի ներսում

Դամբարանի գրեթե ողջ արժեքավոր հավաքածուն այսօր պահվում է Էրեբունի թանգարանում։ Իսկ Բիայնական դամբարանում ցուցադրված են աճյունասափորների ու որոշ իրերի կրկնօրինակները։ Դամբարանի մուտքը ժամանակի փակված է եղել հսկա սալ քարով, որն այսօր ևս ցուցադրվում է դամբարանի տարածքում։

Հնագույն դամբարանն այսօր բաց է, դրա մուտքն անվճար է բոլոր այցելուների համար, բայց աշխատակիցները ցավով են նշում, որ հիմնական այցելուները կա՛մ դրա մասին տեղյակ մասնագետներն են, կա՛մ տուրիստական խմբերը։ «Երևան մոլ» այցելող քաղաքացիներն այստեղ հազվադեպ են լինում։

«Երևան մոլի» ղեկավարությունը մասնագետների համոզմամբ, բարձր մակարդակով իրականացնում է իրենց ստանձնած դամբարանի պահպանությունը։ Բայց ափսոսում են, որ հնավայրը որպես մշակութային այցելության շինություն չի ընկալվում։ Հազվադեպ այցելուներին էլ ուղեկցում է ոչ թե գիդը, այլ հանդերձապահը։

1984թ–ին Երևանի «Ավտոագրեգատ» գործարանի տարածքում պատահաբար հայտնաբերված դամբարանը մասնագետների համոզմամբ միակը չի եղել։

Այս տարածքում ժամանակին մի ամբողջ դամբարանադաշտ է եղել, որը, սակայն, խորհրդային տարիներին իրականացված շինարարության ընթացքում ավերվել, ոչնչացվել է։

25949
թեգերը:
Հայաստան, Էրեբունի Երևան
Ըստ թեմայի
Գինի ու քամանչայի թանգարան․ Աշտարակում գտել են գաստրոնոմիական մայրաքաղաք դառնալու բանալին
Հայի հյուրընկալություն, որ գիտության զարգացմանն է նպաստել. Բորիս Պիոտրովսկու երկաթե լեդին
«Ավրորան», Արևմտյան Հայաստանն ու «շրջված» Արարատը. իրականում երկու Հայաստան չկա
Ինչ տեսք են ունեցել հին հայերը, և ինչով է վտանգավոր «կապուտաչյա տեսությունը»
Ի՞նչն է նրանց կապում Արգիշտի I-ի հետ. պատմում են Vaje դուետի երաժիշտները
Անուրջների Էրգրի կենարար ջուրը. Արևմտյան Հայաստանն այդպես էլ չի դարձել թուրքական
Ճապոնացի հանրահայտ արվեստագետը յուրօրինակ նվեր է մատուցել Երևանին. լուսանկարներ
Արմեն Սարգսյան

Հորդանանի թագավորը կաջակցի հայկական Սուրբ Կարապետ եկեղեցու վերանորոգմանը. Արմեն Սարգսյան

52
(Թարմացված է 18:08 24.11.2020)
Եկեղեցին կառուցվել է 2009 թվականին, օծվել` 2014-ին։ Այն գտնվում է Հորդանան գետի ափին` Հիսուս Քրիստոսի մկրտության վայրում։

ԵՐԵՎԱՆ, 24 նոյեմբերի - Sputnik. Հորդանանի թագավոր Աբդալլահ երկրորդը կաջակցի երկրում գործող հայկական Սբ Կարապետ եկեղեցու վերանորոգմանը։ Այս մասին հայտնել է Հայաստանի նախագահ Արմեն Սարգսյանը Հորդանանի հայ համայնքի հետ հանդիպման ժամանակ։ Տեղեկությունը հայտնում է ՀՀ նախագահի մամուլի ծառայությունը։

Նախագահը Հորդանանի թագավորի հետ խոսել է նաև հայկական մշակութային և հոգևոր արժեքների պահպանության մասին։

Սուրբ Կարապետ եկեղեցին կառուցվել է 2009 թվականին, օծվել` 2014-ին։ Այն գտնվում է Հորդանան գետի ափին` Հիսուս Քրիստոսի մկրտության վայրում։ Այն կառուցվել է Երուսաղեմի հայ համայնքի և Երուսաղեմի հայոց պատրիարքության շնորհիվ։

Եկեղեցին կոչվում է Սուրբ Կարապետ՝ ի հիշատակ բանաստեղծ Կարո Կարապետյանի։

Դադիվանքի այցելուների մտահոգությունը, խաղաղապահներն ու տեր Հովհաննեսը. մոմ արդեն չկար...

52
թեգերը:
թագավոր, Եկեղեցի, Հորդանան, Արմեն Սարգսյան
Ըստ թեմայի
Հայկական պատասխան բարբարոսությանը. բելգիահայ երաժիշտը նվագում է Ղազանչեցոց կիսավեր վանքում
Փայլանը Ստամբուլի Խորա վանքում կատարվածի հարցով դիմել է Թուրքիայի մշակույթի նախարարությանը
«Մեր ձեռքով տվեցինք, հետ եկանք...». Դադիվանքի վանահայրը չգիտի` ոնց են լքելու վանքը
Արխիվային լուսանկար

Մոսկվայում Արմեն Ջիգարխանյանի հիմնադրած դրամատիկական թատրոնը կկոչվի իր անունով

109
(Թարմացված է 18:41 22.11.2020)
Մոսկվայի դրամատիկական թատրոնը ստեղծվել է 1996–ի մարտի 12-ին ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Արմեն Բորիսովիչ Ջիգարխանյանի նախաձեռնությամբ։

ԵՐԵՎԱՆ, 22 նոյեմբերի - Sputnik. Արմեն Ջիգարխանյանի հիմնադրած Մոսկվայի դրամատիկական թատրոնը կկոչվի իր անունով։ Այս մասին հայտնում է ՌԻԱ Նովոստին։

Գործակալությունը գրում է, որ Մոսկվայի դրամատիկական թատրոնի կոլեկտիվը ընդհանուր ժողովում կայացրել է միաձայն որոշում`դիմելու Մոսկվայի մշակույթի վարչությանը` թատրոնն իր հիմնադրի անունով կոչելու խնդրանքով: Հաստատման դեպքում թատրոնը կկոչվի «Մոսկվայի Արմեն Ջիգարխանյանի անվան թատրոն»։

Մոսկվայի դրամատիկական թատրոնը ստեղծվել է 1996–ի մարտի 12-ին ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Արմեն Բորիսովիչ Ջիգարխանյանի նախաձեռնությամբ։

Արմեն Ջիգարխանյանը մահացել է նոյեմբերի 14–ին, 85 տարեկան հասակում։ Հայտնի արտիստի առողջական վիճակը կտրուկ վատացել էր 2017 թվականի հոկտեմբերին։ Ջիգարխանյանն այն ժամանակ բաժանվում էր Վիտալինա Ցիմբալյուկ–Ռոմանովսկայայից։ Նրանք ամուսնալուծվեցին, և դատական ծանր գործընթաց սկսվեց։ Անցած տարվա աշնանը Ջիգարխանյանը վերակենդանացման բաժանմունքում հայտնվեց առողջական վիճակի հերթական վատթարացման պատճառով։

Ջիգարխանյանի մահը հսկայական կորուստ է բոլորիս համար. Պուտինը ցավակցական ուղերձ է հղել

Բժիշկներին հաջողվեց նրան դուրս բերել ծանր վիճակից։ Արտիստի մասին վերջին շրջանում հոգ էր տանում նրա նախկին կինը` Տատյանա Վլասովան, որի հետ նրանք ապրել են 48 տարի` 1967-2015 թվականներին։

Վլասովան նախկին ամուսնու մոտ է վերադարձել 2019 թվականի դեկտեմբերին։ Նրանք միասին են անցկացրել ամանորյա տոները։

Մարդ–նվագախումբ, որին սիրահարվում էին կանայք․ գործընկերները հիշում են Արմեն Ջիգարխանյանին

109
թեգերը:
Արմեն Ջիգարխանյան, Մոսկվա, Թատրոն
Ըստ թեմայի
Մահացել է Արմեն Ջիգարխանյանը
Հայի բացառիկ կերպար. Փաշինյանը ցավակցական ուղերձ է հղել Ջիգարխանյանի մահվան կապակցությամբ
Մոսկվայի դրամատիկական թատրոնում հրաժեշտ են տալիս Արմեն Ջիգարխանյանին

Տարածքի բնակչության 30 %-ն աշխատում է հանքում. Սոթքի բնակիչները շվարած են. տեսանյութ

0
(Թարմացված է 13:19 27.11.2020)
Sputnik Արմենիայի նկարահանող խումբը Սոթքում զրուցել է բնակիչների, հանքավայրի աշխատակիցների և համայնքի ղեկավարի հետ։

Սոթքի ոսկու հանք տանող ձյունապատ ճանապարհները փակ են։ Սոթք գյուղի վերջնամասում, դեպի Քարվաճառ ու հանքի տարածք գնացող ճանապարհին այս պահին կանգնած են ՀՀ ոստիկանության ու ռազմական ոստիկանության աշխատակիցներ, որոնք բացի զինվորականներից ու հանքի աշխատակիցներից, այլ անձանց թույլ չեն տալիս շարունակել ճանապարհը դեպի ոսկու հանք:

«Համայնքում խուճապ չկա, քանի որ մինչև ամսի 25–ը ժամանակ էր տրված, մեր զորքը պետք է հանվեր, իրենք գային։ Երեկ ընդամենը այդ գործողություններ են արել։ Հիմա եկել են էնտեղ` մի քիչ հետ, մի քիչ առաջ` չգիտեմ։ Կոնկրետ դեռ չեն դիրքավորվել»,–ասում է Գեղամասար համայնքի (որի կազմի մեջ է նաև Սոթքը) ղեկավար Հակոբ Ավետյանը։

Նա հավելում է, որ այս պահին բոլորի մոտ, անգամ` մարզպետի, սպասողական վիճակ է, թե հետո ինչ զարգացումներ կլինեն` անհայտ է։ Բայց նրա տեղեկություններով` հանքն այսօր աշխատում է։

«Այս տարածքի բնակչության շուրջ 30-40%-ն աշխատում է էս հանքում, ապրում դրա շնորհիվ։ Հիմա որ էդ մարդիկ աշխատանքից զրկվեն, ապրուստի այլ միջոց չեն ունենա»,– Sputnik Արմենիայի հետ զրույցում ասում է Սոթքի բնակիչ Վարդան Հայրապետյանը, ում որդին հանքավայրի աշխատակից է։

Նա պատմում է, որ երեկ ադրբեջանցիները եկել են՝ տանկով, կամազներով, ջարդել են դարպասը, անցել են մեր տարածք: Նրա խոսքով` հիմա Սոթքի հանքի ամբողջ տարածքն իրենց տիրապետության տակ է։

Անմիջապես Սոթքի հանքի մոտ հայկական կողմը դիրք ունի, Ադրբեջանն էլ արդեն 3 դիրք է տեղադրել

Հիշեցնենք, որ երեկ մամուլում լուրեր էին շրջանառվում, որ ադրբեջանական զինվորները մտել են Սոթքի հանքավայր և աշխատակիցներին ժամանակ տվել դուրս գալու համար: ՀՀ պաշտպանության նախարարությունը հերքել էր այդ լուրը։ Գեղամասար խոշորացված համայնքի (որտեղ ներառված է նաև Սոթքը) ղեկավար Հակոբ Ավետյանը Sputnik Արմենիայի հետ զրույցում հայտնել էր, որ ադրբեջանցիները Սոթքի հանքի տարածքում են` բանակցություններ են վարում։

0
թեգերը:
Ադրբեջան, աշխատանք, Սոթք-Քարվաճառ ավտոճանապարհ, Սոթքի հանքավայր
թեմա:
Իրադրությունը Հայաստանում և Արցախում հայտարարության ստորագրումից հետո
Ըստ թեմայի
Ադրբեջանցի զինծառայողները Սոթքի ոսկու հանքի մատույցներում են. տեսանյութ
Քարվաճառում դարպասը ժամանակավոր էր. սահմանազատում է արվում Սոթքի հանքավայրի տարածքով. ՊՆ
Քարվաճառ մտնելուց հետո պահանջել են դուրս գալ Սոթքի հանքի տարածքից. ԳՇ պետի առաջին տեղակալ