Լիլիթ Հարությունյան, Sputnik

Երևանից մինչև Գեղարքունիքի մարզի Ներքին Գետաշեն գյուղ կարելի է հասնել 2.5 ժամում։

© CC BY-SA 2.0 / Europa Nostra / St. George Armenian Church in Mardin, TURKEY

Նա քրիստոնյա չէ. 80–ամյա թրքուհին խնամում է Մարդինի հայկական եկեղեցին

Գյուղի ժամատան վերականգնման աշխատանքների արդյունքում այստեղ մի քանի շաբաթ առաջ հայտնաբերած խաչքարերն ու տապանաքարերը պետք է սեփական աչքերով տեսնել։ Հնագետներն այստեղ դեռ չեն եկել, ինչ-որ բանի են սպասում։ Իսկ մենք սպասել չէինք կարող։

Բացառիկ գտածոների հետ կապված պատմությունը մեզ խոստացավ պատմել քրդագետ Կարեն Հովհաննիսյանը, որի ծնողները ծնունդով Ներքին Գետաշենից են։ Կարենի հետ պայմանավորվեցինք հանդիպել հենց գյուղում։

Արդեն առավոտից անգործ գյուղացիների մի փոքր բազմություն էր հավաքվել ժամատան տարածքում։ Մայրաքաղաքի պետհամարանիշներով ամենագնացը տեսնելով` նրանք մի փոքր մտահոգվեցին։

— Դուք եկել եք, որ մեր խաչքարերը վերջապես ուսումնասիրե՞ք, — լսեցինք միանգամից մի քանի կողմից (հավանաբար այստեղ վաղուց են սպասում հնագետներին)։

— Ոչ, մասնագետները դեռ նախարարության թույլտվությանն են սպասում։ Խոստացել են շուտով զբաղվել ձեր գտածոներով, — փորձեցի սպառիչ պատասխան տալ ես։

— Իսկ դուք ովքե՞ր եք։

— Մենք լրագրողներ ենք, ուզում ենք աշխարհին պատմել ձեր գյուղի գանձերի մասին։

— Հաա… լրագրողներ…, — բազմանշանակ ասաց ինչ-որ մեկը։

— Աղջիկ ջան, եթե լրագրողներ եք, այդ ճանապարհն էլ նկարեք, տեսեք` ինչ վատ վիճակում է։ Ոչ ոք չի պատրաստվում նորոգել, — անմիջապես ավելացրեց հաստ բեղերով պապիկը։

Այդ պահին մեքենայով մոտեցավ Կարենը։ Կարճ ողջույնից հետո անմիջապես գործի անցանք. Կարենը շատ հետաքրքիր էքսկուրսավար էր։

Քարի վրա պատկերված դարաշրջան

Մոտ 300 հնագույն խաչքարերն ու տապանաքարերը պատահաբար հայտնաբերելու պատմությունը հոլիվուդյան սցենարի է արժանի, բայց նախքան դրան անդրադառնալը մի քանի խոսք ասենք արտասովոր ճակատագիր ունեցող գյուղի մասին։

Գեղարքունիքի մարզի Ներքին Գետաշենը Արգիճի գետի ափին է։ Նախկինում գյուղը կոչվել է Կոթ և եղել է Սյունի նախարարական տոհմի Հայկազուն ճյուղի իշխանանիստ ավանը: IX դարում Գեղարքունիքի կառավարիչը Աշոտ I Բագրատունու թոռն էր` Գրիգոր Սուպան II-ը (մոտավորապես 859-912/913 թթ.)։ Հենց նա է կառուցել հիանալի Կոթավանք եկեղեցին։ Գյուղը, ինչպես և բուն վանքը, շատ է տուժել թուրքական ցեղերի հարձակումներից։ Հայտնի է, որ XVI-XIX դարերում այս տարածքում հիմնականում քրդական ցեղեր են ապրել։ Սակայն արդեն 19-րդ դարի սկզբին այստեղ հաստատվել են Ալաշկերտի հայերը (Արևմտյան Հայաստան, ժամանակակից Թուրքիայի տարածք)։

Из архива Армянской церкви "Святого духа" в Амстердаме

Եկեղեցին վաճառել են, բայց ստիպել են պահպանել հայկական գրությունը․ այսքա՞ն էլ տարբեր հայեր

Գաղթականները, տեսնելով, որ գյուղում գործող եկեղեցի չկա (Կոթավանքը վերականգնվել ու սկսել է գործել միայն մի քանի տարի առաջ), որոշել են փոքրիկ ժամատուն կառուցել։

— Այստեղ, — խաչքարներով պատված տարածքն է ցույց տալիս անում Կարենը, — ժամատուն կարմ, որը 1830-ականներին էր կառուցվել։ Երբ մեր նախապապերը եկան Ալաշկերտից, որոշեցին սրբատեղի կառուցել, որպեսզի մոմ վառելու և աղոթելու տեղ ունենան։ Որևէ մեկն այդ փայտե տանիք ունեցող շինությունը պատմամշակութային արժեք չէր համարում։

Ժամատունը գործել է մինչև 1930-ականները։ Խորհրդային տարիներին, ինչպես մի շարք այլ վանքեր, այն որպես պահեստ են օգտագործել։

— Կիսավեր վիճակում էր, և բարերարը որոշեց նորը կառուցել։

Խոսքը ռուսաստանցի բարերարի մասին է (անունը չեն նշում), որը ծնունդով Ներքին Գետաշենից է։ Նա վաղուց է ուզել վերականգնել հարազատ գյուղի կիսավեր ժամատունը։

— Երբ բոլոր անհրաժեշտ թույլտվությունները ստացավ, և մոտ մեկ ամիս առաջ սկսվեց շինարարությունը, հանկարծ պարզվեց, որ այդ պարզունակ ժամատունի պատերը հնագույն խաչքարերից է կառուցված։ Ավելի ուշ արդեն հողի տակից խաչքարների և բացառիկ տապանաքարերի մի ամբողջ շերտ ի հայտ եկավ, — ոգևորությամբ պատմում է Կարենը։

Շինարարության տարածքում շարքերով սալիկներ են շարված, որոնց թվում բավական հազվագյուտ ժայռախաչքարեր կան։ Իմ զրուցակցի խոսքով, շուրջ 270 նմուշ է հայտնաբերվել։

— Մի քանի նմուշ լուսանկարեցի և ուղարկեցի մասնագետներին։ Այս պարզունակները թվագրվում են V-VII դարերով։ Տեսնո՞ւմ եք` բավականին պարզ տեսք ունեն։ Իսկ այստեղ արդեն ասեղնագործ խաչքարերն են, որոնք ավելի կատարյալ տեխնիկա ունեն։ Դրանց վրա կարող ենք տեսնել «XIV-XV դարեր» գրությունը։

— Ստացվում է, որ այս հարուստ հավաքածուի գոյության մասին ոչ ոք ոչինչ չգիտե՞ր։

© Photo : Armenian Church Yangon

Ավելի լավ է մեկ անգամ տեսնել, քան հարյուր անգամ «լայքել». Մյանմայի հայկական եկեղեցին

— Այո, դրանց մասին հիշատակումներ չկան պատմական աղբյուրներում։ 1908 թվականին Լալայանցը բավականին լուրջ ուսումնասիրել է գյուղը, բայց մի բառ անգամ չի գրել խաչքարերի մասին։ Այսինքն, այդ տարածքը երբեք չի ուսումնասիրվել, և այդ քարե սալիկների մասին ոչ ոք ոչինչ չգիտեր։

Առանձնակի հետաքրքրություն են ներկայացնում թագով ու ձեռքերը կրծքներին խաչած կանանց և տղամարդկանց պատկերներով տապանաքարերը։ Կասկած չկա, որ ժամանակին այստեղ թագավորական կամ իշխանական գերեզմանոց է եղել։

— Չէ՞ որ այս գյուղը ժամանակին Գեղարքունիքի իշխանների նստավայրն է եղել։ Կոթ գյուղի հիմնումը կապված է Գրիգոր Սուպան II իշխանի անվան հետ, — նշում է զրուցակիցս։ — Սա շատ հետաքրքիր վայր է, որը գտնվում է մետաքսի ճանապարհի խաչմերուկում։ Այն պատմականորեն կարևոր առևտրային հանգույց էր, և կարծում եմ, որ այստեղ ուսումնասիրելու շատ հետաքրքիր բաներ կան։

Մինչև Կարենը պատմում էր գյուղի պատմությունը, մեզ մի երիտասարդ տղա մոտեցավ։

— Այնտեղ նաև քար կա, որի վրա ձկան պոչով աղջիկ է պատկերված, — ասաց նա։

Մենք գնացինք նրա հետևից։ Իսկապես, ճանապարհի մյուս կողմում քարեր կային, որոնց վրա կենդանիներ և թռչուններ էին պատկերված։ Որոշ պատկերներ շատ լավ են պահպանվել, և սալիկներից մեկի վրա պարզ երևում է ջրահարսը։ Անկասկած, այդ նմուշները նախաքրիստոնեական դարաշրջանին են պատկանում։ Ինչպես ավելի ուշ պատմեց մեզ Կարենը, դեռևս նախաքրիստոնեական ժամանակաշրջանում այստեղ ջրի պաշտամունք է եղել։

Նա համոզված է, որ սա դեռ սկիզբն է, և պեղումները կարող են ավելի լուրջ բացահայտումների հանգեցնել։

— Չի բացառվում, որ ժամանակին այստեղ ժայռափոր վանք է եղել։ Այսինքն կարծում եմ` մինչև XII-XIII դարն այստեղ այսպես, թե այնպես գործող վանք է եղել կամ դրա նման որևէ բան, որի հիմքի վրա մեր նախապապերը ժամատուն են կառուցել։

© Photo : Karen Hovhannisyan

Կիսավեր ժամատունը

Իսկ թե իրականում ինչ է եղել այդ տարածքում, կարող են ասել միայն մասնագետներն ուսումնասիրելուց հետո։ Իսկ մենք պարզապես ուզում ենք հիշել, որ Ներքին Գետաշենից քիչ հեռու խաչքարերի գերեզմանով հայտնի Նորատուս գյուղն է։ Այդ գերեզմանոցն ամենամեծն է համարվում ոչ միայն Հայաստանում, այլև ամբողջ աշխարհում (այն բանից հետո, երբ Ադրբեջանի կառավարությունը ոչնչացրեց Ջուղայի խաչքարների գերեզմանը)։

Ինչ վերաբերում է Ներքին Գետաշեն գյուղին, ապա այստեղ հսկայական թվով խաչքարեր կան։ Ասում են, որ նման քար, առանց բացառության, կա յուրաքանչյուր տանը։ Ով գիտե, գուցե այս վայրը կկարողանա գերազանցել Նորատուսի ռեկորդը։ Այսպես, թե այնպես, Sputnik Արմենիան ուշադիր հետևելու է նորություններին և իր ընթերողին է ներկայացնելու բոլոր մանրամասները։

ԵՐԵՎԱՆ, 3 մարտի – Sputnik. Մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատակազմը 2020 թվականի դեկտեմբերին մշտադիտարկման չհայտարարված այց է իրականացրել «Խարբերդի մասնագիտացված մանկատուն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն և համակարգային խնդիրներ բացահայտել։ Տեղեկությունը հայտնում է պաշտպանի գրասենյակը:

Այցի ընթացքում արձանագրված համակարգային խնդիրներից են՝

• հաստատության իրավասու անձնակազմը նշել է, որ զսպման միջոցների կիրառման մատյաններ չեն վարվում, քանի որ զսպման միջոցներ հաստատությունում գործնական չեն կիրառվում: Այս փաստարկը չի կարող ընդունելի լինել: Նախ` Պաշտպանի աշխատակազմի այցի ընթացքում արձանագրվել է հատուկ միջոցի կիրառում: Դրանից բացի, հաստատությունը, լինելով հոգեբուժական բժշկական օգնություն և սպասարկում իրականացնելու լիցենզիա ունեցող պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն, պարտավոր է յուրաքանչյուր դեպքով ապահովել զսպման միջոցների կիրառման համար օրենսդրությամբ սահմանված բոլոր պահանջները, այդ թվում՝ մատյանների վարումը: Ուստի գործընթացի վերահսկողության, մարդու իրավունքների պաշտպանության նպատակով անհրաժեշտ է ներդնել և պատշաճ կերպով վարել զսպման միջոցների կիրառման մատյաններ, ինչպես նաև մեթոդական ուղեցույցներ.
• փակ կարանտինային ռեժիմի պատճառով նեղ մասնագիտական ծառայությունների (օրինակ` հոգեբան, լոգոպեդ և այլն) մատուցումն էականորեն նվազել է, ինչը բացասաբար է անդրադարձել սաների առողջական վիճակի վրա: Մինչդեռ, անձնակազմի վկայությամբ, որոշ սաների հոգեկան և ֆիզիկական առողջության արձանագրված դրական դինամիկան հնարավոր է եղել տարիների ընթացքում կանոնավոր և հետևողական իրականացված աշխատանքի արդյունքում: Ուստի, անհրաժեշտ է նախատեսել լրացուցիչ կանոններ հաստատությունում նեղ մասնագիտական ծառայությունների մատուցման ընթացքի կանոնավոր և անխոչընդոտ ապահովման համար.
• սաների կարիքների գնահատման առկա գործընթացը չի երաշխավորվում դրանց իրական և անհատականացված լինելը, քանի որ բացակայում են համապատասխան մասնագետների համար նախատեսված ուղեցույցներ կամ այլ կարգավորումներ: Միայն այս դեպքում հնարավոր կլինի յուրաքանչյուր սանի նկատմամբ ցուցաբերել անհատական մոտեցում՝ բացահայտելով նրա զարգացման հնարավորությունները և իրական կարիքները.
• սաների խմբերի ձևավորման համար բացակայում են նվազագույն չափորոշիչներ և մեթոդական ուղեցույց: Օրինակ՝ ըստ անձնակազմի՝ որևէ սանի այս կամ այն խմբում ընդգրկվելու համար էական է այն, թե կոնկրետ խմբում աշխատող դայակը կկարողանա կամ պատրաստ է հոգալ տվյալ սանի անձնական հիգիենան, թե ոչ: Արդյունքում, սաների խմբերը գործնականում ձևավորվում են հիմնականում սաների առօրյա խնամքն առավել դյուրին կազմակերպելու մոտեցմամբ, այլ ոչ յուրաքանչյուր սանի զարգացման հնարավորությունները բացահայտելու և դրանց իրացմանը նպաստելու նկատառումներով: Նշված չափորոշիչների և դրանց կիրառման մեթոդաբանության բացակայությունը դժվարացնում է նաև հաստատության տնօրինության աշխատանքը.
• բացակայում են չափահաս սաների զբաղվածության ապահովման նպատակային ծրագրեր, ինչի հետևանքով հաստատությունում կազմակերպվող մասնագիտական հմտությունների զարգացման դասընթացները չեն ապահովում սաների ինքնուրույն կյանքի հմտությունների ձեռք բերումը:Ուստի անհրաժեշտ է մշակել և ներդնել այնպիսի ծրագրեր, որոնք իրական հնարավորություններ կստեղծեն սաների անկախ և ինքնուրույն կյանքի իրավունքի իրացման համար: Սաների զբաղվածության խնդիրն այցի ընթացքում բարձրաձայնվել է նաև չափահաս սաների, հաստատության աշխատակիցների և տնօրենի կողմից.
• որոշ խմբասենյակներ գերծանրաբեռնված են, իսկ ննջարանների և խաղասենյակների առկա բաժանումը ոչ միշտ է ապահովում սաների հանգստի, ինքնուրույն և մասնավոր կյանքի նկատմամբ հարգանքի իրավունքների իրացման իրական հնարավորություն.
• չափահաս և անչափահաս սաները բնակվում են նույն խմբասենյակներում՝ միասին, ինչպես նաև ննջարաններն առանձնացված չեն՝ ըստ սաների սեռի: Վերջինս հատկապես անընդունելի է՝ հաշվի առնելով, այն, որ խնամքի, այդ թվում՝ երեխայի խնամք և իրավունքների պաշտպանություն իրականացնող հաստատություններում արական և իգական սեռի սաների շուրջօրյա համակեցությունը նույն սենյակում չի ապահովում նրանց կենսակերպին և կենցաղին բնորոշ կարիքները՝ պայմանավորված սաների տարիքային, վարքագծային և ֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններով:
• Առավել ևս պետք է հաշվի առնել, որ, օրինակ, մասնավոր կյանքի նկատմամբ հարգանքի տեսանկյունից անչափահաս իգական սեռի սանը չի կարող գիշերել արական սեռի չափահաս անձի հետ նույն ննջասենյակում կամ օգտվել նույն սանհանգույցից:
  սաների հետ աշխատող մասնագետների, այդ թվում՝ դայակների, դաստիարակների քանակը բավարար չեն աշխատանքների առավել արդյունավետ կազմակերպման համար, ինչը բացասական է անդրադառնում թե՛ սաների, թե՛ աշխատակիցների իրավունքների երաշխավորման վրա.
• հաստատության աշխատակիցների վարձատրությունը չի համապատասխանում նրանց կողմից իրականացվող և պահանջվող աշխատանքի ծավալներին: Այս խնդիրը և փոխկապակցված այլ հարցերն ուսումնասիրվել են Պաշտպանի աշխատակազմում, մշակվել առաջարկներ և ուղարկվել պետական իրավասու մարմնին:

Նշված խնդիրները բնույթով համակարգային են, տարիների ընթացքում կուտակված և պետության պոզիտիվ պարտավորությունների թերի կատարման արդյունք են: Առկա խնդիրներն էլ լուծվում են առավելապես հաստատության աշխատակիցների բարեխղճությամբ: Մինչդեռ պետությունը պարտավոր է ներդնել այնպիսի մեխանիզմներ, որոնք լիարժեք կերաշխավորեն հաշմանդամություն ունեցող անձանց բոլոր իրավունքները հավասարապես։ Նման պահանջն էլ ավելի հրատապ է այն դեպքերում, երբ խոսքը պետության հոգածության ներքո գտնվող անձանց իրավունքների իրացման երաշխավորման մասին է:
Մարդու իրավունքների պաշտպանը կարևոր է համարում արձանագրել նաև դրական զարգացումները, մասնավորապես՝

• սաների համար իրականացվում է հիպոթերապիայի ծրագիր (բուժական ձիավարության միջոցով վերականգնողական մեթոդ), ինչը կարևոր ազդեցություն է ունենում սաների հոգեկան առողջության, շարժողական իմպուլսների զարգացման տեսանկյունից.
  սաներին աջակցող միջոցների, սայլակների տեխնիկական խնդիրները լուծվում են նաև արտաքին ֆինանսական միջոցներ ներգրավելու, իսկ որոշ դեպքերում՝ անգամ աշխատակիցների միջոցներով: Բացասական է այն, որ այս նպատակով հանրային միջոցների հատկացման գործընթացն արդյունավետ չէ.
• հաստատության սաները մասնակցում են տարբեր խմբակների, օրինակ, ստեղծագործական, արհեստագործական և այլն, ինչպես նաև մասնագիտական հմտությունների դասընթացների, որոնց համար անհրաժեշտ պարագաները, նյութերը հիմնականում ապահովվում են հաստատության կողմից իրականացվող մասնավոր կամ միջազգային համագործակցային ծրագրերի միջոցով.
• չնայած պետության կողմից հատկացված ֆինանսական միջոցների սղությանը՝ սաների խնամքի և հաստատության սանիտարահիգիենիկ բավարար վիճակն ապահովելու համար անհրաժեշտ հիգիենիկ պարագաների և միջոցների չբավարարող քանակը ձեռք է բերվում բարերարների, մասնավոր կազմակերպությունների հետ հաստատության համագործակցության արդյունքում:

Մշտադիտարկման արդյունքները, այդ թվում՝ արձանագրված խնդիրները մանրամասն վերլուծվել, ամփոփվել և լուծումների առաջարկներով ուղարկվել են ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությանն ու Խարբերդի մասնագիտացված մանկատան ղեկավարին։