Բակունցը մոր հետ

Բակունցի մայրն այդպես էլ չիմացավ որդու գնդակահարության մասին. քիչ հայտնի դրվագներ

8036
(Թարմացված է 19:24 18.06.2020)
Գրողի մայրը մինչև կյանքի վերջ սպասում էր, որ որդին կվերադառնա աքսորից։ Իսկ ահա Բակունցի կնոջը՝ Վարվառային, ազատ արձակեցին 8 տարի հետո։

Ժաննա Պողոսյան, Sputnik Արմենիա

Հայ արձակագիր Ակսել Բակունցը ծնվել է 1899 թվականի հունիսի 13-ին։ Գրողը հագեցած, բայց կարճ կյանք է ապրել։ Նրան ձերբակալել են, իսկ 1937 թվականի հուլիսի 8-ին գնդակահարել իբրև ժողովրդի թշնամի։ Այսօր՝ գրողի ծննդյան օրը, Sputnik Արմենիան իր ընթերցողին է ներկայացնում Բակունցի կյանքի հետաքրքիր ու քիչ հայտնի դրվագները։

Портрет Аксела Бакунца (1932 год)
© Photo : Panos Terlemezyan
Ակսել Բակունց

Գրողի անունը

Ակսել անունը տարածված է եղել սկանդինավյան երկրներում 14-15-րդ դարերում։ Ինչպե՞ս է ստացվել, որ Հայաստանի խորքերում՝ Կյորեսում (այժմ՝ Գորիս) ծնված հայ տղային այդպես են անվանակոչել։ Չի ստացվել։ Որովհետև փոքրիկի ծնողները նրան կնքել են Ալեքսանդր՝ նրա հոր ալեքսանդրապոլցի (այժմ՝ Գյումրի) ընկերների պատվին։

Բայց տղան առանձնապես չհասցրեց Ալեքսանդր կոչվել։ Դեռահաս տարիքում նա խաղաց դպրոցական ներկայացման մեջ՝ նորվեգացի գրող Բյորնստյերնե Բյորնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հիման վրա, որտեղ կատարում էր Ակսել անունով հերոսի դերը։ Անունը կպավ տղային, թե՛ դպրոցում, թե՛ ավանում նրան սկսեցին Ակսել կոչել։ Միայն տարիներ անց նրա կյանքի գլխավոր մուսան, որի մասին քիչ ուշ կխոսենք, սկսեց անվանել նրան իսկական անունով։

Գրողի հոր ազգանունը Թևոսյան էր, հետևաբար՝ նրանը նույնպես։ Երբ նոր էր սկսում գրել, սկսեց գրական կեղծանուն փնտրել, ինչպես ընդունված էր 20-րդ դարում։ Իր հին տոհմանունը՝ «Բեգունց», ձևափոխեց ավելի հնչեղ Բակունց տարբերակի և սկսեց իր պատմվածքները ստորագրել որպես Ակսել Բակունց։

«Դատարկ մարդ ես», «Իսկ դու՝ անտրամաբանական»․ Բակունցի ու Չարենցի ընկերությունն ու թշնամանքը

Ժամանակակիցները հիշում են, որ Ակսել Բակունցն ու բանաստեղծ Եղիշե Չարենցը մտերիմ ընկերներ էին։ Գրող Ռուբեն Զարյանը իր «Հուշապատում» գրքում նշում է, որ Չարենցի ու Բակունցի ամենասիրելի համատեղ զբաղմունքներից էր Կոմիտաս լսելը։

Բակունցը հիանում էր ընկերոջ տաղանդով և ասում էր, որ երբևէ չի էլ փորձի բանաստեղծություններ գրել։ «Ո՞վ կհամարձակվի իրեն բանաստեղծ անվանել Եղիշե Չարենցից հետո»։ Այն տարիներին ընդունված էր միմյանց ստեղծագործություններ ձոնել։ Չարենցը Բակունցին մի քանի բանաստեղծություն է նվիրում, որոնք կարճ մակագրված էին․ «Ընկերոջս՝ Ա․Բ․-ին», իսկ Բակունցն իր հերթին իր լավագույն ստեղծագործություններից մեկը՝ «Ալպիական մանուշակը», նվիրում է Չարենցի կնոջը՝ Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյանին։

Аксел Бакунц и Егише Чаренц с друзьями
Բակունցը Չարենցի և ընկերների հետ

Թե՛ Չարենցը, թե՛ Բակունցը աչքի էին ընկնում բարդ բնավորությամբ։ Նրանք հաճախ էին վիճում, երբեմն՝ ամբողջ Երևանի աչքի առաջ։ Գրականագետ Եղիշե Հովհաննիսյանն իր «Եղիշե Չարենցի մասին» աշխատության մեջ նկարագրում է մի դրվագ, որը տեղի է ունեցել Երևանի կենտրոնական փողոցներից մեկում։

Չարենցն ու Բակունցը գրող Խորեն Աճեմյանի հետ զբոսնում են Երևանի Նալբանդյան փողոցով, զրուցում են զանազան թեմաներով։ Խոսում է Չարենցը և հիշում լատինական այն առածը, թե «Habent sus fata libelli», ապա թարգմանում է` դառնալով Բակունցին.

- Այսինքն` գրքերն ունեն իրենց ճակատագիրը:

- Կարող էիր չթարգմանել, - ասում է Բակունցը և ապա ավելացնում. – Ամեն մի գիրք ունի իր ճակատագիրը – ահա այդ աֆորիզմը:

- Նախ, քանի որ հայերեն ենք խոսում, ապա ոչ թե աֆորիզմ, այլ ափորիզմ...

- Գուցե կասես` «աթոռիզմ», - ասում է Բակունցը:

- Եվ երկրորդ (չլսելու դնելով նրա հեգնանքը), - ինչի՞ ես վիրավորվում, որ թարգմանում եմ, երբ ո՛չ դու, ո՛չ էլ Խորենը լատին չգիտեք... Եվ հետո...

- Իսկ դու ո՞ր օրվա լատինագետը դառար, - հարցնում է Բակունցը շատ անմեղ հետաքրքրությամբ:

- Ճի՛շտ է, որ ես լատինագետ չեմ, բայց նախ` մի քիչ ավելի գիտեմ, քան դու և, բացի դրանից, քանի որ ես լատիներեն ասի այդ աֆորիզմը` պիտի թարգմանեի: Ճի՞շտ եմ ասում, թե չէ, Խորե՛ն:

- Շա՛տ ճիշտ է: Ես այդ ասացվածքը գիտեի ռուսերենից և, եթե չթարգմանեիր, չէի հասկանա:

- Տեսնո՞ւմ ես, - հաղթականորեն բացականչում է Չարենցը, նայելով նրան այնպես, որ ուզում է ասել. – Տեսնո՞ւմ ես, որ «մեջ մնացիր» և զուր տեղն ես ընդհատում ինձ:
Ապա շարունակում է.

- Բայց այստեղ մի հետաքրքիր փիլիսոփայական հարց է ծագում, որի առթիվ քիչ վեճեր չեն եղել անցյալում: Ի՞նչն է ավելի բարձր, ստեղծագործական անհա՞տը, թե՞ նրա գիրքը:

Տիրում է կարճ լռություն, և հանկարծ.

- Դատարկ, - բացականչում է Ակսելը, - պարզ է, որ ստեղծագործողը ավելի բարձր է, քան ստեղծյալը, արարիչը ավելի բարձր է, քան արարածը:

- Դու այդպե՞ս ես կարծում: Շատ միամիտն ես: Դեռ հարց է, թե ընթերցողը ինչը ավելի կգերադասի, «Սև ցլերն» ու «Մթնաձո՞րը», թե՞ Ակսել Բակունցին:

- Ախր, տրամաբանություն չկա ասածիդ մեջ, - գոչում է Ակսելը:

- Լավ է` չխոսենք տրամաբանությունից, որովհետև դու նախ չգիտես ինչ բան է, ինչով է ուտվում, ինչպես կասեր ռուսը. երկրորդ` իմ ասածը ըմբռնելու համար տրամաբանությունը քիչ է: Պետք է մարդ մի քիչ բան հասկանա դիալեկտիկայից, իսկ դու դրա այբուբենն անգամ չունես փորումդ...

Ժամանակակիցները հիշում են, որ երկու գրողների բանավեճը քիչ է մնացել` կռվի վերածվի, բայց բարեբախտաբար վերջում նրանք հաշտվել են։

Հայ աղջկա ֆեմինիզմն ու ամուսնանալուց հրաժարվելը՝ 20-րդ դարասկզբին

Մեր օրերի Հայաստանում ընդունված է սուր արձագանքել ֆեմինիստական շարժմանն ու սեռերի իրավահավասարության համար պայքարողներին` համարելով, որ ֆեմինիզմը «արևմուտքից եկած երևույթ է, հարիր չէ մեր երկրին»։ Սակայն դեռևս 20-րդ դարի սկզբում բազմաթիվ հայ կանայք գիտեին իրենց իրավունքները․ գրողներ Զապել Եսայանը, Զաբելա Տոնելիանի-Ասատուրը (առավել հայտնի Սիպիլ կեղծանվամբ) և Սրբուհի Տյուսաբը նորավեպեր էին գրում կանանց պայքարի մասին, Հայաստանի առաջին հանրապետության խորհրդարանում երեք կին պատգամավոր կար, իսկ աշխարհում առաջին կին դեսպանը հենց հայ է եղել՝ Դիանա Աբգարը։

Չիմանալով «ֆեմինիստ» բառը՝ հենց այդպիսին էր նաև Բակունցի կինն ու գլխավոր մուսան՝ Վարվառա Չիվիջյանը։ Գրողը երկու անգամ է նրան ամուսնության առաջարկ արել։ 1923 թ․-ին Խարկովում աղջիկը մերժել է նրան՝ ասելով․ «Իմ առջև հաստատ նպատակ եմ դրել ստանալու բարձրագույն կրթություն և մինչև ինստիտուտն ավարտելը չեմ կամենում կյանքս կապանքների մեջ դնել»։

Վարյայի պատասխանը շատ է դառնացրել Բակունցին, նրանք որոշ ժամանակով բաժանվել են։ Սակայն ինչ–որ ժամանակ անց աղջիկը Խարկովում կտրվում է ընդունելության քննություններից, տեղափոխվում է Երևան և ընդունվում է ԵՊՀ։ 1924թ․-ին զույգն ամուսնանում է։ Իսկ մեկ տարի անց ծնվում է նրանց միակ որդին՝ Սևադան։ Ընտանիքի երջանկությունը երկար չի տևում. 1936 թ․-ի օգոստոսի 6-ին Բակունցին ձերբակալում են հակահեղափոխությանն աջակցելու մեղադրանքով։

«Ինձ թուղթ ու մատիտ տվեք, ինձ միայն գրականությունը կփրկի․․․»

Բակունցը հոգեբանորեն շատ ծանր էր տանում բանտում անցկացրած օրերը։ Գրողի կինը՝ Վարվառա Բակունցը, իր 1954թ․-ին գրված «Բակունցի մասին» գրքում պատմում է, որ իրեն թույլ են տվել այցելել ամուսնուն բանտում, և նա հետը տարել է 11-ամյա որդուն՝ Սևադային։

Жена Аксела Бакунца Варвара Чивиджян с сыном Севадой
Վարվառան Սևադայի հետ

«Ալեքսանդրը մեկ ամսվա ընթացքում այնքան էր փոխվել, որ ես դժվարությամբ ճանաչեցի այն մարդուն, որին ես գիտեի երկար տարիներ: Ամբողջ տեսակցության ժամանակ Բակունցը հեծկլտում էր՝ կորցնելով ինքնատիրապետումը: «Որդիս, -անդրադարձավ երեխային՝ քամելով արցունքից ամբողջովին խոնավ թաշկինակը, -այնքան շատ բան եմ ցանկացել կյանքում անել քեզ համար, բայց ինձ չհաջողվեց, մայրդ կանի նաև իմ փոխարեն»: Ինձ էլ ասաց՝ «Ամուր եղի՛ր, հաշվիր, որ ավտովթար է եղել, և ես վթարի եմ ենթարկվել»։

Կնոջն ուղղված վերջին նամակներից մեկում Բակունցը գրում է, որ իր համար շատ ծանր է ապրել անտեղյակության մեջ։

Аксел Бакунц с сыном Севадой
Բակունցը որդու հետ

«Ծա՜նր է, շա՜տ ծանր… Չգիտեմ՝ գիշեր է, թե՞ ցերեկ, միայն պարզ գիտակցում ես, որ կյանքը մնաց փակ դռան ետեւում։ Մտքերը հեռու են գնում, ի՞նչ է սպասվում հետո… Գոյության միակ նպատակը մնում է գրականությունը… Ինձ գրելու և կարդալու հնարավորություն տվեք, ինձ գիրք ու մատի՜տ տվեք…»:

1937 թվականի հուլիսի 8-ին Բակունցին գնդակահարեցին։ Եվ երբ 10 օր անց ոչինչ չկասկածող Վարվառան եկավ բանտ, նրան ասացին, թե Բակունցին աքսորել են։ Իրեն՝ Վարվառային, ձերբակալեցին սեպտեմբերի 17-ին իբրև «ժողովրդի թշնամու» կողակցի։ Վարյան 8 ամիս անցկացրեց բանտում, այնուհետև նրան 8 տարով աքսորեցին Տեմնիկովի ուղղիչ աշխատանքային գաղութ։ Նա Հայաստան վերադարձավ միայն 1945թ․-ի աշնանը։

Аксел Бакунц с женой Варварой Чивиджян и сыном Севадой
© Photo : Facebook
Բակունցը կնոջ ու որդու հետ

«Ի՞նչ ես ուզում, մուրացիկ»․ հարսի ու սկեսուրի հանդիպումը

Հայաստան վերադառնալով՝ Վարվառա Բակունցը շտապեց Գորիս` ցանկանալով ամուսնու ծնողների մոտ գտնել որդուն։ Սկեսրայրն այդ ժամանակ արդեն մահացած էր։ Նիհար, պատառոտված հագուստով նա մոտեցավ ամուսնու հայրական տանը։ Բոխչագյուլը՝ Բակունցի մայրը, այդ պահին ծառից խնձոր էր հավաքում։ Նա անծանոթուհուն հերթական մուրացկանի տեղ դրեց։

«Խնձո՞ր ես ուզում։ Կտամ, կեր ու գնա»,-ասաց ծեր կինը։

Վարյան դողացող ձայնով ասաց` ով է ինքը։ Բոխչագյուլն անսպասելիությունից ընկավ։

Վարյան, որն արդեն գիտեր ամուսնու մահվան մասին, հասկացավ, որ սկեսուրը տեղյակ չէ և սպասում է, թե երբ է որդին աքսորից վերադառնալու։ Նա այդպես էլ ամուսնու մորը ճշմարտությունը պատմելու ուժ չգտավ։ Բոխչագյուլը մինչև իր մահը՝ 1957թ․-ը, սպասեց որդու վերադարձին․․․

Վարյան սկզբում սկսեց ռուսերեն դասավանդել Գորիսի մոտակայքում գտնվող Շինուայր գյուղում, այնուհետև որպես դաստիարակչուհի աշխատանքի անցավ Գորիսի մանկապարտեզում։ Մահացավ 1965 թվականին։

Բակունցի և Վարվառայի որդին՝ Սևադա Բակունցը, դարձավ բժիշկ-ֆիզիոլոգիստ։

70-ականներին նա գլխավորեց Լևոն Օրբելու անվան Ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտը։ Նրա դուստրերը՝ Բակունցի թոռնուհիներ Ալլան և Իրինան, հիմա ապրում են Երևանում։ Ալլա Բակունցն աշխատում է ՄԱԿ-ի համակարգում, իսկ Իրինա Բակունցը ռեանիմատոլոգ է «Նորք Մարաշ» բժշկական կենտրոնում։

8036
թեգերը:
Եղիշե Չարենց, երեխա, Կին, Ակսել Բակունց
Ստեփանակերտ

Ուրվական քաղաքը, կամ Ստեփանակերտը փորձում է ապրել

286
(Թարմացված է 23:21 24.11.2020)
Արցախի մայրաքաղաքում 90-ականների սկզբից հետո մեծացել է մի սերունդ, որը պատերազմ չի տեսել։ Սեպտեմբերի 27-ին նրանք ստիպված եղան բախվել դաժան իրականության հետ։ Եթե 4 տարի առաջ Ապրիլյան պատերազմը Ստեփանակերտը շրջանցեց, ապա այսօր ամեն ինչ այլ կերպ էր։

Քառօրյա պատերազմն ու սելիֆիները Ստեփանակերտում

2016 թվականի քառօրյայի ժամանակ Ստեփանակերտը չէին ռմբակոծում։ Այդ է պատճառը, որ ամբողջ պատերազմի ընթացքում այնտեղ կյանքը եռում էր, գործում էին սրճարանները, ռեստորաններն ու մյուս բոլոր օբյեկտները։

Այդ հաստատությունները լի էին մարդկանցով, ովքեր եկել էին «հարստացնելու» իրենց ինքնակենսագրականը «պատերազմի ժամանակ Արցախ մեկնեցինք» տողով ու սոցցանցերի համար սելֆիով։ Նրանց թվում շոու բիզնեսի ներկայացուցիչներ էին ու քաղաքական արտիստներ (գործիչներ)։

© Sputnik
Ստեփանակերտ. 2016–ի ապրիլի 6

Նրանք քաղաքում «երթեր» էին անում կամուֆլյաժով` մտնելով սրճարաններ ու ռեստորաններ, այդպիսով «լուրջ» ներդրում անելով երկրի տնտեսության մեջ։ Մի կողմից քաղաքի «հյուրերը» Արցախում էին, մյուս կողմից՝ մարտական գործողություններից հեռու։

Այս պատերազմի առաջին օրերին Ստեփանակերտում մոտավորապես նույն իրավիճակն էր։ Սակայն դա երկար չտևեց։ Քաղաքի համարյա չդադարող հրռիթակոծությունից հետո մարդկանց այդ կատեգորիան «հօդս ցնդեց»։ Ամեն ինչ փոխվեց...

Կյանքը թաքստոցներում

Ստեփանակերտի բնակիչներն առաջին օրերից հասկացան, որ սա այլ ՊԱՏԵՐԱԶՄ է։ Առաջին իսկ օրը քաղաքին հասցված հարվածը դրա ազդանշանն էր։ Մարդիկ ստիպված էին մտնել թաքստոցներ։ Հաճախ դրանք սովորական նկուղներ էին։

Будни 8-летнего карабахца Миграна в Степанакерте
Ստեփանակերտ. կյանքը թաքստոցներում

Երեկոյան քաղաքը թաղվում էր խավարի մեջ, պատուհան ունեցող տարածքներում լույսն անջատում էին, որ անօդաչուների «աչքին չերևան»։ ԱԹՍ-ներն այս պատերազմի հիմնական սպառնալիքն ու յուրահատկությունն էին։

Ցերեկն էլ փողոցում գրեթե մարդ չկար։ Ստեփանակերտն ասես ուրվական քաղաք լիներ։

Օդային տագնապի ձայնը քաղաքի համար սովորական էր դարձել, այն ավելի հաճախ էր հնչում, քան մեքենաների ազդանշանները։ Ժամանակ առ ժամանակ տարբեր տեղերից պայթյուններ էին լսվում։ Դա անհետևանք չէր մնում։ Միայն Ստեփանակերտում 43 մարդ է սպանվել, 10-ը վիրավորվել են։

«Մերոնք խփեցի՞ն, թե՞ նրանք», - հաճախ պայթյունից հետո այս հարցն էր հնչում թաքստոցներում։

Մարդկանց լսողությունը սրվել էր։ Նրանք ուշադիր էին ամեն խշշոցի ու ձայնի հանդեպ։

Քաղաքը զրկվել էր ջերմությունից. գազը ստիպված անջատել էին, էլեկտրահաղորդման լարերը վնասվել էին, իսկ էլեկտրական օջախներն ու վառարանները թաքստոցներում բոլորին չէին հերիքում։ Մարդիկ երբեմն տուն էին բարձրանում՝ լվացք անելու, լողանալու համար, սակայն որոշ շրջաններ նույնիսկ առանց ջրի էին մնացել։

«Մի ձև դիմանում ենք։ Բա ի՞նչ անենք», - ասում էին ստեփանակերտցիները։

Չնայած ծանր պայմաններին՝ թաքստոցներից մարդիկ մեզ կանչում էին «գոնե սուրճ խմելու»։

Լուրեր ռազմաճակատից

Բայց ամեն դեպքում կենցաղային հարցերը երկրորդ պլան էին մղվել։ Գլխավորը, որը հուզում էր մարդկանց՝ ռազմաճակատում գտնվող իրենց հայրերի, եղբայրների ու որդիների ճակատագիրն էր։ Փոքր քաղաքում գրեթե չկար ընտանիք, որի անդամներից մեկը կամ մի քանիսն առաջնագծում չլինեին։

Неразорвавшийся снаряд у города Мартуни
© Sputnik / Валерий Мельников
Մարտունի

Տեսնելով լրագրողների, մարդիկ հարցնում էին․«Իսկ դուք այնտեղ (բարեկամի ծառայության վայրը) եղե՞լ եք, նրան պատահաբար չե՞ք տեսել»։ Խնդրում էին ներկայացնել իրական վիճակը. «Մենք լսել ենք այն, ինչ հեռուստացույցով են ասում, դուք ասեք՝ իրականում  ինչ է կատարվում»։

Ուրվական քաղաքը

Հրադադարի մասին հայտարարությունից հետո առաջին օրերին Ստեփանակերտը բառացիորեն որբացավ։ Փողոցներում մարդ ու մեքենա գրեթե չկար։ Հազվադեպ մարդիկ կային՝ հիմնականում զինվորական հագուստով տղամարդիկ։ Իրավիճակն էլ ավելի դրամատիկ էր դարձնում պարբերաբար իջնող մառախուղը։

Гостиница Армения в Степанакерте
© Sputnik / Aram Nersesyan
Ստեփանակերտի հյուրանոցում

Գազամատակարարումն ամբողջ քաղաքում անջատված էր, էլեկտրականությունը ժամով էին միացնում։ Ցուրտն արդեն «խոցել» էր քաղաքը։

Խանութներն ու այլ հաստատությունները չէին աշխատում։ Առաջին օրերին գողության դեպքեր էին գրանցվում։

Կյանքի նշաններ

Չնայած դժվար իրավիճակին՝ խաղաղապահների գալուց հետո մարդիկ սկսեցին քաղաք վերադառնալ։ Այդ ժամանակ քաղաքում անհանգիստ վազվզոց սկսվեց։

Իշխանությանը հաջողվեց մասամբ լուծել էլեկտրականության հարցը (քաղաքում երեկոյան նույնիսկ լուսավորություն հայտնվեց), խանութները սկսեցին բացվել (սկզբում թարմ ապրանք չկար), մասամբ սկսեց աշխատեղ քաղաքի շուկան։

Բնակիչներից շատերն առանց ընտանիքների էին Հայաստանից վերադարձել՝ ունեցվածքը, կյանքի պայմանները ստուգելու համար։ Մյուսները որոշել էին «հետախուզություն» չանել ու միանգամից երեխաներին էլ էին բերել։ Քաղաքում վաղուց երեխաներ չէին եղել։

Տեղի իշխանությունը բնակիչներին վերադարձի կոչ անելուց առաջ չէր հաշվարկել հնարավոր հոսքն, ու ճգնաժամ ստեղծվեց, քանի որ անհնար էր բոլոր վերադարձածներին տեղավորել։ 2016 թվականին Թալիշն էինք կորցրել, այն էլ`ժամանակավոր, բնակեցման խնդիր չկար։

Այս անգամ Արցախի տարածքում 121 քաղաք ու գյուղ ենք կորցրել։ Հադրութի ու Շուշիի շրջանների բնակիչները պետք է պետք է տեղավորվեին Ստեփանակերտում, քաղաքում պարզապես այդքան բնակելի տարածք չկա։

Հենց այդ պատճառով իշխանությունը նորից դիմեց արցախցիներին` այս անգամ կոչ անելով Հայաստանից առանց զգուշացնելու չվերադառնալ, եթե տունը (գյուղը, քաղաքը) պատերազմի ընթացքում անցել է թշնամուն։

Беженцы из Карабаха прибывают из Армении в Степанакерт (20 ноября 2020). Карабах
© Sputnik / Aram Nersesyan
Ստեփանակերտ վերադարձողները

Բայց բոլորը չէ, որ գիտեն այդ մասին։ Ամեն օր Ստեփանակերտ են ժամանում ավտոբուսներ, որոնք բերում են Արցախի տարբեր քաղաքների ու գյուղերի բնակիչներին։ Պատերազմի հետ կապված հարցերը հետզհետե հետ են մղվում, առաջ են գալիս ապրելու տեղ փնտրելու խնդիրները։

Դեռ շատ վաղ է ասել, թե քաղաքը սկսում է ապրել։ Ավելի ճիշտ է ասել՝ քաղաքը փորձում է գոյատևել։

286
թեգերը:
Ղարաբաղյան հակամարտություն, Լեռնային Ղարաբաղ, Արցախյան պատերազմ, Արցախ, Ստեփանակերտ
Ըստ թեմայի
Ինչպես ապրել պատերազմից հետո, կամ դեղատոմսեր՝ սթրեսի դեմ
Հայ զինվորականները պայթեցնում են Քարվաճառի զորամասի շենքը. տեսանյութ
Քարվաճառի վերջին հայկական օրը. կադրեր` լքված հայոց միջնաբերդից
SinoVac-ի լաբորատորիայում, Պեկին

Պատվաստանյութը՝ քաղցրաբլիթի և մտրակի փոխարեն

62
Եկեք անկեղծ լինենք։ Աշխարհը դեռ ապրում է կորոնավիրուսային պայմաններում, երբ ամեն օր տվյալներ են հրապարակվում վարակվածների և մահացածների թվի մասին։ Ու առայժմ չենք էլ մտածում, թե որքան բարդ է լինելու, այսպես ասած, ապաքինման ժամանակաշրջանը։

​​Դե ուր որ է ինչ-որ տեղ կստեղծվի բաղձալի պատվաստանյութը, բոլորս կպատվաստվենք ու չենք հիվանդանա, համավարակն էլ ինքնըստինքյան կմարի, մտածում ենք մենք։ Բայց ախր լիքը հարցեր կան ապաքինման այդ գործընթացի հետ կապված։

​Նախ, պատվաստանյութի մասին։ Արևմտյան լրատվամիջոցներից մեկը փաստում է, որ դրական միտումներ կան։ Մեջբերեմ. «Հուսադրող հանգամանքն այն է, որ ըստ երևույթին տեսանելի ապագայում մենք կունենանք նույնիսկ ոչ թե մեկ, այլ մի քանի պատվաստանյութ։

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով, այս պահին կլինիկական փորձարկումներ են անցնում 48 հնարավոր պատվաստանյութեր։ Դրանցից 11-ի փորձարկումները գտնվում են վերջին և ամենապատասխանատու՝ երրորդ փուլում։ Այդ պատվաստանյութերի արտադրողներն են Չինաստանը, Միացյալ նահանգները, եվրոպական որոշ երկրներ, ինչպես նաև Ռուսաստանը և Հնդկաստանը»։

​Համաձայնեք, առաջին հայացքից, լավատեսության համար շատ էական պատճառներ կան։ Բայց մասնագետները զգուշացնում են՝ երբ այդ պատվաստանյութերը մշակվեն, շատ լուրջ պրոբլեմներ են ծագելու։ Առաջին՝ ոչ բոլորն են համաձայնելու պատվաստման։ Ընդամենը մի փաստ՝ Ռուսաստանի առաջնորդ Վլադիմիր Պուտինը ցանկանում է, որ իր ղեկավարած երկրում զանգվածային պատվաստումը սկսվի արդեն այս տարի, այնինչ այդ նույն Ռուսաստանում անցկացված հարցումների արդյունքները վկայում են, որ բնակչության մեծամասնությունը՝ 59 տոկոսը, չի հավատում պատվաստման արդյունավետությանը և պատվաստման ցանկություն չունի։ Հաստատ չեմ կարող պնդել, բայց կասկածներ ունեմ, որ Հայաստանում էլ է նույն վիճակը։

ՌԴ առողջապահության նախարարը Թորոսյանին փոխանցեց ռուսական պատվաստանյութի առաջին նմուշները

​Երկրորդ շատ լուրջ խնդիրը պատվաստանյութի պահպանումն է։ Առնվազն երկու մեծ ընկերությունների մշակած պատվաստանյութերի պահպանման համար անհրաժեշտ է մինուս 70 աստիճան։ Նայեք ձեր տան սառնարանի այն մասին, որտեղ կարելի է երկար ժամանակ պահել սննդամթերքը՝ ջերմաստիճանը 70-ից մի քանի անգամ պակաս է։ Հաշվի առեք նաև, որ մինուս 70 ջերմաստիճանում պատվաստանյութը պահելու համար անհրաժեշտ է շատ դիմացկուն բժշկական ապակի, իսկ որտեղի՞ց այդքան սրվակ։

​Սրա հետ անմիջականորեն առնչվում է պատվաստանյութի տեղափոխման հարցը։ Լավ, ասենք, ինչ-որ բժշկական կենտրոնում բավարար պայմաններ կան պատվաստանյութը պահելու համար, բայց չէ՞ որ այդ դեղամիջոցը պիտի հասցնեք, ասենք, Արագածոտնի շրջանի այսինչ գյուղը։ Եթե համապատասխան ավտոմեքենա չունեք, ինչպե՞ս պիտի հասցնեք։ Տեղ հասցնելու խնդիրն ընդհանրապես գլոբալ պրոբլեմ է։ Բեռներ և ծանրոցներ տեղափոխող աշխարհի ամենահայտնի ընկերություններից մեկը՝ «ԴիԷյչԷլը» կանխատեսում է՝ պատվաստանյութը աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններ հասցնելու համար կպահանջվի առնվազն 15 հազար ավիաչվերթ՝ այդքան լրացուցիչ ինքնաթիռ կա՞։

​Բոլորիս համար շատ ցավոտ հարցի՝ գնի մասին։ Մասնագետների հաշվարկներով՝ պատվաստանյութի մի չափաբաժինը կարժենա մոտ 25 դոլար, այնինչ լրիվ ապահով լինելու համար մարդը երկու անգամ պիտի սրսկվի, այսինքն վճարի 50 դոլար։ Պատրա՞ստ եք, արդյոք, 50 դոլար վճարել։ Իհարկե, կարող եք ասել՝ բայց ես ինչու պիտի վճարեմ, թող պետությունը վճարի։ Սակայն էս դեպքում էլ հաջորդ տրամաբանական հարցն է ծագում՝ իսկ արդյո՞ք բոլոր պետությունները այդքան ֆինանսական միջոցներ ունեն իրենց անխտիր բոլոր քաղաքացիներին պատվաստելու համար։

​Եվ ուրեմն չի բացառվում մի իրողություն, որը «Դեր Շպիգել» գերմանական պարբերականն այսպես է նկարագրել. «Ով կունենա կորոնավիրուսի դեմ պատվաստանյութ, նա էլ շուտով կիշխի աշխարհում»։ Հոդվածի բովանդակությունը մոտավորապես սա է՝ այժմ տարբեր պետությունների ազդեցությունն աշխարհում որոշվում է ըստ իրենց տնտեսական հզորության կամ գաղափարախոսության, բայց շատ շուտով վճռորոշ դերը խաղալու է պատվաստանյութին տիրապետելու գործոնը։ Այսինքն՝ եթե ես ունեմ այդ պատվաստանյութը, կհատկացնեմ քեզ, եթե լավ պահես, իսկ եթե ինձ հետ վատ հարաբերությունների մեջ ես կամ հակամարտում ես՝ ոչինչ էլ չես ստանա։

Կարճ ասած՝ պատվաստանյութը կարող է դառնալ թե խրախուսման, թե պատժելու գործիք։

 

62
թեգերը:
պատվաստանյութ, կորոնավիրուս
թեմա:
5 րոպե Դուլյանի հետ
Ըստ թեմայի
Երկու լուր Բիլ Գեյթսից. մեկը՝ վատ, մյուսը՝ լավ
Մինչ օրս պարզ չէ, թե հատկապես որտեղ են մարդիկ վարակվում կորոնավիրուսով
Ամենաաղքատ երկրներին կօգնեն հաղթահարել կորոնավիրուսը. G-20–ի երկրների հայտարարությունը
Արցախ

Ինչու է Արևմուտքը դժգոհ ղարաբաղյան կարգավորումից

0
(Թարմացված է 00:31 25.11.2020)
ՌԻԱ Նովոստիի սյունակագիր Իրինա Ալկսնիսը վերլուծում է, թե ինչպե՞ս են փոխվել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների դերերն Արցախում պատերազմից հետո։

Ֆրանսիայի արտգործնախարարը մանրամասներ է ներկայացրել մարդասիրական առաքելության մասին, որը Ֆրանսիան կազմակերպել է Արցախի բնակիչներին օգնելու համար։ Խոսքը տարարածաշրջան բժիշկներ և բժշկական-վիրաբուժական սարքավորումներ ուղարկելու մասին է։

ԱՄՆ-ը, իր հերթին, սահմանափակվել է հինգ միլիոն դոլար հատկացնելով Կարմիր Խաչի միջազգային կոմիտեին և ոչ պետական այլ կազմակերպություններին, որոնք օգնություն են ցուցաբերում հակամարտության վերջին սրման արդյունքում տուժած մարդկանց։

Փարիզի և Վաշինգտոնի կողմից ղարաբաղյան այս կարգավորման վերաբերյալ ոգևորության ակնհայտ բացակայությունն ինչպես հռետորաբանության, այնպես էլ գործողությունների առումով, հաստատում է, որ Սերգեյ Լավրովը ճիշտ էր, երբ ասում էր, որ նրանք «խոցված ինքնասիրությունն» են ցուցադրում։

Նույն բանի մասին է խոսել նաև Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը՝ հեգնանքով նկատելով, որ ԱՄՆ-ը և Ֆրանսիան «թեև ուշացումով, բայց այնուամենայնիվ հայտնեցին իրենց դրական վերաբերմունքը ձեռք բերված համաձայնության հանդեպ»։

Եվ, համաձայն ձևավորված ավանդույթի, բառերի ընտրության հարցում ձևականություններից զերծ մնաց Անկարան։ Թուրքիայի նախագահի մամուլի քարտուղարը հայտարարեց, որ Արևմուտքը՝ ի դեմս ՆԱՏՕ-ի և Եվրամիության, 30 տարի շարունակ անընդունակ է եղել Ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ «հստակ և իրատեսական առաջարկներ» առաջ քաշել, մինչդեռ Ռուսաստանն ու Թուրքիան կարողացան հասնել փոխհամաձայնության։

Անմիջապես սկսեցին գրել, որ Լեռնային Ղարաբաղի հարցով պայմանավորվածությունները ցավոտ պարտություն դարձան Արևմուտքի, հատկապես ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի համար, որոնք Ռուսաստանի հետ միասին այդ հակամարտության կարգավորման խաղաղ ուղիներ որոնող ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ են։

Եթե հավատանք The National Interest-ի լրագրողներին, Արևմուտքն այս անգամ բաց է թողնել բառացիորեն ամեն ինչ։ Արևմուտքի համար անսպասելի էին թե՛ մարտական գործողությունների վերսկսումը, թե՛ ստորագրված համաձայնությունը, որի համաձայն տարածաշրջան են մտել ռուս խաղաղապահները։

Պարբերականը տեղի ունեցածի մեղքը բարդում է ամերիկյան հետախուզության վրա, որը, նրա տեղեկություններով, չի կարողացել անգամ տեղեկություններ ստանալ Պուտինի և Էրդողանի բանակցությունների մասին, որի արդյունքում ԱՄՆ-ի դիրքերը տարածաշրջանում նկատելիորեն թուլացել են։

Սակայն իրականում իրավիճակը շատ ավելի բարդ է, քանի որ «հետախուզությունը վատ է աշխատել» դիրքորոշումը թույլ է տալիս թաքցնել այս ամբողջ պատմության մեջ ԱՄՆ-ի շատ ավելի մասշտաբային ձախողումը։

Ռուսաստանը Կարմիր խաչին 2 մլն եվրո է փոխանցել` Արցախում կատարվելիք գործողությունների համար

Ղարաբաղյան կարգավորումը, չնայած հակամարտության հարաբերականորեն լոկալ բնույթին, նշանավորում է գլոբալ քաղաքական համակարգի փոփոխությունների սկզբունքորեն նոր փուլը։ Սա առաջին անգամն էր, որ Միացյալ Նահանգներն ու Եվրոպան միանգամից բոլոր մասնակից կողմերի համար անպետք ու անցանկալի գործընկերներ դարձան։

Վերջին երեք տասնամյակների ընթացքում արևմտյան հեգեմոնիայի կարևորագույն գիծը նրա ամենահասությունն ու ամենուր պահանջված լինելն էր։ Ցանկացած իրավիճակում, ցանկացած հակամարտությունում (ամենատարբեր երկրներում նույնիսկ` ներքաղաքական) միշտ գտնվել են ուժեր, որոնք հղում են արել Արևմուտքին, դիմել են դրա աջակցությանը,  օգնություն փափագել և հաճախ այս կամ այն ձևով ստացել այդ օգնությունը։

Որպես տվյալ մոտեցման ցայտուն օրինակ կարելի է հիշել 2014 թվականի գարնանը Ղրիմում տեղի ունեցած դրվագը, երբ ուկրաինացի զինվորականները «Ամերիկան մեզ հետ է» գոչյուններով փորձեցին «գրոհել» ռուսական ռազմական օբյեկտի վրա։ Դա իհարկե ծիծաղելի է թվում, բայց միևնույն ժամանակ շատ հստակ արտոցոլում է զգալի թվով մարդկանց մտածելակերպը, այդ թվում` բարձրաստիճան, ամբողջ աշխարհով` Բելառուսից մինչև Վենեսուելա, Սիրիայից մինչև Հոնկոնգ։

Ավելին, նման իրավիճակը նպատակաուղղված աջակցվում է Արևմուտքի կողմից, որը բնականաբար, փորձում է վերջին ատյանի ճշմարտությունը դառնալ և տիրապետել աշխարհի ցանկացած խնդրի և հակամարտության վրա վետո դնելու իրավունքին։ Դա նրա աշխարհաքաղաքական գերակայության ամենագլխավոր բաղկացուցիչներից մեկն է։

Արցախյան հակամարտության ներկայիս փուլը բացառիկ էր նրանով, որ Արևմուտքը բացառվեց միանգամից բոլոր մասնակից կողմերի կողմից։  Դա էլ ավելի է հստակեցնում, որ բանակցային գործընթացը հեշտ չէր, ինչը արտացոլվում էր նաև ներգրավված պետությունների պաշտոնական հաղորդագրություններում, որոնք տեղ–տեղ բավական կտրուկ էին։

Սակայն համաշխարհային ավանդույթի համաձայն` սեփական դիրքերն ամրապնդելու համար ԱՄՆ–ին և Եվրոպային ներքաշելու փոխարեն, բոլորը համերաշխորեն հակված էին այն համոզմունքին «որ խնդիրն ինքներս մեր մեջ կկարգավորենք»։

Եվ իսկապես կարգավորեցին` պոստֆակտում Արևմուտքին մնացյալ աշխարհի հետ կանգնեցնելով ձեռք բերված և արդեն նույնիսկ գործարկման մեջ դրված պայմանավորվածությունների փաստի առաջ։

Ռուսաստանի և Իրանի արտգործնախարարները քննարկել են Լեռնային Ղարաբաղի հարցը

Այդպիսով, շատ մեծ հարված էր հասցվել ԱՄՆ–ի ազդեցության և համաշխարհային համակարգում հատուկ կարգավիճակին հավակնելուն։  Իսկ ինչպես ցույց է տալիս պրակտիկան, առաջին, առավել ևս հաջողված փորձից հետո, անկասկած, կհետևեն մյուսները:

Որևէ զարմանալի բան չկա, որ ամերիկացիները նախընտրում են տեղի ունեցածը բարդել սեփական հետախուզության պատահական ձախողման վրա։ Դա ավելի հեշտ է և հարմար, քան գիտակցելը կամ առավել ևս հանրայնորեն խոստովանելը, որ իրականում ԼՂ կարգավորումը հերթական տեկտոնական տեղաշարժն է համաշխարհային քաղաքական համակարգում, որը ԱՄՆ–ին ու Արևմուտքին աստիճանաբար զրկում է բացառիկ կարգավիճակ ունենալուց։

0
թեգերը:
Ռուսաստան, ԱՄՆ, Արևմուտք, Արցախյան պատերազմ, Արցախ, Ղարաբաղյան հակամարտություն, Լեռնային Ղարաբաղ
Ըստ թեմայի
Քարվաճառի վերջին հայկական օրը. կադրեր` լքված հայոց միջնաբերդից
Պուտինն ու Էրդողանը կրկին քննարկել են ԼՂ-ի հայտարարության կատարման ընթացքը
«Այստեղ ենք եղել մինչև վերջ». հայ զինվորները հեռանում են Քարվաճառից. տեսանյութ