Նիկոլ Փաշինյանն ու Գարեգին Բ–ն. արխիվային լուսանկարի

Պարտության հիմքը, կամ ինչ է լինում, երբ «դուխով» հրամանատարը քար է գցում եկեղեցու բոստանը

1198
(Թարմացված է 12:23 30.12.2020)
Sputnik Արմենիայի սյունակագիրը վերլուծում է իշխանության և եկեղեցու փոխհարաբերությունները Փաշինյանի վարչապետության շրջանում, ցավալի կետերը, որոնք թաքնված էին հեղափոխական էյֆորիայի ընթացքում և ավելի հստակ երևացին արցախյան պատերազմում կրած պարտությունից հետո։

ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի վերջին շաբաթների ելույթներում և հարցազրույցներում մի մանրուք կա, որն ավելի ու ավելի նկատելի է դառնում։ Նրա ելույթներում մենք այլևս չենք լսում «թավշյա հեղափոխության» գլխավոր կարգախոսը՝  «դուխով»։ Ինչի՞ համար է «դուխը» պակասում հենց իրեն՝ Փաշինյանին։

2020 թ․-ի մարտ։ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, անձամբ մասնակցելով Սահմանադրության փոփոխությունների հանրաքվեի նախապատրաստմանը (որը հետագայում չեղարկվեց), իջավ Երևանի մետրոպոլիտեն՝ քարոզչական թռուցիկներ բաժանելու։ Տեղի ունեցավ անսպասելին. աղջիկը, որին նա հանձնել էր թերթիկը, ցուցադրաբար պատռեց այն ու շպրտեց ուղիղ վարչապետի դեմքին։

Ինչպե՞ս արձագանքեց ժողովրդական աջակցությունից երես առած Փաշինյանը, որն այդ ժամանակ դեռ «թամբին էր»։ Շատ մեծահոգաբար. Facebook-ի իր էջում գրեց, որ այդ աղջիկը «Հայաստանի Հանրապետության հպարտ քաղաքացի» է, և որպես վարչապետ իր պարտքն է` ապահովել նրա իրավունքների իրականացումը: «Դուխով, սիրելի քաղաքացիներ, դուխով»,-չմոռացավ իր գրառման վերջում ավելացնել Փաշինյանը։

Դեկտեմբեր, 2020 թ․։ Նույն վարչապետը, որն արդեն փառքի շողերում չի լողում, ավելին՝ պարտվել է արցախյան պատերազմը, ժամանեց Սյունիք և մտավ եկեղեցիներից մեկը։ Տեղի քահանան հրաժարվեց սեղմել նրա ձեռքը և վարչապետին խորհուրդ տվեց սպասել Աստծո դատաստանին (և նույնիսկ ոչ գեհենի կրակներին)։ Վարչապետը եկեղեցուց դուրս եկավ ակնհյատորեն նեղված։ Արդյո՞ք Փաշինյանի կամքի ուժը այդքանից հետո կհերիքի ազատ կարծիք արտահայտող «Հայաստանի Հանրապետության հպարտ քաղաքացու» մասին գրառում անելու համար։ Ավաղ, ոչ։

Սոցիալական ցանցերում իսկույն ևեթ սպառնալիքներ տարածվեցին հոգևորականի հասցեին, որը համարձակվել էր չսեղմել վարչապետի ձեռքը, ինչպես նաև Հայ առաքելական եկեղեցու հասցեին առհասարակ։ Անգամ բողոքի ակցիա հայտարարվեց Սբ․ Էջմիածնում՝ ընդդեմ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Ն․Ս․Օ․Տ․Տ․ Գարեգին Բ-ի, որն ավելի վաղ համարձակվել էր Փաշինյանին հրաժարական տալու կոչ անել։

Փաշինյանի քաղաքական հաշվարկը․ ո՞վ է պետք Հայաստանին

Բայց խոհեմությունը, այնուամենայնիվ, հաղթեց, և վարչապետի կողմնակիցները պարզապես Էջմիածին չգնացին, արդեն իմանալով, որ այնտեղ կլինեն Հայ առաքելական եկեղեցու պաշտպանները։ Ամենայն հավանականությամբ` համազգային սգո օրը դեպի Եռաբլուր խայտառակ երթից հետո իշխանությունների խելքը հերիքեց անկանխատեսելի հետևանքներով նոր բախումներ թույլ չտալու համար։

Փաշինյան VS եկեղեցի

Հայ հոգևորականների հետ Փաշինյանի հարաբերությունները լավ չդասավորվեցին դեռ սկզբից։ Իշխանության գալուց հետո նա ցուցադրաբար հեռու էր մնում քահանաներից, իր հրապարակային հայտարարություններում ընդգծում էր պետության և եկեղեցու առանձին լինելը, հայտարարում էր, որ Առաքելական եկեղեցու գործերին խառնվելու ցանկություն չունի։ «Չգիտես որտեղից» ի հայտ եկավ «Նոր Հայաստան՝ նոր Հայրապետ» շարժումը, որի ներկայացուցիչները սկսեցին Գարեգին Բ-ի դեմ ուղղված բողոքի ակցիաներ կազմակերպել։

Արցախում պատերազմից ուղիղ մեկ տարի առաջ՝ 2019թ․-սեպտեմբերի վերջին, վարչապետն արդեն հանդես եկավ իր ընդդիմախոս-հոգևորականների հասցեին ուղիղ սպառնալիքով․ «Երբ մենք ասում ենք, որ չենք խառնվում եկեղեցու ներքին գործերին, որոշ հոգևորականներ սա այսպես են հասկանում․ «Այս կառավարությունը նախորդին նման չէ, այս կառավարությունը թույլ է, եկեք նրանց համար փոս փորենք»։ Նրանք ուժեղ հակահարված են ստանալու։ Նրանց ծնկի ենք բերելու և՛ ուղիղ, և՛ փոխաբերական իմաստով»։

Ավելին` ՀՀ կրթության նախարարությունը, որն այն ժամանակ ղեկավարում էր Փաշինյանի մերձավոր կողմնակից Արայիկ Հարությունյանը, առաջարկեց դպրոցական ծրագրերի փոփոխման նախագիծ, որի համաձայն, մասնավորապես, առաջարկվում էր վերացնել «Հայ եկեղեցու պատմության» առանձին դասավանդումը և առարկան ներառել «Հայոց պատմության» դասերի մեջ։

Բացատրելով այս նախաձեռնությունը, Փաշինյանը նշում էր, որ անհնար է հայ եկեղեցու պատմությունն առանձնացնել հայոց պետականությունից, ուստի ավելի տրամաբանական է, որ այդ առարկան ուսումնասիրվի մեր ժողովրդի պատմության շրջանակում։

Փաշինյանի գլխավոր սխալը, կամ ինչը դարձավ Արցախում պարտության պատճառ

Ամեն ինչ ճիշտ է, միայն թե իրեն որպես բարեփոխիչ ներկայացնող վարչապետը հավանաբար «մոռացել է», որ ավելի քան 1700-ամյա Հայ եկեղեցին կանգուն է եղել անգամ այն ժամանակ, երբ ժողովուրդը կորցրել է պետականությունը։ Դարեր շարունակ, պետականության բացակայության պայմաններում, եկեղեցին միավորել է հայերին` պահպանելով նրանց այլ ազգերի հետ ձուլումից և հավատ ներշնչելով առ այն, որ մի օր, Աստծո օգնությամբ, մենք կվերականգնենք պետությունը։

Հայության ցանցային կառույցը

Այսօր Հայ առաքելական եկեղեցին հոգևոր կառույց է, որն առաջվա պես հնարավորություն ունի միավորել հայերին ոչ միայն բուն Հայաստանում, այլև դրա սահմաններից դուրս։ Դա մի ամբողջ ցանց է, որը գործում է տարբեր երկրներում, կենտրոն, որն աշխարհի տարբեր անկյուններում դեպի իրեն է ձգում հայ համայնքի ներկայացուցիչներին, կառույց, որը կապեր է պահպանում այն բոլոր պետությունների քաղաքական ղեկարավությունների, հասարակական, մշակութային շրջանակների հետ, որտեղ կան նրա վանքերը։

Ցանկացած ժողովուրդ միայն երազել կարող է նման ցանցի մասին։ Չտեսնել Հայ առաքելական եկեղեցու հսկայական ներուժը, թերագնահատել դրա հնարավորությունները, նսեմացնել դրա դերը Հայաստանի՝ որպես պետության հզորացման գործում, և, հետևաբար, չփորձել ամրապնդել կապերը նրա հետ ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին սպառնալիքների դիմակայելու ընդունակ հզոր միություն ստեղծելու համար, կարող է միայն անհեռատես ղեկավարը։

Արցախյան վերանվաճում, կամ Հայաստանում հնարավո՞ր է «գերմանական հրաշքի» կրկնություն

Եվ որևէ խոսակցություն առանձին հոգևորականների արծաթասիրության, սնապարծության և այլ արատների մասին (մեզնից ոչ մեկն անմեղ չէ)` չեն կարող և չպետք է խարխլեն ամբողջ Հայ առաքելական եկեղեցու դերը»։

Այո՛, հոգևորականությունն էլ, անկասկած, պետք է  քայլ անի ընդառաջ։ Բավական է նստել սեփական թեմերում ու սպասել, թե երբ մարդիկ վերջապես կսկսեն հավատալ ու գնալ եկեղեցի։ Ժամանակն է արդեն դուրս գալ ժողովրդի մեջ և չվախենալ, որ ամեն ինչի հանդեպ հավատը կորցրած մարդիկ կարող են լոլիկ ու ձու շպրտել վրադ։ Արցախյան մարտերի ընթացքում մենք տեսնում էինք քաջարի գնդերեցների, որոնք առաջնագծում էին՝ հայ զինվորի հետ ուս-ուսի, կիսելով նրանց հետ իրենց հավատը։ Մեզ այդպիսի հոգևորականներ են պետք, որոնք ունակ են օգնելու հաղթահարել Արցախի իրադարձություններից հետո շատերին պարուրած ընկճախտն ու հուսահատությունը։

«Դուխով» նշանաբանն այլևս չի աշխատում

Դեռ երկուսուկես տարի առաջ Փաշինյանը զանգվածներին ոգեշնչում էր իր «դուխով» նշանաբանով։ Նույն կոչն էր հնչում նաև Արցախում մարտական գործողությունների սկզբում ժողովրդին ուղղված նրա առաջին ուղերձում։ Բոցաշունչ ճառն ավելի շատ վաշտի հրամանատարի ելույթ էր հիշեցնում խրամատում, քան երկրի ղեկավարի և գերագույն գլխավոր հրամանատարի։ Նրա սեփական «դուխը» հերիքեց 44 օր, ինչին հետևեց լիակատար կապիտուլյացիան։ «Թավշյա հեղափոխության» մարտակոչն ու սոցցանցերի հայտնի հեշթեգը (#Հաղթելուենք) պատերազմի պայմաններում չաշխատեց։

Հիմա, Արցախում ջախջախիչ պարտությունից հետո, Փաշինյանի լեզուն չի պտտվում այդ բառն արտաբերել, և ոչ միայն այն պատճառով, որ քչերը կարձագանքեն, այլ որովհետև նա ինքը, թվում է, արդեն չի հավատում դրա հրաշագործ ուժին։ Միայն թե իսկական «դուխ»՝ հոգու ուժ, առանց հավատի չի լինում։

Հիմա վարչապետը միայն մի բանի համար պետք է «դուխ» հավաքի՝ հեռանալու` անկեղծորեն խոստովանելով իր անձնական պարտությունը  (Փաշինյանի բոլոր նոր հայտարարությունները վկայում են, որ մարտական գործողությունների ընթացքում նա գրեթե չի տիրապետել իրավիճակին, հաճախ չի էլ իմացել, թե ինչ է այնտեղ կատարվում), խոստովանելով, որ նրա ղեկավարությամբ բանակն ու ժողովուրդը չկարողացան հաղթել կամ գոնե նվազագույնի հասցնել կորուստները։ Բանակը, որի 18-ամյա զինվորները հակառակորդի 10-ական տանկ են խոցում, չի կարող նման խայտառակ կերպով պարտվել ընդամենը 44 օրում, ինչպես դա պատահեց Արցախում։ Իսկ եթե պարտվում է, ուրեմն հարցը զինվորները չեն, այլ ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը։

«Ես ճանաչում եմ Արցախը», կամ Հայաստանի բաց թողած հնարավորությունը

Եվ պետք չէ սպասել, թե երբ Հանրապետության հրապարակի երկու-երեք վրանները կվերաճեն ամբողջ վրանային ճամբարի, որտեղ կգան ոչ միայն քաղաքական ընդդիմադիրները զանազան կուսակցություններից, որոնց քչերն են հավատում, այլև Շիրակի, Սյունիքի և Հայաստանի այլ մարզերի զայրացած բնակիչները։ Այ այդ ժամանակ կարող է իսկական ապստամբություն բռնկվել, և վարչապետը ստիպված կլինի թողնել իր պաշտոնը է՛լ ավելի խայտառակված։

Ավելի լավ է խաղաղ հեռանալ` ճանապարհ բացելով նրանց համար, ովքեր իրոք հավատում են, որ հայ ժողովուրդը, որը դարեր շարունակ անընդհատ հողեր է կորցրել, ի վիճակի է հաղթել։ Հաղթել առանց «դուխով» մարտակոչի, բայց հենց Աստծո օգնությամբ, որից այդքան հեղափոխական ոճով հրաժարվում էր Փաշինյանը։

1198
թեգերը:
Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ, Պարտություն, Պատերազմ, Նիկոլ Փաշինյան
Ըստ թեմայի
Ինչպե՞ս էր հնարավոր խուսափել պատերազմից. Նիկոլ Փաշինյանի տարբերակը
Թող մարդիկ որոշեն՝ դավաճա՞ն եմ, թե՞ ոչ. Փաշինյան
Սյունիքում ունենք անվտանգային հիմնահարց. հայ–ռուսական հարաբերություններն ու Փաշինյանը
Շատ կարևոր է հասկանալ, թե ինչու է տեղի ունեցել մեր պարտությունը. Նիկոլ Փաշինյան
Ստամբուլ

Հայկական ֆեմինիզմի ծնունդը Օսմանյան կայսրությունում, կամ «ագռավ–տղամարդկանց» համար

162
(Թարմացված է 21:05 07.03.2021)
Ո՞վ կարող էր մտածել` բուն նահապետական հայ հասարակության մեջ ֆեմինիզմը սկիզբ է առել XIX դարի կեսերին։ Կանանց տոներին մենք որոշեցինք փնտրել և պարզել, թե ինչպես էին իրենց իրավունքների համար պայքարում առաջին հայ ֆեմինիստ կանայք։

Ժաննա Պողոսյան, Sputnik Արմենիա

«Մարդ գրագետը ազատ է միջակ ըլլալ, բայց ոչ կին գրագետը», – նման խորհուրդ էր տվել իր կյանքի մայրամուտին առաջին հայ վիպասանուհի Սրբուհի Տյուսաբը (Վահանյան) սկսնակ գրող և կանանց իրավունքների պաշտպան Զապել Եսայանին։

XIX դարի վերջն էր, Կոստանդնուպոլիս, հայ մտավորականությունը դեմ էր Աբդուլ Համիդի ռեժիմին։ Նրանք գրական մանիֆեստներ էին պատրաստում, հավաքվում քննարկմանը, զբաղվում հայկական դպրոցների և ուսումնարանների կատարելագործմամբ` չկռահելով, որ ընդամենը 10 տարի հետո այդ ամենն այլևս կարևոր չի լինի։

Հենց այդ մթնոլորտում էլ սկսում է սկիզբ առնել հայկական ֆեմինիզմը. լույս են տեսնում կանանց նվիրված առաջին էսեները, թերթերը, գրքերը, ձևավորվում հասարակական խմբակներն ու շարժումները։ Հայ կինը սկսում է պայքարել հավասարության, ուսում ստանալու, աշխատանքի իրավունքի համար, ազատ ամուսնության և ամուսնալուծության համար` արդեն 1860 թվականին։ Այդ ժամանակ Եվրոպայում և Ամերիկայում ֆեմինիզմի առաջին ալիքն արդեն թափ էր հավաքել։

Էլպիս Կեսարացեան, Սրբուհի Տյուսաբ, Սիբիլ (Զաբել Ասատուրյան), Արշակուհի Թեոդիկ, Անաիս (Եվփիմե Ավետիսյան), Զարուհի Գալեմքերյան, Մարի Բեյլերյան, Զապել Եսայան, Զարուհի Պահրի, Հայկանուշ Մառք, Սիրան Սեզա։ Այս կանանց մեծամասնության մասին չեն լսել ոչ միայն աշխարհում, այլև ակադեմիական շրջաններում. տեքստերում և հայ գրականության, պատմության և լրագրության մասին ուսումնասիրություններում նրանց մասին հիշատակումները չափազանց քիչ են։

Նրանք իրենց կանանց իրավունքների համար պայքարող ֆեմինիստ կամ ակտիվիստ չէին կոչում, սակայն այսօրվա չափանիշներով նրանք հենց ֆեմինիստ էին` իրենց էությամբ։ Ճակատագրի բերումով այս կանանցից շատերի կյանքի ուսումնասիրմամբ սկսեց զբաղվել Ստամբուլում ծնված ևս մեկ կին` Լեռնա Էքմեքչիօղլուն։ Էքմեքչիօղլու և մի շարք այլ աղբյուրներից օգտվելով` Sputnik Արմենիան համառոտ կպատմի առաջին ֆեմինիստ կանանցից մի քանիսի մասին։

Էլպիս Կեսարացեան

«Կանայք նման են սոխակների, որոնք փոխանակ ինքնուրույն երգեն, թույլ են տալիս երգել և հպարտությունից փքվել ագռավ–տղամարդկանց»։

Эльбис Гезаратсян
Էլպիս Կեսարացեան

«Կիթառ». հենց այսպես էր կոչվում կանանց մասին և կանանց համար աշխարհի ամենաառաջին հայալեզու ամսագիրը, իսկ Էլպիս Կեսարացեանն այդ ամսագրի հիմնադիրն ու խմբագիրն էր։ «Կիթառը» լույս տեսավ ընդամենը 7 ամիս, ամսագրի առաջին համարը հրապարակվեց 1862 թվականի օգոստոսին, Պոլսում։ Ինչո՞ւ հենց «Կիթառ»։ Հայտնի չէ։ Սակայն կարելի է ենթադրել, որ կիթառը նմանեցրել են կնոջ մարմնին։ «Կիթառի» առաջին իսկ համարում Կեսարացեանը կնոջ իրավունքների վերաբերյալ 4 հոդված հրապարակեց. «Ուղերձ երիտասարդ կանանց», «Ծառայություն հասարակությանը», «Հայրենասիրության ոգի» և «Իրավունքներ ունենալը հանդգնություն չէ»։ Էլպիսի անձնական կյանքի մասին գրեթե ոչինչ հայտնի չէ։ Նա մահացել է 1911 թվականին, Ալեքսանդրիայում, 80 տարեկան հասակում։

Սրբուհի Տյուսաբ

«Ամուսնության պայմանը երկու հոգու մեջ փոխադարձ ցանկությունն է, ոչ թե ոսկին կամ հարմարանքը։ Բայց այսօր չի հարցվիր, թե ինչ կուզե աղջիկ անձը»:

Србуи Тюсаб
Սրբուհի Տյուսաբ

— Սիրանույշ, երիտասարդ ես դու տակավին ու չգիտես, թե ինչ է կյանքը և ինչով կգոյանա։

— Հայր, եթե կանգիտանամ, թե ինչ է կյանքը, գոնե չեմ անգիտանար, թե ինչ է ուզում սիրտս։

Այս երկխոսությունը Սրբուհի Տյուսաբի «Սիրանույշ» վեպից է։ 18-ամյա Սիրանույշը հայտնում է, որ չի ցանկանում ամուսնանալ հարուստ տղամարդու հետ, որին ընտրել է հայրը, քանի որ երիտասարդ նկարչի է սիրահարված։ Պատմությունը ողբերգությամբ է ավարտվում. Սիրանույշն ամուսնանում է ունևոր տղամարդու հետ և, հոգեկան խանգարման ֆոնին, սկսում է աստիճանաբար հալումաշ լինել։ Նա մահանում է` 20 տարին չբոլորած։

«Սիրանույշը» Սրբուհի Տյուսաբի երկրորդ վեպն է։ Իր երեք վեպերը նա վերնագրել է կանացի անուններով. «Մատյա», «Սիրանույշ», «Արաքսիա»։

Սրբուհի Վահանյանը հետագայում վերցնում է ամուսնու` ֆրանսիացի դաշնակահար Պոլ Տյուսաբի ազգանունը։ Սրբուհին ծնվել էր մեծահարուստի ընտանիքում, կրթություն ստացել արտերկրում` Փարիզում։ Հայ մտավորականության վառ ներկայացուցիչ էր նա, հոդվածներ է գրել մի քանի հրատարակությունների համար, հայոց լեզվի ուղղագրության բարեփոխման մոլեգին կողմնակից էր: Իր հոդվածներում նա բարձրացրել էր կանանց ազատ ընտրության իրավունքի հարցը, ինչը մեծ քննադատություն էր արժանացել իր տղամարդ գործընկերների կողմից:

XIX-XX դարերի հայտնի հայ գրող Գրիգոր Զոհրապը նրա «Մատյա» վեպը նույնիսկ բնութագրել էր որպես «վտանգավոր վեպ, որը կարող է կործանել ամուր հայ ընտանիքի գաղափարը»։

Իսկ Տյուսաբը կարծում էր, որ կանանց ազատագրման միակ ճիշտ ճանապարհը կրթությունն է։

Զապել Եսայան

«Կինը աշխարհ չէ եկած մինակ հաճելի ըլլալու համար։ Կինը եկած է իր խելքը, մտային, բարոյական եւ ֆիզիքական յատկութիւնները զարգացնելու համար։ Ինքզինքնին յարգող բոլոր կիներուն իտէալը միայն հաճելի ըլլալը պէտք չէ ըլլայ, այլ երկրիս վրայ գործօն բարերար տարր մը դառնալը»։

Забел Есаян
Զապել Եսայան

Իր հուշերում Զապել Եսայանը գրում է, որ հենց Սրբուհի Տյուսաբի հետ հանդիպումից հետո է նա որոշել գրող դառնալ։ Զապելը մի շարք վեպերի հեղինակ է. «Սիլիհտարի պարտեզները», «Կէղծ հանճարներ», «Ավերակներուն մեջ» և այլն։ Նա միակ կինն էր, որը ներառվել էր այն հայերի ցանկում, որոնց 1915 թվականի ապրիլի 24-ին երիտթուրքերը պետք է ձերբակալեին և աքսորեին։ Սակայն Եսայանին հաջողվեց փախչել, նա տեղափոխվեց Բուլղարիա, այնուհետև` Ֆրանսիա։

Եսայանը միակն է վերոնշյալ կանանցից, որն ապրել է Խորհրդային Հայաստանում։ Փարիզում, միանալով կոմունիստական շարժմանը, Եսայանն այնուհետև որոշում է տեղափոխվել Հայաստան, որտեղ սկսում է գրականություն դասավանդել Երևանի պետական համալսարանում։ ԵՊՀ–ի ուսանողներն առաջին անգամ էին դասախոս տեսնում, որը դասախոսություն էր կարդում սեղանի վրա նստած և ծխախոտը ձեռքին։ 1937 թվականին Եսայանը ձերբակալվեց հակախորհրդային քարոզչության համար, նրան Սիբիր աքսորեցին, որտեղից այլևս չվերադարձավ։

Հայկանուշ Մառք

«Մեր հետևում թողնում ենք մի արահետ, որը թեև տոնական կամ փայլուն ոչինչ չունի, բայց արահետ է, որին առանց ամաչելու ենք նայում, գյուղի մի նեղ արահետ, որով անցել ենք` կատարելով մեր պարտականությունները իբրև կին, իբրև ամուսին և իբրև մայր: Հիմա նոր ուղի պիտի հարթենք, այն պիտի քաղաքի լուրջ ճանապարհ լինի, ավելի լայն, ավելի ուղիղ, ավելի ձիգ դեպի նպատակը: Այդ ճամփի վրա պիտի կրենք մեր պատասխանատվությունը, պիտի ստեղծենք մեր իրավունքները, պիտի դարբնենք մեր գործը` ամենևին չհեռացնելով մեզ մեր կանացի բնազդներից, մեր տնից»։

Айкануш Марк (слева)
Հայկանուշ Մառք

Հայկանուշ Թոփուզեանը իրեն կեղծանուն է հորինել` որպես հիմք վերցնելով հոր` Մարգարի անունը։ Իր գործունեությունը սկսել է Նիկողոսյանց կանանց ուսուցչական սեմինարիայից։ Նրա առաջին վեպը կոչվում էր «Աղջկա հոգի», իսկ առաջին հիմնադրած հանդեսը` «Ծաղիկ»։ Սակայն իր կյանքի հիմնական գործն էր համարում «Հայ կին» թերթը, որտեղ 13 տարիների ընթացքում զբաղեցնում էր խմբագրի պաշտոնը։ «Հայ կինը» լույս էր տեսնում ամսվա մեջ երկու անգամ և հայալեզու կարևոր թերթերից մեկն էր, որ հայտնվել էր Ցեղասպանությունից հետո։ Մառքը «Հայ կին» թերթը համարում էր ոչ միայն կնոջ ձայնի բարձրախոս, որը պայքարում է հավասար իրավունքների համար, այլև Խորհրդային Հայաստանը, սփյուռքին և Թուրքիայում մնացած հայերին կապող որոշակի կամուրջ։ Մառքը հավատում էր, որ կնոջ և տղամարդու միջև հավասարությունը հնարավոր է մի պայմանով` եթե պահպանվեն որոշակի նահապետական ավանդույթները։

Հետաքրքիր և հագեցած կյանք ապրելով` առաջին հայ ֆեմինիստուհիները կյանքից հեռացան տարբեր կերպ. մեկին սպանեցին Ցեղասպանության ժամանակ, մյուսին բռնաճնշեցին Ստալինյան ռեժիմով, ոմանք արժանի ծերությունը ունեցան Ֆրանսիայում կամ ԱՄՆ–ում։ Նրանց միավորում էր հավատն առ այն, որ կինը տղամարդու հետ հավասար իրավունքներ պետք է ունենա։ Տարբեր հարթակներ օգտագործելով`նրանք ողջ կյանքի ընթացքը նվիրեցին երկու սեռերի հավասարության համար պայքարին։

162
թեգերը:
ֆեմինիզմ, Մարտի 8, Կին, հայ, Թուրքիա, Օսմանյան կայսրություն
Արխիվային լուսանկար

Երևանի մետրոպոլիտենը 40 տարեկան է, կամ ինչով են նման Հայաստանն ու Շվեյցարիան

189
(Թարմացված է 10:55 07.03.2021)
«Բարեկամություն» – «Սասունցի Դավիթ» հատվածը բացվել է 1981 թվականի մարտի 7-ին: Այսօր դրա կազմում ընդգրկված է 10 կայանից բաղկացած մեկ գիծ: Ինչ ընդհանրություններ ունեն և ինչով են տարբերվում Երևանի և, օրինակ, Լոզանի մետրոները։ Վերլուծում է Sputnik Արմենիայի սյունակագիրը։

Ինչպես ասում են` ամեն ինչ համեմատության մեջ է ճանաչվում։ Վերցնենք, օրինակ, մետրոն։ Եթե չվերցնենք այնպիսի հսկաներին, ինչպիսիք են Մոսկվայի մետրոպոլիտենը, Նյու Յորքի մետրոն կամ Լոնդոնի Underground-ը, ապա ինչի՞ հետ ու ինչպե՞ս կարող ենք համեմատվել:

Ամեն ինչ համեմատության մեջ է բացահայտվում, այդ թվում ՝ մետրոն։ Լոզանցիները, որոնք պնդում էին, որ իրենց մետրոպոլիտենն ամենալավն է, կարող է չիմանան, որ երևանյան մետրոն էլ ավելի լավն է։ Թեկուզ հենց միայն այն պատճառով, որ Լոզանում բարձրությունների տարբերությունը 336 մետր է, իսկ Երևանում՝ 550։ Տարբերությունն էական է։

Շարունակենք համեմատել։ Գծերի ընդհանուր երկարությունն այնտեղ վեց կիլոմետր է, մեզ մոտ՝ տասնհինգ ու մի քիչ էլ ավելի։ Կարճ լոզանյան կիլոմետրերը բաշխված են տասնչորս կայարանների միջև 462 մետր միջին հեռավորությամբ, Երևանում հեռավորությունն ավելի շատ է, ճիշտ է՝ կայարանների թիվը երկու անգամ ավելի քիչ է։

Լոզանի մետրոյի մի ծայրից մյուսը կարելի է անցել 15 րոեպում, Երևանում դա կարծես մի փոքր ավելի երկար է տևում։

Լոզանի վագոններում շրջելն ավելի հարմար ու հաճելի է նաև այն պատճառով, որ վագոնները այնտեղ ռետինե ուղու վրա են։ Մերը, մեղմ ասած, անհարմար են, ու ոչ միայն մետաղական անիվների դղրդոցի պատճառով: Մեզ մոտ գնացքները վարում են մեքենավարները, Լոզանում դրանք ավտոմատ են աշխատում։

Պայծառ ապագայի գլխավոր թշնամին, կամ ինչպես են պարտված երկրները դուրս եկել ճգնաժամից

Ինչպես տեսնում ենք` տարբերություններն ավելի շատ են, քան նմանությունները։ Բայցևայնպես, կա մեկ միավորող «նրբություն»։ Բանն այն է, որ Երևան էլ, Լոզան էլ առանց գետնանցումի չէին կարող։

Լոզանում (իր կատարյալ ցամաքային տրանսպորտով ու բնակչությամբ, որը նույնիսկ հարյուր երեսուն հազար չկա), դա դեռ երեկ էր հասկանալի: Այդ դեպքում ինչո՞ւ էին կառուցում։ Լոզանում` որովհետև շատ փող կար, Երևանում` որովհետև շատ ամբիցիաներ կային։

Բաքվում արդեն մետրո կար, Թբիլիսիում էլ կար, բա մենք ինչո՞վ ենք պակաս։

Լոզանում մետրո կառուցելու համար հարկավոր եղավ միայն գավառային հանրաքվեի որոշումը, իսկ Երևանում պետք էր ստանալ ԽՄԿԿ ԿԿ քաղբյուրոյի համաձայնությունը։ Իսկ դա նշանակում էր նյարդեր, ժամանակ ու գումարներ, որոնք մենք չունեինք։

Այստեղ ես վերջապես Շվեյցարիան հանգիստ կթողնեմ, որ պարզեմ՝ ինչպես էին վարվում Հայաստանում, երբ ինչ-որ բան շատ էին ուզում, բայց չէր կարելի։ Մետրոպոլիտենի կառուցման մասին հարց կարող էր բարձրացնել միայն հանրապետության առաջին դեմքը, իսկ լուծել այն՝ միայն Կրեմլի գլխավոր մարդը։ Որպեսզի իր ուզածին հասնի, Անտոն Քոչինյանը՝ այն ժամանակվա ԿԿ առաջին քարտուղարը, ստիպված էր ներկայացնել սյուժեներ «Հին Հունաստանի լեգենդներն ու առասպելները» ոճով։ Ինչ տեսք ուներ դա Երևանի մետրոպոլիտենի դեպքում։

Յոթանասնակաների սկզբին մայրաքաղաքում բնակչության թիվը քիչ էր նորմատիվ միլիոնից, ինչն, ինքնաբերաբար, հանում էր մետրոյի շինարարության հարցը, բայց տեղ էր թողնում, այսպես ասած, «արագընթաց տրամվայի», որը մշուշոտ հեռանկարում լիարժեք մետրոպոլիտենի էր վերակածվելու։ Պարզապես քաղաքին անհրաժեշտ էր միլիոն, այլ ոչ իրական յոթ հարյուր յոթանասուն հազար բնակիչ։ Իսկ որտեղի՞ց բերել նրանց։

Չես կարող շոգեքարշ վարել՝ հնոցապան դարձիր, կամ «շուռ տված» հայերի բոհեմական կյանքը

Բնությունից նվեր սպասելն անիմաստ էր, և ահա երևանյան նորածինների վիճակագրական տվյալներն արագորեն բարձրացան վեր, ինչը չէր հարաբերակցվում ծննդատների մահճակալների թվի հետ։ Նույնիսկ ոչ միայն Երևանի, այլև ողջ Հայաստանի։

Ինչպե՞ս դուրս գալ հետաքրքիր իրավիճակից։ Մշակվեց տարբերակ` իբր քաղաքացիներն ավելանում են ոչ միայն բնական աճի հաշվին, այլ նաև արտասահմանում ապրող հայերի հայրենիք վերադառնալու և Խորհրդային Հայաստանում ապրելու անսանձելի ցանկության շնորհիվ։

Սակայն ավելի էկզոտիկ դարձավ մի այլ տարբերակ։

Հանդիպելով Բրեժնևի հետ, Անտոն Երվանդի Քոչինյանը մետրոյի թեման բացեց բոլորովին այլ, անսպասելի անկյունից։ Նա ասաց այսպես.

«Տեղական փորձագետներն ուղևորափոխադրումների տեխնիկական ուսումնասիրության հաշվարկներում լուրջ սխալ են թույլ տրվել: Սխալ հաշվարկի հիմքում ընկած է հայ ժողովրդի ավանդույթների ոտնահարումը: Բանն այն է, Լեոնիդ Իլիչին բացատրեց Անտոն Երվանդովիչը,-որ յուրաքանչյուր երիտասարդ հայ, եթե ապրում է ծնողներից առանձին, չի կարող հանգիստ ապրել. նա պետք է ամեն օր տեսակցության գնա նրանց»։

Ինչ վերաբերում է նրան, որ շաբաթը յոթ օր առանց ծնողներին հանդիպելու հայերը չեն կարող ապրել, իհարկե, ականջ է շոյում, բայց… Այդ ժամանակ նման հանդիպումները եղել են շատ, քանի որ, եթե նույնիսկ չէին ապրում նույն տանիքի ներքո՝ նույն քաղաքում էին։ Երեխաները ցրվեցին ամբողջ աշխարհով շատ ավելի ուշ:

․․․Համենայն դեպս, Երևանը մետրոպոլիտենի շինարարության իրավունք ստացավ, և այն բացվեց 1981 թվականին։ Իհարկե, նոյեմբերյան մեծ տոների կապակցությամբ։ Հետո, իհարկե, փակեցին թերությունները վերացնելու համար, բայց դրանք արդեն մանրուքներ են։

Ինչը, սակայն, կրկնվեց Լոզանում։ Հանդիսավոր բացումից հետո քաղաքի իշխանությունը փակեց մետրոն հիշարժան ձևակերպումով․ «Լոզանի մետրոն ամենաանվտանգն է, բայց առայժմ անհուսալի է»:

Երևանյան մետրոյի մասին կարելի է հետևյալն ասել․ «Ամենագեղեցիկ վայրերից է, երբեմնի ոչ այնքան հայտնի, բայց այսօր երևանցիներն առանց դրա չեն կարող»։

Ի՞նչ կլինի վաղը։ Հրազդանի կիրճում մետրոյի նոր կայարան է սպասվում։

Խնդիրը հիմա այլ է. եթե նախկինում մետրոյի կառուցման թույլտվություն ստանալու համար երևանցիների թիվն օդից էին վերցնում,ապա այսօր, երբ ոչինչ հորինել պետք չէ, երևանցիներն, ավաղ, քչանում են: Բայց կառուցել, միևնույն է, պետք է։

Կարեն Դեմիրճյանի «Չայկան», կամ ինչպես էին ՀԽՍՀ-ում տեղափոխում բարձրաստիճան հյուրերին

189
թեգերը:
Շվեյցարիա, Հայաստան, Երևան, մետրո
Ըստ թեմայի
Նա անհամբեր սպասում էր մետրոյի վերագործարկմանը, բայց չհասցրեց. մահացել է Աշոտ Երեմյանը
Երևանի մետրոպոլիտենի համար դրենաժային թունել կկառուցվի
Նոր կայարան, վճարման նոր համակարգ․ ինչ ծրագրեր կան Երևանի մետրոպոլիտենում
Торжественная церемония награждения военнослужащих в честь Дня армии в резиденции президента (27 января 2020). Еревaн

Քաղաքական դաշտում Արմեն Սարգսյանի մանևրելու միջոցներն այսօր շատ քիչ են. Դունամալյան

0
Քաղաքագետ Նորայր Դունամալյանը Sputnik Արմենիայի եթերում անդրադարձել է ՀՀ նախագահի վարքագծին և գործունեությանը ներքաղաքական զարգացումների համատեքստում, մասնավորապես իշխանության և ընդդիմության հետ նրա հարաբերություններին։

Նորայր Դունամալյանի դիտարկմամբ` ՀՀ նախագահի լիազորությունները մի կողմից ձևական են ու խիստ սահմանափակ` ըստ Սահմանադրության, իսկ մյուս կողմից ժամանակի ընթացքում ընդունվեցին նոր օրենքներ, որոնք նույնպես սահմանափակեցին նախագահի լիազորությունները։ Ըստ նրա`երբ խոսվում է այն մասին, որ ՀՀ նախագահը պետք է լինի Սահմանադրության երաշխավորը, ապա պետք է ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքին, թե այդ հարցում ինչ միջոցներ ունի նախագահը։

«Միջոցներ գրեթե չկան։ Եթե անդրադառնանք կոնկրետ Արմեն Սարգսյանի անձին, ապա նա 2018–ից ի վեր փորձում էր ավելի չեզոք դիրքորոշում ունենալ և չմտնել քաղաքական խաղերի մեջ` վեր մնալով դրանցից։ Այսօր քաղաքական դաշտում նրա մանևրելու միջոցները շատ քիչ են, նա չի կարող ԳՇ պետի հետ կապված հստակ պատասխան տալ։ Եթե ստորագրի նրա հրաժարականի հրամանագիրը, դա կբերի նրան, որ կենթարկվի խիստ քննադատության, իսկ հակառակ դեպքում դա կբերի կոնֆլիկտի վարչապետի հետ»,– նշեց քաղաքագետը։

Դունամալյանի կարծիքով` Արմեն Սարգսյանը ձգտում է իրեն հեռու պահել այդ հարցին առնչվող որոշումներից և պատասխանատվությունը փոխանցել ուրիշ ինստիտուտների։ Ըստ նրա`Սահմանադրությունն այնպիսին է, որ նախագահն արդեն իսկ չի կարող ազդել քաղաքական գործընթացների վրա։ Ստորագրել–չստորագրելով որևէ օրենք կամ ուղարկելով ՍԴ` այն դեպքում, երբ Սահմանադրական դատարանը փաստացի գտնվում է գործադիր իշխանության վերահսկողության ներքո, Արմեն Սարգսյանի համար ամենակարևորն իր դիրքը պահելն է։

Քաղաքագետի գնահատմամբ` Արմեն Սարգսյանը հայտնվել է ծուղակում, նրա համար հեշտ չէ հստակ քաղաքական քայլ անել և նրա դեմ նորից կարող են օգտագործվել կոմպրոմատներ, քանի որ, ըստ Դունամալյանի, հավանաբար արդեն իսկ օգտագործվել են, որովհետև նախագահը համաձայնվեց օրենքն ուղարկել ՍԴ և չստորագրել ԳՇ պետի պաշտոնանկության հրամանագիրը։армен саркисян

 

0