«Այդ ե՛ս եմ, փոստարար Պեչկինը». ո՞վ է Լևոն Խաչատրյանը Պրոստոկվաշինոյից
(Թարմացված է 22:54 03.05.2018)
«Բոբիկը հյուր է գնում Բարբոսային», «Երեքը Պրոստոկվաշինոյից» և «Արձակուրդներ Պրոստոկվաշինոյում» մուլտֆիլմաշարը հավանաբար բոլորն են դիտել։ Այդ ֆիլմերի կերպարներին սիրահարվել են բազմաթիվ երեխաներ, որոնք արդեն մեծացել են և հաճույքով կրկին դիտում են դրանք։ Այդ մուլտֆիլմերի մի շարք կերպարներ ստեղծել է նկարիչ-մուլտիպլիկատոր Լևոն Խաչատրյանը։Ռուբեն Գյուլմիսարյան, Sputnik Արմենիա
Լևոն Խաչատրյանը ծնվել է 1941թ-ի մայիսի 3-ին` պատերազմի նախօրեին։ Հայրը` Արշավիր Խաչատրյանը, Հայաստանում հայտնի իլյուզիոնիստ է եղել, բայց որդին շատ է սիրել նկարել։ Նա Երևանում ավարտել է գեղարվեստական ուսումնարանը, հետո գնացել բանակ, իսկ 1967թ-ին մեկնել է Մոսկվա` ընդունվելու հայտնի (և ընդունվելու համար չափազանց բարդ) Կինեմատոգրաֆիայի համառուսական պետական ինստիտուտ (ՎԳԻԿ)։
©
Photo : Анимационная студия «Анимаккорд»
Մոսկովյան բուհից հետո Լևոնը որոշ ժամանակ աշխատել է «Հայֆիլմում», բայց 1970-ականների կեսերին վերջնականապես տեղափոխվել է Մոսկվա` կնոջ և դստեր մոտ։ Այստեղ նրան սպասել է հաստիքը, որի մասին շատերն են երազել` բեմադրող-նկարիչ «Սոյուզմուլտֆիլմում»։ Այն ժամանակ մուլտֆիլմերը ստեղծագործելու համար անսահման հնարավորություններ են ընձեռել, և Խաչատրյանը գլխովին ընկղմվել է այդ կախարդական աշխարհի մեջ։
Նա ստեղծել է մոտ տասը մուլտիպլիկացիոն ֆիլմեր, բայց առավել մեծ հաջողություն են ունեցել Պրոստոկվաշինոյում Քեռի Ֆյոդորի և նրա ընկերների արկածների մասին մուլտֆիլմի երկու սերիաները, ինչպես նաև «Բոբիկը հյուր է գնում Բարբոս» ֆիլմը։ Խաչատրյանը հատկապես հաճույքով է ստեղծել Պրոստոկվաշինոյի հերոսներին։
Նկարիչը հորինել և կյանքի է կոչել Քեռի Ֆյոդորին և նրա ծնողներին, ինչպես նաև հայտնի փոստարար Պեչկինին, իսկ Մատրոսկին կատուն, Շարիկը, Մուրկա կովը և Գավրյուշա հորթուկն իրենց ծնունդով պարտական են Նիկոլայ Երիկալովին։ Խաչատրյանը չարչարվել է Պեչկինի վրա, երկար աշխատել, մի քանի տարբերակներ ստեղծել և արդյունքում ընդունել այն, որը հոգեհարազատ է եղել հենց մուլտիպլիկատորին։
Իսկ ահա Քեռի Ֆյոդորի մորը նա նկարել է իր կնոջ` դերասանուհի Լարիսա Մյասնիկովայի նմանությամբ։ Խաչատրյանը պատմել է, որ նա հենց այդպես էլ պատկերացրել է մուլտֆիլմի հերոսուհուն` ցածրահասակ, կարճ սանրվածքով և ակնոցով։ Գեղարվեստական խորհուրդը միայն փոքր փոփոխություն է կատարել. կինը կլոր ակնոց էր կրում, մուլտֆիլմում այն քառակուսի է։
Ի դեպ, ակնոցի ձևը փոքր-ինչ փարատել է Լարիսա Մյասնիկովայի անհանգստությունը, որը շատ դժգոհ էր այն բանից, թե իրեն ինչպես էին պատկերել մուլտֆիլմում։ Նա հայտնել էր, որ բոլորովին էլ այդքան քմահաճ և նյարդային չէ կյանքում, ինչպես երևում է էկրանին։ Բայց, համաձայնենք, որ այդ պահանջը ոչ մի կերպ չի կարող ուղղված լինել նկարչին, «մեղավոր» են ռեժիսորը և սցենարիստը։ Իսկ ահա քառակուսի ակնոցը հաշտեցրել է Լարիսային Քեռի Ֆյոդորի մոր կերպարի հետ։ Լարիսայի խոսքով` նա երբեք նման ակնոց չէր դնի, բայց եթե այդպես է, ապա որոշել է, որ ոչ ոք նրան չի նմանեցնի էկրանային կերպարի հետ։
Եթե դիտեք «Պրոստոկվաշինոյի» բոլոր մասերը, կարելի է տեսնել, որ ֆիլմից ֆիլմ գլխավոր հերոսը փոխվում է, գրեթե երեք տարբեր Քեռի Ֆյոդորներ կան, և բանն այն չէ, որ նա մեծանում է, ինչպես կարող է թվալ։ Լևոն Խաչատրյանը նկարել է առաջին, ամենավաղ հերոսին, իսկ հետո կերպարը փոխել են մյուս նկարիչները։
Քեռի Ֆյոդորին փոխելու գործում հատկապես եռանդուն էր Ալեքսանդր Շերը, որը նրան գրեթե անճանաչելի է դարձրել։ Շերը և Խաչատրյանը վիճել են, ստեղծագործական բանավեճերին միացել է ռեժիսորը, և Խաչատրյանը լքել է նախագիծը։ «Ձմեռը Պրոստոկվաշինոյում» նկարվել է արդեն առանց նրա, թեև նրա վրձնից ծնված հերոսներով։
Հետագայում Լևոն Խաչատրյանը արդյունավետ աշխատել է մանկական ամսագրերում` «Պիոներում» և «Կոլոբոկում»` չհեռանալով մուլտիպլիկացիայից։ Մրցանակներ է ստացել, այդ թվում` եվրոպական մրցույթներում։
Նոր ժամանակները բերել են նոր տեխնոլոգիաներ, և դարերի հատման կետում Խաչատրյանը սկսել է զբաղվել համակարգչային գրաֆիկայով։ Նա յուրացրել է մի շարք բարդ ծրագրեր և արդեն մտադրվել է ձեռնամուխ լինել ինքնուրույն նախագծերի, բայց 2002թ-ին պատահել է անդառնալին` զգացնել են տվել սրտամկանի կաթվածի հետևանքները, որը նա ստացել էր 20 տարի առաջ։
Նրա ստեղծած կերպարները մնացել են երեխաների նոր սերունդների համար, որոնք դառնում են մեծահասակներ և հաճույքով կրկին դիտում մուլտիպլիկացիոն գլուխգործոցներն արդեն իրենց երեխաների ու թոռների հետ։
Հեռախոսի լույսի ներքո. ինչպես են Շուշիի գորգերը հասել Երևան և ինչ են պատմում դրանք
ԵՐԵՎԱՆ, 2 մարտի – Sputnik. Պատերազմի օրերին հեռախոսի լույսերի ներքո Շուշիի գորգերի թանգարանից դուրս բերած հավաքածուն այժմ ցուցադրվում է Երևանում` Ալեքսանդր Թամանյանի անվան ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտում: Շուշիի գորգերի թանգարանի հիմնադիր Վարդան Ասծատրյանը Sputnik Արմենիայի հետ զրույցում հայտնեց` գյուղեգյուղ շրջած, տարիներ շարունակ հավաքած և հիմա էլ թշնամու ձեռքից փրկած 71 գորգ է ցուցադրության հանվել։
©
Sputnik / Asatur Yesayants
17–րդ դարի ասեղնագործ գորգը
«Եթե քանակական առումով նայենք, ապա մեր հավաքածուի 2/3-րդն ենք փրկել, սակայն որակական առումով` 90 տոկոսից ավելին տարհանել ենք։ Երկու շենք ունեինք Շուշիում` թանգարանը և ֆոնդը. թանգարանում եղած ողջ հավաքածուն` 160 ամենաարժեքավոր գորգերը փրկել ենք։ Սակայն այն, ինչ կար ֆոնդում, այդպես էլ մնացել է այնտեղ»,–ասաց Ասծատրյանը։
Ուղղափառ եկեղեցի Շուշիում. որտեղի՞ց է ծագել հայերի կողմից եկեղեցու յուրացման մասին միֆը
Նա պատմեց, որ հոկտեմբերի 20-ին ինչպես Երևանի, այնպես էլ Արցախի մշակույթի ոլորտի պատասխանատուները զանգահարել և խորհուրդ են տվել, որ գորգերը թանգարանից տարհանեն։ Ասծատրյանը, սակայն, որոշել է մի քիչ էլ սպասել` չի ուզել թանգարանը դատարկել։ Բայց դրան հաջորդող օրերին նկատել է` ադրբեջանական զորքը մոտեցել և Քարինտակ է հասել։ Պատերազմի վերջին օրերին էլ մեծ հրթիռ է պայթել թանգարանի մոտ` կոտրելով դուռ-պատուհանը։ Հենց այդ պահին Ասծատրյանը զանգել է Արցախի մշակույթի նախարարին և խնդրել, որ մեքենա տրամադրի գորգերը տեղափոխելու համար։
©
Sputnik / Asatur Yesayants
Շուշիից բերված գորգերը
Շուշիի գորգերի հավաքածուն Ասծատրյանի շնորհիվ է հավաքվել։ Նա անձամբ է շրջել տնետուն ու գնել դրանք։ «Երբ Ղարաբաղն Ադրբեջանի կազմում էր, ադրբեջանցիները շրջում էին գյուղերով և հայկական հին գորգերը գնում ու տեղը նորերն էին առաջարկում։ Այդ ամենը տանում էին Բաքվի թանգարան և ցուցադրում որպես ադրբեջանական մշակույթի մի մաս։ Դա տեսնելով` հասկացա, որ փրկության միակ ձևը դրանք գնելն է։ 2000-ականներին սկսեցի գնել գորգերը»,–ասում է Ասծատրյանը։
Ինչ են թողել հայերը Շուշիում. պատմության ավերակներ, թե ավերակների պատմություն
Մարդիկ Ասծատրյանին սիրով են իրենց գորգերը վաճառել, երբ իմացել են, որ նա պատրաստվում է Շուշիում թանգարան բացել։ Ավելին, եղել են դեպքեր, որ մարդիկ պատմել են` նախկինում իրենցից ավելի բարձր գնով էլ ուզել են գորգ գնել, սակայն քանի որ իմացել են, որ այն Արցախից դուրս պետք է հանեն, չեն վաճառել։ Արդյունքում Ասծատրյանը 2011-ին Շուշիում բացել է գորգերի թանգարանը։
©
Sputnik / Asatur Yesayants
Վարդան Ասծատրյանը
Ասծատրյանը հավաքածուում բավական հին գորգեր ունի` անգամ 17-րդ դարին վերագրվող։ Հիմնականում 19-րդ դարի գորգեր են, որոնք աչքի են ընկնում իրենց սիմվոլներով, և մասնագետներն առաջին իսկ հայացքից տարբերակում են, որ դրանք արցախյան գորգեր են։
Ասծատրյանն ասում է, որ յուրաքանչյուր գորգ իր պատմությունն ունի։ Արցախյան գորգերի մեջ որպես սիմվոլներ մեծամասամբ նկատելի են ծաղկած խաչերը, մեղուները, արու թռչունները։ Ասծատրյանն ասում է` մեղուները մայրիշխանություն են խորհրդանշում, մայրական սկիզբը, սակայն արցախյան գորգերում մեղուներին զուգահեռ նաև արու թռչուններն են «ներկա», իսկ սա ներդաշնակություն է խորհրդանշում։
©
Sputnik / Asatur Yesayants
Շուշիից բերված գորգերը
«Հիմա միակ ցանկությունս է, որ մի տարածք հատկացնեն և Երևանում թանգարան բացենք։ Այստեղ ցուցադրության ժամանակ մարդկանց մոտ ես հետաքրքրություն եմ նկատում։ Ավելին, շատերը գալիս և ասում են, որ ուզում են իրենց տոհմական գորգերը մեզ նվիրեն, որպեսզի հավաքածուն հարստանա»,–ասաց Ասծատրյանը։
©
Sputnik / Asatur Yesayants
Շուշիից բերված գորգերը
Նա կարծում է, որ թանգարանը կարող է հարթակ դառնալ, որպեսզի արցախյան գորգերը գիտականորեն ուսումնասիրվեն։
Նշենք, որ Երևանում գորգերը կցուցադրվեն առաջիկա ամիսներին, իսկ ցուցադրության մուտքն ազատ է։
Շուշիի գորգերի թանգարանից բերած հավաքածուն© Sputnik / Asatur Yesayants
Շուշիի գորգերի թանգարանից բերած հավաքածուն© Sputnik / Asatur Yesayants
Շուշիի գորգերի թանգարանից բերած հավաքածուն© Sputnik / Asatur Yesayants
Վարդան Ասծատրյանը© Sputnik / Asatur Yesayants
Շուշիի գորգերի թանգարանից բերած հավաքածուն© Sputnik / Asatur Yesayants
Շուշիի գորգերի թանգարանից բերած հավաքածուն© Sputnik / Asatur Yesayants
Շուշիի գորգերի թանգարանից բերած հավաքածուն© Sputnik / Asatur Yesayants
Շուշիի գորգերի թանգարանից բերած հավաքածուն© Sputnik / Asatur Yesayants
Շուշիի գորգերի թանգարանից բերած հավաքածուն© Sputnik / Asatur Yesayants
Շուշիի գորգերի թանգարանից բերած հավաքածուն© Sputnik / Asatur Yesayants
Շուշիի գորգերի թանգարանից բերած հավաքածուն© Sputnik / Asatur Yesayants
Շուշիի գորգերի թանգարանից բերած հավաքածուն© Sputnik / Asatur Yesayants
Շուշիի գորգերի թանգարանից բերած հավաքածուն© Sputnik / Asatur Yesayants
Շուշիի գորգերի թանգարանից բերած հավաքածուն© Sputnik / Asatur Yesayants
©
Sputnik / Asatur Yesayants
Ինչ անել, որ հայ նկարիչների գործերը հայտնվեն օնլայն աճուրդներում և ներկայացվեն հայկական
(Թարմացված է 21:43 07.02.2021)
Sputnik Արմենիան մշակութային ոլորտի մասնագետներից փորձել է ճշտել, թե արվեստի միջազգային աճուրդների դաշտը ինչպես է զարգանում Հայաստանում և, առհասարակ, ինչպիսի ներկայություն ունի հայ արվեստը համաշխարհային աճուրդներում։ԵՐԵՎԱՆ, 7 փետրվարի -Sputnik, Կարեն Ավետիսյան. Համավարակի օրերին անխափան գործող մշակութային ինստիտուտներից էին համաշխարհային արվեստի միջազգային աճուրդները, որոնք բարեհաջող հարմարվեցին հեռահար խաղի կանոններին և շարունակում են անխափան ծավալել իրենց գործունեությունը։
©
Sputnik / Asatur Yesayants
Կարևոր է հասկանալ, որ առցանց ձևաչափը նոր չէ այս ոլորտում, այն զարգացած և տարածված էր դեռ 2000–ականներից ի վեր, երբ Սոդբիսը, Բոնհեմսը, Քրիստիսը և մի շարք այլ աճուրդային տներ աճուրդներն անցկացնում էին օնլայն։
«Աճուրներն ունեն հաճախորդների, գնորդների հանրություն, որի համար թիվ մեկ նախապայմանը` երաշխիքներ ունենալն է. դա նաև օնլայն վաճառքի առաջին կարևորագույն գործոնն է», – մեզ հետ զրույցում ասում է «ԱԱԱուկցիոն» աճուրդային տան տնօրեն Աննա Գրիգորյանը։
Հայաստանն ունի ճանաչման խնդիր` չունենալով աճուրդների անցկացման փորձ դեռ խորհրդային տարիներից։ Ու չնայած Ռուսաստանը հաջողեց համեմատաբար զարգացնել այդ բացը, հետխորհրդային մյուս երկրներում այն շարունակվեց մնալ չլրացված։
«Հարցը հայ արվեստը կամ արվեստագետները չեն, տաղանդի հարց էլ չկա։ Խնդիրը ճանաչման մեջ է և երկրորդ փաստն այն է, որ ոչ մի ինստիտուտ չկա, որ զբաղվի դրանով։ Եթե նայենք Կատարի, Սաուդիան Արաբիայի կամ Արաբական Միացյալ Էմիրությունների փորձը, կտեսնենք, որ չնայած մեծ մշակույթ չունեն, բայց անցկացնում են աճուրդներ, էքսպոներ, որովհետև պետական ռեսուրսներ են դրվում ոլորտի զարգացման համար»,–ասում է նա։
©
Sputnik / Asatur Yesayants
Աննա Գրիգորյանը
Խոսելով առանձին արվեստագետների մասին` Գրիգորյանը առանձնացրեց Երվանդ Քոչարին, Մարտիրոս Սարյանին, ֆրանսահայ նկարչներին` Ժան Գառզուին (Գառնիկ Զուլումյան), Լևոն Թութունջյանին, Ժանսեմին (Հովհաննես Սեմերջյան`վերջինս նաև հատկապես սիրված է ճապոնական աճուրդներում), սակայն նշեց, որ նրանք հայտնվում են միջազգային աճուրդներում հիմնականում ֆրանսիացի կամ ֆրանսահայ դիլերների շնորհիվ։
Աճուրդներում հնարամիտ ու ճարպիկ միջնորդ լինելու համար պարտադիր չէ լինել նկարիչ. Միրզոյան
«Ինչ վերաբերում է ժամանակակից արվեստագետներին, ապա շատ- շատերը իրենց նկարներն իրենց իսկ ուժերով են ներկայացնում որոշ միջազգային աճուրդներում, կամ ավելի շուտ` առցացանց պատկերասրահներում։ Որքանով են վաճառվում` դժվարանում եմ ասել, բայց նաև կարևոր եմ համարում բարձրաձայնել այն փաստը, որ մենք մինչ օրս չունենք բանկային համակարգ, որը կհամագործակցի PayPal-ի հետ, ինչը նշանակում է, որ չունենք երաշխիքներ արտասահմանյան գնորդների համար։ Չիմանալով Հայաստանը որտեղ է գտնվում` պոտենցիալ գնորդն անգամ ցանկության դեպքում ընկնում է կասկածների և անվստահության գիրկը»,–ասում է Գրիգորյանը։
Հիշելով ոչ վաղ անցյալում Հայաստանում անցկացված աճուրդը` Գրիգորյանն առանձնացնում է Լևոն Թութունջյանի «Դեղին դիմակը», որը վաճառվեց մոտ 300 000 դոլարով։
«Սա անկասկած հաջողություն էր, բայց այդ ամենը մեծ ծախս է ` գովազդ, կատալոգ, միջազգային PR և այլն։ Ամեն բան կախված է մեծ ներդրումներից, որոնք, ցավոք սրտի, չկան»,–ընդգծում է նա։
Արվեստաբան, Գաֆեսճեան արվեստի կենտրոնի ցուցադրությունների տնօրեն Արմեն Եսայանցը չի համարում, որ անհրաժեշտ է մեծ կարևորություն տալ և ինքնանպատակ համարել հայկական արվեստի ամեն գնով ներկայությունը միջազգային աճուրդներում, քանի որ այլ շուկաների համեմատ, աճուրդները բավականին փոքր ու սահմանափակ են, դրանք ավելի շատ կոլեկցիոներների համար են։ Իսկ հայկական արվեստը մեծ հաջողություններ չի գրանցում` որպես հենց «հայկական»։ Հիմնականում, եթե լինում են հայ նկարիչների գործեր, դրանք ընդգրկվում են ընդհանուր շարքի մեջ, օրինակ, ռուսական արվեստի, ինչպես Սարյանն ու Այվազովսկին։
«Չնայած երբեմն լինում են առանձին դեպքեր, օրինակ` ինքս 2019–ի աշնանը մասնակցել եմ Սոդբիսի նախագծին, որը նվիրված էր Միջին Արևելքի արվեստին, սակայն կատալոգում կար առանձին բաժին, որտեղ ներկայացված էին միջինարևելյան հայ արվեստագետները` Մարկոս Գրիգորյանը կամ Սոնյա Բալասանյանը, Տիգրան Դադերյանը, Փոլ Կիրակոսյանը։ Եթե խոսենք ժամանակակից արվեստի մասին, ապա կրկին շատ քիչ անուններ կային նույն Սոդբիսում` Սոնյա Բալասանյանի ստեղծագործությունը, բայց կրկին` Միջին Արևելքի բաժնում», – նկատեց Եսայանցը` ավելացնելով, որ երբեմն նաև հանդիպում են նմուշներ միջնադարի արհեստավորներից` ձեռագրեր, արծաթագործ իրեր, եկեղեցական կահ–կարասի և այլն։
Արվեստաբանի հավաստմամբ` չի կարող միանգամից մի արվեստագետ առանց ընդհանուր պատմության հայտնվել մեծ աճուրդում։ Սկզբում անհրաժեշտ է ներթափանցել մեծ շուկա, որպեսզի հետո հերթը հասնի աճուրդներին։
©
Sputnik / Asatur Yesayants
Արմեն Եսայանցը
Եսայանցի կարծիքով` պետական քաղաքականությունը նախևառաջ պետք է ուղղված լինի այն արվեստագետներին, որոնք աշխատում և ստեղծագործում են Հայաստանում։ Պետք է ստեղծվի այնպիսի դաշտ, որտեղ հնարավոր կլինի ազատ ստեղծագործել, վաճառել, հայտնվել կոլեկցիաներում, պատկերասրահներում, իսկ աճուրդներն արդեն կլինեն այդ ամենի արդյունքը։
Բանակը չի ենթարկվի Օնիկ Գասպարյանին ազատելու որոշմանը. Վազգեն Մանուկյան
ԵՐԵՎԱՆ, 3 մարտի – Sputnik. «Հայրենիքի փրկության շարժման» վարչապետի թեկնածու Վազգեն Մանուկյանի տեղեկություններով` եթե անգամ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը օրենքը խախտելով ստորագրի Զինված ուժերի ԳՇ պետ Օնիկ Գասպարյանին պաշտոնից ազատելու հրամանագիրը, ապա բանակը չի ենթարկվի այդ որոշմանը։ Նա իր կարծիքը լրագրողներին հայտնեց Հայրենիքի փրկության շարժման հանրահավաքի մեկնարկից առաջ։
«Բանակը հասկանում է, որ այստեղ անձի հարց չէ, քանի որ Օնիկ Գասպարյանն էլ այն պարկեշտ մարդկանցից է, որի համար աթոռը կարևոր չէ, նա լուծում է բանակի հարցը։ Իրեն կարող են խոստանալ պաշտոններ, բայց երբ ինքը դուրս գա, կորպուսի բոլոր հրամանատարներին փոխելու, ամբողջ ռազմական ուժը փչացնելու հնարավորություն կտա, ինչպես դա փչացրեց Նիկոլ Փաշինյանը` իր իշխանության առաջին օրերին մտնելով բանակ, կոռուպցիա փնտրելով, Քառօրյա պատերազմի հանձնաժողով ստեղծելով։ Այժմ փաստարկն այն է, որ բանակը չի ենթարկվելու, իսկ եթե ենթարկվի, կնշանակի, որ Արմեն Սարգսյանն իր ստորագրությամբ քանդում է բանակը»,–ասաց Մանուկյանը։
Նրա խոսքով`բանակը չպետք է ենթարկվի անօրինական հրամաններին։
Անդրադառնալով նախագահ Արմեն Սարգսյանի հետ հանդիպմանը` Մանուկյանը նշեց, որ համոզված է` Սարգսյանի վրա ճնշումներ են եղել։
«Նախագահի հետ հանդիպումից տպավորություն ստացա, որ մտահոգված էր օրենքի կատարումով։ Մտահոգված էր նաև, որ իր ստորագրած փաստաթուղթը բորբոքվածություն կարող է առաջացնել հասարակության շրջանում»,–ասաց նա։