Իսպանացի լրագրող Խոսե Անտոնիո Գուրիարանը

«Մի խելագարի պատմություն»․ ինչպես Խոսե Գուրիարանը Հայկական հարցի պատճառով զրկվեց ոտքերից

163
(Թարմացված է 19:58 31.03.2021)
Մարտի 31-ին լրանում է իսպանացի լրագրող Խոսե Անտոնիո Գուրիարանի մահվան երկրորդ տարելիցը: Sputnik Արմենիայի սյունակագիր Արմեն Պետրոսյանը պատմում է մի մարդու մասին, որը չչարացավ հայերի դեմ, հակառակը՝ մինչև իր օրերի վերջը դարձավ նրանց բարեկամը։

Հայերն այլազգի լավ բարեկամներ շատ են ունեցել։ Այսպես, գերմանացի լրագրող, բանաստեղծ Արմին Վեգները Հայոց ցեղասպանության փաստագրական ապացույցների` լուսանկարների մեծ մասի հեղինակն է։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, դեռևս անցյալ դարի 20-ական և 30-ական թվականներին, նա կրկին ու կրկին բարձրաձայնում էր Հայկական հարցն աշխարհում, երբ ԽՍՀՄ-ում և Խորհրդային Հայաստանում դա համարվում էր ազգայնականություն, ու դրա համար մարդիկ կյանքով էին վճարում, անգամ Հայաստանի կենտկոմի առաջին քարտուղարները, որոնց մեծ մասը մինչև 1937 թվականն ուղղակի պաշտոնանկ արվեց և գնդակահարվեց։

Ավստրիացի գրող և հումանիստ Ֆրանց Վերֆելը 1933 թվականին ԱՄՆ-ում հրատարակել է իր հայտնի «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպը, որում նկարագրվում է 1915 թվականի Ցեղասպանության ժամանակ Մուսա լեռան վրա հայերի հերոսական պաշտպանությունը։ Ամերիկայում գիրքը ընդամենը մի քանի շաբաթվա ընթացքում դարձել էր բեսթսելեր և մինչ օրս այդ թեմայով լավագույններից մեկն է։

Կարելի է հիշել Հենրի Մորգենթաուին, Անատոլ Ֆրանսին, Ժան Ժորեսին, Պետր Միլյուկովին, Վալերի Բրյուսովին, Յոհաննես Լեփսիուսին, Ուիլյամ Գլադստոնին, Ջեյմս Բրայսին, Ֆրիտյոֆ Նանսենին և շատ այլ մարդկանց, որոնք մարդկության խիղճը դարձած գործել են ի պաշտպանություն մեր բազմաչարչար ժողովրդի: Հայերը հիշում են նրանց բոլորին։ Ինչպես նաև հիշում են Գուրիարանին։

Իր կյանքի առաջին կեսին նա ընդհանրապես ոչ մի կերպ չի առնչվել հայերի հետ և նույնիսկ պատկերացում չի ունեցել Հայկական հարցի մասին։ Ամեն ինչ սկսվել է հանկարծակի, դրամատիկ և ռիսկային պայմաններում, 1980 թվականի դեկտեմբերի 29-ի երեկոյան Մադրիդում։

Աշխատանքից հետո, իսկ այդ ժամանակ նա «Պուեբլո» թերթի փոխտնօրեն էր, Գուրիարանը քայլում էր Գրան Վիա փողոցով, գրպանում Վուդի Ալենի  նոր` «Աստղային փոշու մասին հիշողությունները» ֆիլմի երկու տոմս։ Կինոթատրոնի մոտ նրան սպասում էր կինը։ Հենց Գուրիարանը հասավ Գարսիա  Մոլինի փողոցի խաչմերուկին, նրա առաջ` մի հիսուն քայլ հեռավորության վրա, շվեյցարական ավիաընկերության շենքի մոտ ինչ-որ բան փայլեց, պայթյունի բարձր ձայն լսվեց ու ծուխ երևաց։ Մայթին տեսնելով տուժածների` նա շտապեց հեռախոսախցիկի մոտ՝ շտապօգնություն կանչելու ու խմբագրություն զանգահարելու համար։ Հասցրեց միայն համարը հավաքել. խցիկի մոտ երկրորդ ռումբը պայթեց…

Хосе Антонио Гурриаран
Личная страница в ФБ
Խոսե Անտոնիո Գուրիարանի «Ռումբը» գիրքը

Գուրիարանը գիտակցության է եկել արդեն հիվանդանոցում՝ վերակենդանացման բաժանմունքում։ Տեսել լացակումած կնոջը։ Նրա առաջին հարցը եղել է. «Ովքեր են այդ մարդիկ.... Եվ ինչո՞ւ... «Պայթյունների պատասխանատվությունը ստանձնել է  ԱՍԱԼԱ կազմակերպությունը՝ Հայաստանի ազատագրության գաղտնի բանակը։ Այս կերպ ԱՍԱԼԱ–ի անդամները Շվեյցարիայի իշխանություններից պահանջել են ազատ արձակել իրենց մարտիկներից մեկին՝ Ալեք Ենիգոմշյանին, որը գտնվում էր Ժնևի հիվանդանոցի բանտային բաժանմունքում, նա վիրավորվել էր ռումբի փորձարկման ժամանակ:

Хосе Антонио Гурриаран
Личная страница в ФБ
Իսպանացի լրագրող Խոսե Անտոնիո Գուրիարանը հիվանդանոցում

Գուրիարանը կես տարի մնացել է հիվանդանոցում, բժիշկները երկար ժամանակ պայքարում էին նրա երկու ոտքերը պահպանելու համար։ Նա բազմաթիվ վիրահատություններ է տարել՝ բեկորների հեռացում, մաշկի փոխպատվաստում, երկու ոտքերի մասնատված ոսկորների վերականգնում և պրոթեզավորում։

Իսպանացի լրագրողին խեղած պայթյունը նրա մոտ ատելություն չի ծնել հայերի հանդեպ, հակառակը ցանկություն է առաջացրել հասկանալ՝ ինչի համար են պայքարում այդ մարդիկ։ Նա խնդրել է կնոջը գրքեր բերել հայերի ու Հայաստանի մասին։ Որքան շատ է կարդացել, այնքան ավելի մեծ է եղել նրա զարմանքն ու վրդովմունքը: Բայց դա վրդովմունք էր ոչ թե ահաբեկչական գործողություններ իրականացնողների, այլ միայն այն բանի հանդեպ, ինչը ստիպել է նրանց նման քայլերի դիմել։ Արդյունքում, որքան էլ զարմանալի է, պայթյունից տուժած անմեղ լրագրողն անցել է այդ պայթյունը կազմակերպողների կողմը։ «Հայ ժողովրդի նկատմամբ շատ ավելի մեծ անարդարություն է տեղի ունեցել, քան իմ նկատմամբ»:  

Հիվանդանոցից դուրս գրվելուց հետո Գուրիարանը նորից սկսել  է  քայլել սովորել, սակայն միայն հենակներով` մեծ ցավ զգալով։ 1982 թվականին իր ծանոթ իրավաբանների միջոցով նրան հաջողվել է կապ հաստատել ԱՍԱԼԱ-ի ղեկավարների հետ։ Նա նրանց անձնական հանդիպման է հրավիրել։ Ի պատասխան` առաջարկել են Լիբանան գալ լուսանկարիչ Կառլոս Բոշի հետ։  Խոսե Անտոնիոն իր հետ որպես նվեր վերցրել է Մարտին Լյութեր Քինգի և Մահաթմա Գանդիի գրքերը։ Նա ուզում էր համոզել իր զրուցակիցներին պայքարի անարյուն մեթոդներ կիրառել։ Այդպես նա անձամբ ծանոթացել է Մոնթե Մելքոնյանի և Ալեք Ենիգոմշյանի հետ։ Ապա, Գուրիարանն ինքն էլ դարձել է Հայոց ցեղասպանության ճանաչման ջատագովը։

Լիբանանից վերադառնալուց կարճ ժամանակ անց Գուրրիարանը հրատարակել է «La Bomba» գիրքը, որում պատմել է իր հետ տեղի ունեցածը։ Նա ելույթ է ունեցել նաև որպես հրապարակախոս՝ պատմելով Հայոց ցեղասպանության ողբերգության մասին։ Այս խիզախ մարդը, որը վեր է կանգնել իր անձնական տառապանքներից ու ցավերից, խոսել է մի ամբողջ ժողովրդի տառապանքի մասին: Քառորդ դար անց՝ 2008 թվականի մայիսին, նա լույս է ընծայել Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված երկրորդ գիրքը։ Այս աշխատությունը Գուրիարանը գրել է 2007 թվականի սեպտեմբերին` Ալեք Ենիգոմշյանի հրավերով Հայաստան այցելելուց հետո։ Գիրքը կառուցված է հեղինակի ընկերների և ծանոթների պատմած պատմությունների վրա։ Այն կոչվում է  «Հայերը. Մոռացված ցեղասպանություն»։ Այդպես նա իր ծանրակշիռ ներդրումն է ունեցել մարդկության դեմ ամենասարսափելի հանցագործություններից մեկի մասին ճշմարտության բացահայտման գործում և օգնել անարյուն կերպով պայթեցնել Հայկական հարցի շուրջ ստեղծված լռության պատը։

2015 թվականի փետրվարին Մադրիդի նրա տանը մեր ընկերների՝ Գուրգեն Միքայելյանի ու Իդա Հովհաննիսյանի օգնությամբ Խոսե Անտոնիո Գուրիարանի հետ հարցազրույց ենք ձայնագրել։ Դա Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին ընդառաջ էր։ Նա արդեն ծանր հիվանդ էր, գրեթե տանից դուրս չէր գալիս։ Այս հարցազրույցի որոշ հատվածներ ընդգրկվել են «Հայոց ցեղասպանություն. առանց վաղեմության ժամկետի» ֆիլմում։

Ու թեև նրա կյանքի ամբողջ պատմությունը զարմանալի էր, բայց նա կրկին զարմացրեց մեզ՝ ասելով. «Շնորհակալ եմ հայ ժողովրդին։ Հայկական հարցն ինձ նոր ուժ տվեց ապրելու և զբաղվելու այնպիսի արդար հարցի պաշտպանությամբ, ինչպիսին է թուրքերի կողմից իրագործված դաժան ցեղասպանությունը և պատմական ստի դեմ պայքարը»։

Հետաքրքիր էր նաև նրա բացատրությունը, թե ինչու 1980-ի դեկտեմբերի պայթյուններից ոչ ոք չի զոհվել։ Պարզվում է` ԱՍԱԼԱ-ի  մարտիկներն ամեն ինչ այնպես են արել, որ աղմուկ բարձրացվի, բայց մարդկանց շրջանում կորուստները հնարավորինս բացառվեն կամ նվազագույնի հասցվեն։

«Ռումբի պայթյուն Իսպանիայի հրապարակում՝ Գրան Վիայում, Սուրբ ծնունդի ժամանակ։ Տրամաբանական կլիներ, եթե զոհեր լինեին։ Երջանիկ պատահականությա՞մբ ոչ ոքի չի սպանվել... Իրականում նրանք միայն ցանկանում էին մարդկանց ուշադրությունը սևեռել իրենց հուզող խնդրի վրա…»

Երևան իր այցից հետո Գուրիարանն ասել է. «Հայաստանն ինձ շատ հետաքրքիր երկիր թվաց աշխարհագրական, մշակութային և պատմական տեսանկյուններից... ԱՍԱԼԱ-ի անդամները հարգանքով վերաբերվեցին ինձ և շատ լավ ընդունեցին։ Երբ 2007-ին Հայաստանում էի, հանդիպեցի նրանց, նրանք ինձ պատվով ընդունեցին։ Հայկական երաժշտություն էր հնչում, նրանք երգում ու պարում էին։ Այդ ժամանակ գրկախառնվեցինք Ալեքի հետ ու նրան ասացի ․«Ալեք, մենք երկուսս էլ ահաբեկչության զոհեր ենք»։ Դուք տեսնում եք՝ ես ինչ վիճակում եմ, իսկ Ալեքը կորցրել է մեկ ձեռքն ու կուրացել է»։

Խոսե Անտոնիո Գուրիարանը մահացել է 2019 թվականի մարտի 31-ին Մադրիդում, 80 տարեկան հասակում։ «Գուրիարանը գնաց դեպի արդարների երկինք...»,- գրել է ֆրանսիացի ռեժիսոր Ռոբեր Գեդիգյանը, որը Գուրիարանի  «Լա ռումբը» գրքի մոտիվներով նկարահանել է «Մի խելագարի պատմություն» ֆիլմը։ Գիրքը ցնցել է բոլոր ընթերցողներին:

Хосе Антонио Гурриаран
Личная страница в ФБ
Իսպանացի լրագրող Խոսե Անտոնիո Գուրիարանը

Իսպանիայում մեր նախկին դեսպաններից մեկը հաճախ էր քննադատում մեր նախկին իշխանությանն այն բանի համար, որ նրանք ոչ մի կերպ չարձագանքեցին Գուրիարանին Երևան հրավիրելու ու ըստ արժանվույնի նրան մեծարելու առաջարկությանը։ Ի վերջո, նա եկել է ոչ թե կառավարության, այլ Ալեք Ենիգոմշյանի հրավերով։ Բայց հիմա այդ ամենն արդեն անցյալում է։

Այսօր` հայ ժողովրդի մեծ բարեկամի մահվան տարելիցի օրը հատկապես հուզիչ են հնչում բոլորիս ուղղված նրա խոսքերը:

«Ես ուզում եմ ողջունել հայ ժողովրդին, իսկապես սքանչելի ժողովրդին։ Փոքր, բայց միևնույն ժամանակ մեծ ժողովրդին։ Հայաստանը փոքր է իր տարածքով, բայց մեծ է մտքով, իր պատմությամբ։ Ժողովուրդ, որ ստեղծել է իր այբուբենը, որն ունի իր եկեղեցին, իր մշակույթը։ Ժողովուրդ, որն աշխարհին տվել է այդքան մտավորականներ ու խելացի մարդիկ…»

Աշխարհին այդքան մտավորականներ ու խելացի մարդիկ տված ժողովուրդը երբեք չի մոռանա իր բարեկամներին, ո՛չ սովորական մարդկանց, որոնք արդեն քիչ չեն աշխարհում, ո՛չ էլ առավել ևս հայտնիներին, որոնք իրենց գործերով խորը հարգանք ու կարեկցանք են ցուցաբերել մեր ու մեր պատմության հանդեպ:

163
թեգերը:
Ալեք Ենիգոմշյան, Մոնթե Մելքոնյան, Իսպանիա, Հայոց ցեղասպանություն, Ահաբեկչություն, ԱՍԱԼԱ, Խոսե Անտոնիո Գուրիարան
Ըստ թեմայի
Ցեղասպանության ճանաչմանն այսքան մոտ դեռ չէինք եղել․ ինչ չպետք է անի Երևանը Բայդենի օրոք
Ապրիլին լույս կտեսնի Հայոց ցեղասպանության մասին թուրք պրոֆեսորի գիրքը
Հավանականությունը մեծ է, որ Բայդենը կճանաչի Հայոց ցեղասպանությունը․ Սաֆրաստյան
Թթի օղի

«Ծանր ջուր» Արթուրի ու Սերժի համար, կամ ինչպես էին Հայաստանում բռնում «լրտեսներին»

318
(Թարմացված է 23:02 11.04.2021)
Հայաստանի հատուկ ծառայությունները վերջին շրջանում հաճախ են բավականին կոշտ քննադատության ենթարկվում։ Sputnik Արմենիայի սյունակագիրը հիշում է մի դրվագ, որը ցույց է տալիս՝ ինչպես է հանրապետության ՊԱԿ-ն աշխատել խորհրդային ժամանակներում։

Վերջերս անընդհատ լսում ես՝ Հայաստանի ազգային անվտանգության ծառայությունը հաճախ իր գործով չի զբաղված, լրտեսներին բռնելու, գործակալական ցանցերը վնասազերծելու, սահմանն ու պետական գաղտնիքները փակի տակ պահելու փոխարեն շեղվում է երկրորդական հարցերի վրա, մանր-մունր բաներով է զբաղվում։ Եթե այսպես շարունակվի, ապա, ինչպես պնդում են քննադատները, կարելի է կորցնել նախորդ սերունդների փորձը, ավանդույթները և մոռանալ «մկներին բռնելու» ունակությունը։

Աշնանային մի գեղեցիկ օր Երևանից ոչ հեռու գտնվող Ջանֆիդա գյուղ հեռագիր եկավ․ «Կայծ շեշտ․ Շտապ ծանր ջուր ուղարկի կետ․ Ֆանը կատաղած է կետ․ Շատ ապակե տարաներով բեռնեք կետ․ Ժամկետն անցել է կետ»։ Ստորագրությունը՝ Արթուր, Սերժ։

Այն ժամանակ Թուրքիայի հետ սահմանի մոտ գտնվող գյուղը կոչվում էր Ջանֆիդա։ Տեղի բնակչությունը ապրում էր խիստ սահմանային ռեժիմի կանոններով։ Մուտք գործելուց անցագիր էր հարկավոր, դուրս գալուց՝ հեռանալու թույլտվություն, բնապատկերներ լուսանկարելը խստիվ արգելվում էր, այլ քաղաքներից ժամանած հյուրերին կարելի էր ընդունել միայն ուղեկալի պետի իմացությամբ։ Եվ հանկարծ այդ հեռախոսագիրը։

Հեռագրի հետևանքներն առաջինը զգաց «Կայծը»՝ Ռոբերտ Արամայիսի Կայծունին, Ջանֆիդա գյուղի դպրոցի (այն ժամանակ՝ Հոկտեմբերյանի շրջանի, այժմ՝ Արմավիրի մարզի) ռուսաց լեզվի և գրականության ուսուցիչը։

«Ձեզ հետևում են»,- գաղտնի նրա ականջին շշնջացել էր հարևան գյուղատնտեսը։

Անտեսելով հաղորդագրությունը՝ Կայծունին շարունակում էր երեխաներին գիր ու գրականություն սովորեցնել, ընդունել գյուղացիների հարսանիքների ու ծննդյան օրերի հրավերներն ու ընկերություն անել ուղեկալի պետի՝ կապիտան Զուբկովի հետ։

Անհանգստության առիթ չունեին նաև այս տարօրինակ հեռագիրն ուղարկողները։ Արթուր Կիրակոսյանն ու «Սերժը» (ձեր սյունակագիրը) ասես ոչինչ չի եղել՝ հաճախում էին Երևանի համալսարանի բանասիրության ֆակուլտետի դասախոսություններին, իսկ երեկոյան գնում էին աշխատանքի։

Աշխատանքի վայրը Հայկական ԽՍՀ կապի նախարարությունն էր, որն այն ժամանակ գտնվում էր ներկայիս Հանրապետության հրապարակում։ Արթուրը երկրորդ հարկում հեռագրիչ էր, ես էլ (մի հարկ վերև) գծային-ապարատային դահլիճում միջքաղաքային հեռախոսային կայանի մոնտյոր էի։ Այնպես չէ, որ լավ էին վարձատրում, բայց կրթաթոշակի հետ գրպանի ծախսերի համար բավականացնում էր։

Հերոսից` հակահերոս, կամ ինչպես կարողացան բռնել Հայկ Բժշկյանցին ու «կոտրել» նրան

... Այն ժամանակ հայերը շատ էին կարդում, իսկ բանասիրական ֆակուլտետի ուսանողները՝ ավելի շատ, և ահա անգլերենից թարգմանաբար լույս տեսավ Ռոբերտ Յունգի «Հազարավոր արևներից պայծառ» գիրքը։ Բոլորը կարդում էին այն։

Յունգը պատմում է նախապատերազմական ֆիզիկայի մեջ ատոմային զենքի գաղափարի զարգացման, հաջողության չհասած գերմանական միջուկային ծրագրի, ԱՄՆ-ում միջուկային զենքի շուրջ բուռն քաղաքական բանավեճով Մանհեթենի նախագծի մասին: Մանրամասն նկարագրված է նաև Ռոբերտ Օպենհեյմերի դատավարությունը։ Մի խոսքով, ընթերցողին ամեն ինչ հետաքրքիր ու ճանաչողական էր, բայց երեք անգամ ավելի հետաքրքիր կլիներ, եթե իմանայինք, որ ծանր ջրի հիմքով ռեակտորի ստեղծման խորհրդային նախագծի ղեկավարը մեր հայրենակից Արտյոմ Ալիխանովն էր։

Մի խոսքով, կարդալով ու նույնիսկ վերընթերցելով Յունգի գիրքը, որոշեցինք, որ ատոմային ֆիզիկայի «ծանր ջրի» արժանի անալոգը կենցաղում կարող է լինել թթի օղին, իսկ այն սարքում էին ոչ միայն Քարահունջում, այլև Ջանֆիդայում: Կայծը, որը չնչին գումարով էր գնում այն համագյուղացիներից, ուղարկում էր օղին կամ ինքն էր բերում Երևան։ Բայց հանկարծ սրտամաշ դադար առաջացավ, բջջային հեռախոսներ այն ժամանակ չկային, բայց կար Արթուրը՝ հեռագրի վրա աշխատող ու պատկան մարմիններին վախեցնող մեր ընկերը։

Այստեղ պետք է նշել. ՊԱԿ-ում, իհարկե, հասկանում էին, որ բաց տեքստով նման հաղորդագրություն ուղարկելու համար պետք է ապուշ լինել, իսկ ԿՀՎ-ում կամ այլ օտարերկրյա հետախուզությունում ապուշների դժվար թե պահեն։ Այնուամենայնիվ, հեռագրում «ծանր ջուր» կար, հայկական ԱԷԿ-ը Ջանֆիդայի մոտակայքում է, ֆրանսիական հնչողություն ունեցող «Սերժն» էլ ամեն դեպքում մեր հայկական Սերոժը չէր: Իսկ դա նշանակում է, որ սա այն դեպքն է, երբ ավելի լավ է գերագնահատել, քան թերագնահատել վտանգը։

Արտաքին վերահսկողության որևէ նշան մեզանից ոչ ոք չէր զգացել, բայց նախազգուշացնող «ձեզ հետևում են» արտահայտությունը տեղին էր, ինչի մասին ուղեկալի ղեկավարը, կապիտան Զուբկովը մի անգամ ասել էր Ռոբերտին, քանի որ նրանք հին ընկերներ էին։

Բարեխղճորեն ավարտելով հետաքննությունը՝ պետանվտանգության կոմիտեն պետական դավաճանության փորձի նշաններ չգտավ, պարզվեց՝ «ծանր ջրի» պատմությունը թթի օղու վերաբերյալ հիմարություն էր, սակայն կանխարգելիչ միջոցառումներ ամեն դեպքում ձեռնարկվեցին:

Արթուր Կիրակոսյանին ազատեցին աշխատանքից։

«Երիտասարդները պետք է ոչ թե գիրք կարդան, այլ գործ անեն», - ասաց հեռագրատան տնօրեն, ընկեր Բաչաչյանը՝ ակնարկելով «Հազարավոր արևներից պայծառ» գիրքը:

Իջևանը որպես կանխազգացում, կամ երբ Հայաստանի ճանապարհներին զինվորական պարեկներ չկային

Ինձ չկայացած հանցագործության հանցակից ճանաչելու հիմքեր չկային, ու ես ինչպես միջքաղաքային հեռախոսային կայանի մոնտյոր էի, այդպես էլ մնացի մինչ ուսմանս ավարտը։

Անհրաժեշտ բացատրություն. «ծանր ջրի», հեռագրի և օղու պատմությունն այն բանի մասին է, որ երբ խոսքը վերաբերում է երկրի անվտանգությանը, հատուկ ծառայությունները պարտավոր են հավասարապես լուրջ ու պատասխանատու վերաբերվել ցանկացած տեղեկատվության: Հաստատվեց՝ լավ է, չհաստատվեց՝ նույնպես լավ, գուցե նույնիսկ ավելի լավ է։ Հարցն այլ է՝ որքանով կարող է ԱԱԾ-ն հաջողությամբ հաղթահարել այդ խնդիրը, եթե վերջին երկու տարում հինգ տնօրեն է փոխվել և, ինչպես պնդում են, ուր որ է կնշանակվի վեցերորդը։

318
թեգերը:
օղի, ՀՀ ազգային անվտանգության ծառայություն. ԱԱԾ, լրտես
Ըստ թեմայի
Մահափորձը ձախողված է, կամ ինչպես են թիկնապահները պաշտպանում առաջին դեմքերին
Գլխավոր շտաբի պահանջն ու իշխանության ճգնաժամը․ ով ում կհաղթի Հայաստանում
Երևանի մետրոպոլիտենը 40 տարեկան է, կամ ինչով են նման Հայաստանն ու Շվեյցարիան
Վերին Դվին

Վերին Դվինի ասորիները․ կյանքի, պատմության, պատերազմի ու հայր Նիկոդիմի մասին

228
(Թարմացված է 13:14 10.04.2021)
Sputnik Արմենիայի թղթակից Աշոտ Գևորգյանն այցելել է Արարատի մարզի Վերին Դվին գյուղ և տեսել, որ այս գարունն առանձնապես չի ուրախացնում տեղի բնակիչներին։

Վերին Դվինում ծիրանենիները ծաղկել են, բայց գյուղացիները մռայլ են ու մտահոգ։ Պատերազմն իր դառը հետքն է թողել նրանց հոգում։ Անգամ ասորական ազգային տոնը, որն ավանդաբար նշվում է ապրիլի սկզբին, առանձնապես ուրախ չի անցել։ Գյուղում հիմնականում ապրում են աշխարհի հնագույն ժողովուրդներից մեկի ներկայացուցիչները՝ ասորիները։

Цветущее дерево в селе Верин Двин, Араратская область
© Sputnik / Ashot Gevorgyan
Վերին Դվին

Հայաստանի ազգային փոքրամասնություններից թվով երրորդն են եզդիներից և ռուսներից հետո։ Ժամանակին մեր երկրում գրեթե վեց հազար ասորի էր ապրում, բայց շրջափակման խիստ պայմանների պատճառով համայնքը գրեթե կրկնակի կրճատվեց. նրանց մեծ մասը մեկնեց Ռուսաստանում բախտ փնտրելու։

Дорожный указатель при въезде в село Верин Двин, Араратская область
© Sputnik / Ashot Gevorgyan
Վերին Դվին

Հայ-ասորական հարաբերությունները գոյություն են ունեցել դեռևս անտիկ ժամանակներից։ Հայաստանին նախորդած Ուրարտուն հաճախ էր հակամարտություններ ունենում Ասորեստանի հետ։ Ասորական մշակույթի կարևորագույն սյունը մնում է մայրենի լեզուն, որը վերապրել է հին արամերենի էվոլյուցիան։ Հայաստանի ասորիները խոսում են արևելյան արամերենով և արամերեն այբուբեն են օգտագործում։ Նրանք նաև հիանալի տիրապետում են հայերենին և ռուսերենին, իսկ արտաքինով շատ նման են տեղացի հայերին։

«Մեր հայրենակից առաջին հինգ ընտանիքները ժամանակակից Հայաստանի տարածքում են հայտնվել 1805թ․-ին, որն այն ժամանակ պարսկական լծի տակ էր, իսկ զանգվածաբար սկսել են այստեղ բնակություն հաստատել 1826-1828 թվականներին՝ ռուս-պարսկական պատերազմից հետո։ Մեր նախնիները Ռուսական կայսրության նոր կովկասյան տարածքներ են տեղափոխվել հայերի հետ միասին Ուրմիա լճի շրջակայքից։ Իսկ քսաներորդ դարի 20-ական թվականներից բազմաթիվ ասորի ընտանիքներ Հայաստան են փախել Օսմանյան կայսրության հարավարևելյան վիլայեթներից, որտեղ մեր 750 000 հայրենակիցները թուրք դահիճների զոհ են դարձել։ Մենք նրանց հիշատակին հարգանքի տուրք ենք մատուցում օգոստոսի 7-ին»,-ասում է Լյուդմիլա Պետրովան, որը գյուղապետարանը ղեկավարում է 2004թ․-ից։

Староста села Верин Двин Людмила Петрова
© Sputnik / Ashot Gevorgyan
Լյուդմիլա Պետրովա

Աշխարհում ասորիներին ընդհանուր թիվը գրեթե հինգ միլիոն է, կրոնը՝ միայն քրիստոնեություն։ Շատ առումներով դա մտերմացնում է նրանց ու հայերին։ Հայաստանում ասորիները բնակվում են հիմնականում Արզնիում և Արարատի մարզի երեք գյուղերում՝ Կոյլասար (կամ Դմիտրով), Նոր Արտագերս և Վերին Դվին, ավանդաբար զբաղվում են հողագործությամբ։

Վերին Դվինում ասորիները գրեթե 80 տոկոս են կազմում։ Գյուղում գործում է 1828թ․-ին կառուցված Մար Թումա եկեղեցին և «Մարեզ» մատուռը, որը թվագրվում է 1830 թվականով։ Գործում է «Աթուր» ՀԿ-ն, ինչպես նաև ազգային երգի և պարի համանուն համույթը։ Գյուղի դպրոցում երեխաները սովորում են մայրենի լեզուն և ասորական պատմությունը` պահպանելով ազգային ու մշակութային ավանդույթները։

Ассирийский храм в селе Верин Двин
© Sputnik / Ashot Gevorgyan
Ասորիների մատուռը

Տեղի ասորական վանքի վանահայրը՝ հայր Նիկոդիմը, պատմում է, որ ասորիները առաջին քրիստոնյաներից են եղել հնագույն Մերձավոր Արևելքում։ Պատմաբան Մովսես Խորենացին գրում էր, որ Հիսուս Քրիստոսի առաքյալների հետ միասին Հայաստան են եկել նաև առաջին քիրստոնյա քարոզիչները, որոնք ասորիներ են եղել։

Настоятель ассирийского храма в селе Верин Двин, отец Никодим
© Sputnik / Ashot Gevorgyan
Հայր Նիկոդիմ

«Թեև 7-րդ դարում Միջագետք ներխուժեցին արաբ նվաճողները և սկսեցին հրով ու սրով շատ ասորիների մահմեդականացնել, բայց մեր մեջ հիմա էլ չկան այնպիսիք, որ մայրենի լեզվով խոսեն, բայց մուսուլման լինեն»,-ասում է հայր Նիկոդիմը։

Խորհրդային տարիներին, երբ գերակայում էր աթեիզմի քաղաքականությունը, ասորիները եկեղեցիներ ու հոգևոր կյանք չունեին։ Մարդիկ մատուռներ էին սարքում իրենց նկուղներում կամ հեռավոր քարանձավներում` հնագույն հավատքը պահպանելով իրեն հոգում։ Հայաստանում ասորիների համար առաջին եկեղեցական պատարագը մայրենի լեզվով կայացել է 2003թ․-ին։ Այդ օրվանից էլ սկսվել է վերածնունդը։

Աստիճանաբար խոսքը թեքվում է արցախյան պատերազմի կողմ։ Մարտական գործողությունների մասնակիցների թվում է եղել նաև հոգևորական Նիկոդիմ Յուխոնաևը․ կամավոր է եղել։

«Մարտական գործողությունների բնույթը մեզ ստիպեց որոշում ընդունել ասորիների առանձին ջոկատ չստեղծել, այլ միանալ տարբեր կամավորական խմբերին։ Հակառակորդը կետային հարվածում էր կենդանի ուժի և տեխնիկայի կուտակումներին։ Պատկերացնո՞ւմ եք՝ ինչ կլիներ, եթե հարվածի տակ ընկնեին մեր մարտիկներից քսանը։ Վշտի մեջ կընկեր միանգամից քսան ասորի ընտանիք»,-ասում է հայր Նիկոդիմը։

Նրա խոսքով՝ ամբողջ ասորի համայնքից 140 կամավորական է մասնակցել պատերազմին։ Ութը զոհվել են (մեկը՝ Վերին Դվինից), մեկ անհետ կորած կա, քսանը վիրավորվել են։ Ռազմաճակատ է ուղարկվել 8 բեռնատար օգնություն․ մթերք, քնապարկեր, տաք հագուստ, հիգիենայի պարագաներ․․․

«Մեր հայրենակիցներից շատերը ապաստան էին տվել արցախցի փախստականներին։ Արցախցիների թվում նաև ասորիների մի քանի ընտանիք կա Բերձորից ու Ստեփանակերտից»,-ասում է նա։

Վերջում հայր Նիկոդիմին խնդրում եմ «Հայր մերը» կարդալ արամերենով։ Ցնցող է հնչում։

Վերևին Դվինի ասորական վանքի վանահայր հայր Նիկոդիմը հայր Նիկոդիմը «Հայր մերն» է կարդում արամերենով

Հետդարձի ճանապարհին մտքերի մեջ եմ ընկնում ու մտածում՝ Աստված չանի, որ հայրենիքը կորցրած մեր ասորի եղբայրների ճակատագիրն ունենանք․․․

228
թեգերը:
հայեր, Պատերազմ, ասորի, Հայաստան
Ըստ թեմայի
Արագածից մինչև Արարատ․ ազգ, որը հայերի չափ սիրում է հայոց լեռները
Մոլոկանները Հայաստանում. կյանքն առանց հեռուստացույցի, խոզի մսի և օղու
Հայը Թուրքիայում սպա լինել չի կարող, կամ Հրանտ Դինքի միակ իրավունքը