«Արագած» կայան

Ի՞նչ ճառագայթներ են որսում մեր ֆիզիկոսները տիեզերքին մոտ Արագածից

705
(Թարմացված է 21:21 29.07.2019)
«Արագած» ու «Նոր Ամբերդ» բարձրադիր կայանները միավորված են Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի Տիեզերական ճառագայթների ֆիզիկայի դեպարտամենտում, իսկ տեղեկատվությունը հաղորդվում է ինստիտուտի ֆիզիկական տվյալների վարլուծական կենտրոն։ Այստեղից մինչև Ա.Ի.Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիա՝ համացանցում մեկ վայրկյան է, իսկ մեքենայով` մեկ ժամ։

Հայրենական մեծ պատերազմի ավարտից առաջ՝1944 թվականին, ստեղծվեց Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտն ու միանգամից վերելք ապրեց՝ ուղղակի և անուղղակի իմաստով։ Այն Արագածի փեշերին էր։

Լեռան վրա մի քանի տարի անց նաև տիեզերական ճառագայթների հետազոտման երկու կայան ստեղծվեց, որտեղիցից աստղերն ավելի մոտ էին։

Քարի լճի մոտ տեղակայված «Արագած» կայանում` ծովի մակարդակից ավելի քան 3000 մետր բարձրության վրա, աստղերն իսկապես ավելի մոտ են։ Ով այդպիսի բարձրության վրա եղել է՝ կհասկանա, մնացածին կարելի է այսպես բացատրել. հուլիսին, երբ Երևանում +35 աստիճան է, կայանում կարելի է ձնագնդի խաղալ։ Միաժամանակ, մի փոքր ավելի ցածր գտնվող հարթավայրում կակաչներ են ծաղկում. Մեկ ժամանոց ուղևորության ընթացքում կարելի է զգալ տարվա բոլոր եղանակները։

Станция Арагац Ереванского физического института
© Sputnik / Asatur Yesayants
«Արագած» կայան

Մեքենայով ընթանում ենք Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի վերին կայանի մոտ։

«Ա.Ի.Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիա: 2011 թվականից ինստիտուտն այդպես է կոչվում, բայց բոլորը, սովորության համաձայն, այն անվանում են «ֆիզիկայի ինստիտուտ» կամ «ֆիզինստիտուտ»»,-ասում է լաբորատորիայի ինժեներ Միխայիլ Մարտիրոսյանը, ով ուղեկցում է մեզ ու էքսկուրսավարի դեր կատարում:

Ֆիզիկայի ինստիտուտ, Երևան. Ալիխանյանից մինչև Ապրահամյան 

Ինստիտուտի բոլոր ղեկավարները խոշոր գիտնականներ են, նրանցից յուրաքանչյուրը անչափ մեծ ներդրում է ունեցել գիտության մեջ, ու իր վաստակն է ավելացրել գիտական կենտրոնի փառքին. Արտեմ Ալիխանյան, Անդրեյ Ամատունի, Ռուբեն Մկրտչյան, Հրաչյա Ասատրյան, Աշոտ Չիլինգարյան։ Այժմ արդեն մոտ մեկուկես տարի է՝ Ա.Ի.Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիայի ղեկավարը կին է` համաշխարհային ճանաչում ունեցող ֆիզիկոս, ամերիկյան Ինդիանա նահանգի Նոտր Դամի համալսարանի պրոֆեսոր։

Տիկին Ապրահամյանը Sputnik Արմենիային հայտնեց, որ այսօր լաբորատորիայում 7 բաժին է գործում։ Այդ բաժիններում կիրառական և հիմնարար (ֆունդամենտալ) գիտության տարբեր ոլորտների հետազոտություններ են իրականացնում։ Գիտնականների առջև խնդիր է դրված` լինելով աստղաֆիզիկայի տարածաշրջանային առաջատար կենտրոն՝ հետազոտությունները զարգացնել  տեսական ֆիզիկայի, միջուկային ֆիզիկայի ու բժշկության ուղղություններով և հարակից ոլորտներում։

 

Станция Арагац Ереванского физического института
© Sputnik / Asatur Yesayants
«Արագած» կայան

 

Ինստիտուտն անթիվ-անհամար նախագծեր է իրականացրել: Կան նաև բազմաթիվ ծրագրեր, որոնք շարունակվում են կամ նոր են մեկնարկում։ H.E.S.S. նախագծի հնչեղ  հաջողությունը (դրա ղեկավարներից մեկը խոշոր աստղաֆիզիկոս Ֆելիքս Ահարոնյանն է) ոչ քիչ չափով նաև հայ գիտնականների ու վարպետների վաստակն էր՝ աստղադիտակների համար պատրաստված եզակի հայելիների տեսքով։

Շարունակվում է նաև CANDLE ծրագիրը. երրորդ սերնդի սինխրոտրոն ճառագայթման արագացուցիչը գերժամանակակից սարքավորում է, որը թույլ է տալիս առաջադեմ հետազոտություններ իրականացնել։ Ծրագրի զարգացումը լուրջ առաջընթաց է ապահովում կառուցվածքային կենսաբանության, դեղագործության, հնագիտության, նյութագիտության ոլորտներում։ Ընդ որում` խոսքը համաշխարհային ընդգրկմամբ հետազոտությունների մասին է` արտասահմանյան պատկառելի գործընկերների ներգրավմամբ։

Недостроенный корпус станции Арагац Ереванского физического института
© Sputnik / Asatur Yesayants
«Արագած» կայան

Եվ ահա, բոլորովին վերջերս...

«Գործարկվել է Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի տարածքում գտնվող ցիկլոտրոնը։ Գիտնականներն արդեն ստացել են ֆտոր-18 բժշկական իզոտոպը, որն օգտագործվում է բարդ հիվանդությունների (քաղցկեղի, Ալցհայմերի ու Պարկինսոնի և այլ հիվանդությունների) ախտորոշման ու բուժման համար։ Այն լայնորեն օգտագործվում է միջուկային բժշկության, ճառագայթային թերապիայի, կիրառական գիտություններին մեջ։ Բացի այդ` ֆտոր–18 իզոտոպը կարելի է նաև այլ երկրների մատակարարել». – ասաց Անի Ապրահամյանը։

Լեռներից լավ՝ լոկ լեռները կարող են լինել

Եվ այսպես՝ Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի երկու բարձրադիր կայաններից մեկը` «Արագածը» (օդերևութաբանական կայանի հետ) ծովի մակարդակից 3200 մետր բարձրության վրա է։ Դա ենթադրում է, որ աշխատանքային պայմաններն արտասովոր են, ու գուցե դրանով է բացատրվում այն զգացողությունը, որ գալով կայան՝ ասես հայտնվում ես անցյալ դարի 80-ականներում:

Подземный проход станции Арагац Ереванского физического института
© Sputnik / Asatur Yesayants
«Արագած» կայան

Թվում է՝ ժամանակն այստեղ կանգ է  առել, նույնիսկ ճաշարանի աթոռներն են հիշեցնում ավագ սերնդի ուսանողական տարիները, բայց այստեղ շատ բարդ է ինչ-որ բան կառուցել կամ վերանորոգել, թեև անկասկած՝ XXI դարն այստեղ էլ շուտով կհասնի։

Столовая станции Арагац Ереванского физического института
© Sputnik / Asatur Yesayants
«Արագած» կայանի խոհանոցը

21-րդ դարն ինքնին՝ իր գիտական սարքավորումներով ու ժամանակակից տեխնիկայով, թույլ է տալիս լրջագույն խնդիրներ լուծել։ Հիմա ամբողջ մոլորակում սաստկանում է կլիմայական երևույթների անկայունությունը` մե՛կ ջրհեղեղներ են, մե՛կ երաշտներ, մե՛կ փոթորիկներ, մե՛կ կայծակային ակտիվություն, շոգի ու չտեսնված ցրտի անսպասելի ալիքներ, հրդեհներ։ Այդ ամենը պետք է ուսումնասիրել ու սովորել կանխատեսել։

Станция Арагац Ереванского физического института
© Sputnik / Asatur Yesayants
«Արագած» կայան

Այստեղ ուսումնասիրում են տիեզերական ճառագայթներն ու «տիեզերական եղանակը»։ Մեզ` գործից բան չհասկացողներիս, դա մոտավորապես այսպես բացատրեցին։

Մթնոլորտի, իոնոլորտի ու մագնիսոլորտի գործընթացների շարժիչ ուժն արևն է։ Արևի ու երկրի կապերի համակարգը գտնվում է արևից եկող ճառագայթման, ինչպես նաև արևային ու գալակտիկական տիեզերական ճառագայթների ազդեցության տակ։ Երկրի մերձակայքում ռադիացիոն միջավայրի ու արևային քամու և գեոմագնիսական դաշտի փոխներգործությամբ են պայմանավորված տիեզերական եղանակի պայմանները, որոնք ազդում են երկրի մթնոլորտի վրա:

Տիեզերական եղանակի փոփոխության մեխանիզմների լիարժեք պատկերացումներից դեռ հեռու ենք, արեգակնային ակտիվության շատ կողմեր էլ դեռ պարզ չեն: Տիեզերական և երկրային եղանակների էֆեկտները կարելի է բացատրել և որակապես գնահատել միայն արեգակնաերկրային համակարգի ամբողջական ուսումնասիրման միջոցով. պարզելով երկրի վրա ազդող արեգակնային ագենտները,  ընկալելով դրանց ծագումն ու էվոլյուցիան, հետազոտելով արեգակնային էներգիայի փոխանցման մեխանիզմները:

Станция Арагац Ереванского физического института
© Sputnik / Asatur Yesayants
«Արագած» կայան

Հենց դրա համար է այստեղ օդերևութաբանական կայան կահավորվել։ Այն եղանակի տեսությունը կազմելու համար չէ միայն։ Պակաս կարևոր չէ նաև այն հանգամանքը, որ տարատեսակ անոմալիաների առաջացման ու ընթացքի մեխանիզմներն են ուսումնասիրվում։ Եթե տեղյակ ես, ուրեմն զինված ես։ Սա վերաբերում է մեր մոլորակին, իսկ տիեզերական ֆիզիկայի մասին մեզ պատմեցին ներքևի կայանում։

Ամեն դեպքում՝ մի փոքր տարօրինակ է +35–ից հետո միանգամից +12 աստիճան ջերմաստիճանի պայմաններում հայտնվելը։

Ու այստեղ՝ սառցաջրով Քարի լճի կողքին, հայտնի ռեստորան կա, որտեղ ի լրումն ամենի՝ խաշ են տալիս։ Այսպիսի եղանակային պայմաններում խաշը շատ ճիշտ ուտեստ է, բայց պետք է հաշվի առնել, որ հետո ստիպված ես վերադառնալ դեպի երևանյան դժոխային շոգը, այդ իսկ պատճառով բոլորը չէ, որ ռիսկի են դիմում։ Այստեղ զբոսաշրջիկների էլ են բերում, բայց նրանք, որպես կանոն, խաշ չեն ուտում. հիանում են լճով ու զովանում՝ ուղիղ և անուղղակի իմաստներով։

Столовая станции Арагац Ереванского физического института
© Sputnik / Asatur Yesayants
«Արագած» կայանի խոհանոցը

Լճի վրայով թռչուններ են թևածում, լճի մեջ սառցե բեկորներ են լող տալիս։ Ափի մոտ կուտակված սառույցների մեջ ձմերուկներ են դրված, իսկ մի փոքր դեպի հարավ՝ ճիշտ է, չի երևում, բայց գիտես, որ մայրուղու ասֆալտն է շոգից կակղում-հալվում։

Столовая станции Арагац Ереванского физического института
© Sputnik / Asatur Yesayants
«Արագած» կայանի խոհանոցը

«Արագած» կայանում տղաները մեր առջև բացում են ճաշարանի դռները: Այստեղի օդը պարզապես կախարդական է։ Բողոքում են, որ արդեն սեպտեմբերին ամեն ինչ պետք է հերմետիկ փակվի. բավական է պատուհանի մեջ ասեղի չափ անցք թողնել, ու բուքը տարածքը ձնով կլցնի։ Բարձրադիր շրջանների հետ կատակ չեն անում։

Այստեղ դեպքեր են եղել, որ մարդը մի հիսուն մետր հեռացել է դարպասից ու մոլորվել, հետո նրան ամենագնացներով են փնտրել։ Այստեղ ձյունը հաճախ տանիքից էլ բարձր է լինում: Ոչինչ չի երևում. հեշտորեն կարելի է կորցնել ուղենիշերը։ Այդ պատճառով կայանի շենքերը կապված են միմյանց հետ ստորերկրյա անցումներով։ Ձմռանը դա շենքից շենք անցնելու միակ տարբերակն է, իսկ ձմեռն այստեղ ավելի քան կես տարի է տևում։ Ամենագնացներն օգնում են, բայց ոչ միշտ։

«Նոր Ամբերդ» կայանը

«Արագած» ու «Նոր Ամբերդ» կայանները ճանապարհով միմյանցից 20 կիլոմետր հեռավորության վրա են, իսկ հարաբերական բարձրությամբ՝ 1200 մետրի։ Այդ 20 կիլոմետրը արագ է անցնում, նույնքան արագ աչքի առաջ անցնում են եզդի հովիվների վրանները, որոնք միանգամից իրենց զգացնել են տալիս ոչխարի մորթու ուժեղ հոտով։ Մի քանի րոպե մեքենայով գնալուց հետո արդեն բոլորովին այլ կլիմայական գոտի է։ Այստեղ օրհնյալ վայր է, Ծաղկաձորին է նման: Կայանը շրջապատված է խնձորի այգիներով, բայց խնձորները մի փոքր ավելի ուշ են հասնում, քան ներքևում։

«Նոր Ամբերդ» կայանը գտնվում է VII դարի ամրոց Ամբերդի մոտ։ Կայանը գործարկվել է 1960 թվականին։ Ի տարբերություն վերևի կայանի՝ այն այսօր ավելի շատ հանգստյան տուն է հիշեցնում, մոտավորապես՝ չորսաստղանի, կահավորված համարներով, նոր խորհրդակցությունների սրահով։ Այն դատարկ չի մնում. տարատեսակ համաժողովներն ու գիտաժողովներն այստեղ սովորական բան են։

 

Станция Арагац Ереванского физического института
© Sputnik / Asatur Yesayants
Նոր Ամբերդ կայան«Արագած» կայան

Այս կայանում էլ են դիտարկում տիեզերական ճառագայթները, իսկ ընդհանրապես՝ այստեղ անցկացված գիտական ուսումնասիրությունները թույլ են տվել զգալիորեն ընդլայնել տիեզերական ճառագայթման բարձր էներգիայի ադրոնային տարրերի և տարբեր միջուկների հետ դրանց փոխգործակցության փորձարարական բազան, ինչն արվել է ուրույն սարքավորման միջոցով, որն իոնիզացման կալորիաչափը միատեղում է կայծախցերի հետ: 

Երկրի մթնոլորտ թափանցող գերբարձր էներգիաների մասնիկների ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ընդարձակ տեղեկություն ստանալ տիեզերքում տեղի ունեցող առավել էներգետիկական գործընթացների մասին։ Պրոտոններն ու միջուկները, որոնք արագացվում են գերնոր աստղերի մնացորդներում, գերզանգվածային սև խոռոչների մոտակայքում, այլ աստղային համակարգերում ու արևի վրա՝ հասնում են երկիր ու իրենց աղբյուրների մասին տեղեկություն բերում։

 

Станция Арагац Ереванского физического института
© Sputnik / Asatur Yesayants
«Արագած» կայան

 

Այդ «առաջնային» տիեզերական ճառագայթները բացահայտվել են մեկ դար առաջ դրանցից առաջացած երկրորդային հոսքերի իոնացման էֆեկտի շնորհիվ,  որոնք ձևավորվում են երկրի մթնոլորտի հետ փոխներգործությունից։ Տիեզերական ճառագայթների փոխակերպման համար երկրի մակերեսի  վրա, երկրի ընդերքում ու ջրի տակ բազում փորձարարական մոտեցումներ են մշակվել, որոնք հիմնված են մթնոլորտի ու տիեզերական ճառագայթների փոխներազդման տարբեր ֆիզիկական գործընթացների վրա։ 1957 թվականի հոկտեմբերի 4-ին այստեղ մեկնարկած տիեզերական փորձերում տիեզերական ճառագայթներ են գրանցվել ու հաստատվել է, որ արևը հսկայական արագացուցիչ է։

Станция Арагац Ереванского физического института
© Sputnik / Asatur Yesayants
Ֆիզիկայի ինստիտուտի լաբորատորիան

«Արագած» ու «Նոր Ամբերդ» բարձրադիր կայանները միավորված են Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի Տիեզերական ճառագայթների ֆիզիկայի դեպարտամենտում, իսկ տեղեկատվությունը հաղորդվում է ինստիտուտի ֆիզիկական տվյալների վարլուծական կենտրոն։ Այստեղից մինչև Ա.Ի.Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիա՝ համացանցում մեկ վայրկյան է, իսկ մեքենայով` մեկ ժամ։

Թեպետ՝ Արագածի տիեզերական թեման այս երկու կայաններով չի սահմանափակվում. չէ՞ որ կա նաև Բյուրականի աստղադիտարանը, չհաշված արդեն լեգենդը, բայց դա արդեն այլ պատմություն է, որն առանձին ուշադրության է արժանի։

 

705
թեգերը:
Ֆիզիկայի ինտիտուտ, աստղադիտակ, Արագած, Ռուբեն Գյուլմիսարյան
Ըստ թեմայի
Թե ինչպես ֆիզիկայի ուսուցիչը դարձավ գրիչ-ծաղկող
Ուղեկցող գայլն Արագած լեռան վրա
Ահազանգ. քաղաքացիները բարձրացել են Արագած լեռը և մոլորվել
Ինչո՞ւ են պատանի լեռնագնացներին Արագած բարձրացրել Անկախության օրը
Նիկոլ Փաշինյանն ու Դոնալդ Թրամփը. արխիվային լուսանկար

Թեժ վիճաբանություն «հայու գենի» շուրջ, կամ մենք ու Ամերիկան

75
(Թարմացված է 21:26 06.07.2020)
​Եկեք անկեղծ լինենք։ Եթե ասեմ, որ հայաստանցիների և ամերիկացիների միջեւ լիքը նմանություններ կան, ոմանք երևի շատ կզարմանան։ Բայց վերցրեք թեկուզ անցած շաբաթավերջը՝ շաբաթ օրը ամերիկացիները նշում էին Անկախության օրը, կիրակին մեզ մոտ Սահմանադրության օրն էր։
Մենք ենք ու Ամերիկան

Ուղղակի մի նախադասություն մեջբերեմ, փորձեք կռահել՝ սա ամերիկյան մամուլից է, թե մեր՝ հայաստանյան թերթերից։

«Մեր հասարակությունում տիրում է գաղափարական պառակտվածություն և սոցիալական խորը անհավասարություն»։

Շտապեմ տեղեկացնել, որ սա մեջբերում էր ամերիկյան համացանցային թերթերից մեկից, բայց, համաձայնեք, ճիշտ նույն ձևակերպումները գրեթե ամեն օր հայաստանյան լրատվամիջոցներում կարող ենք հանդիպել։

Կան նաև հիմնարար թեմաներ, որոնք քննարկվում են թե՛ Հայաստանում, թե՛ Ամերիկայում։ Այսպես ձևակերպենք այդ հավերժական թեմաները՝ մտորումներ ազգի անցյալի, ներկայի և ապագայի մասին։ Հենց հիմա մտեք Ֆեյսբուք և անպայման կհանդիպեք բազմաթիվ նման լրջագույն ու նաև անզիջում քննարկումների՝ ինչպիսին է մեր ազգը, որտեղից է գալիս և ուր է գնում, արդյո՞ք չի հեռանում իր արմատներից, մի խոսքով՝ ինչպես ասում են՝ թեժ վիճաբանություն «հայու գենի» շուրջ։

​Պատկերացրեք զարմանքս, երբ  նույն թեմայով բավական ծավալուն հոդված կարդացի ամերիկյան թերթերից մեկում։

Ամերիկացիներն են ուզում հասկանալ՝ իրենք ազգ են, թե ոչ։ Առիթը, բնականաբար, հուլիսի 4-ն է։ Հեղինակն էլ բավական հայտնի գործիչ է՝ Փեթ Բյուքենենը, որը որպես ավագ խորհրդական աշխատել  է Սպիտակ տանը՝ ամերիկացի երեք նախագահների՝ Ռիչարդ Նիքսոնի, Ջերալդ Ֆորդի և Ռոնալդ Ռեյգանի օրոք։

Անհավանական է. քանի շիշ շամպայն է խմել Չերչիլը և որտեղ են տիեզերագնաց Արմսթրոնգի կոշիկները

Բյուքենենի գլխավոր միտքը սա է՝ այն ժամանակ, երբ ստեղծվում էր ամերիկյան պետությունը, մենք բոլորովին ուրիշ էինք, հիմա այլ ենք։ Ու վկայակոչում է 18-րդ դարավերջի հայտնի քաղաքական գործիչ Ջոն Ջեյին, որն Ամերիկայի հիմնադիր հայրերից մեկն է, Գերագույն դատարանի առաջին նախագահը։

​Ջոն Ջեյը ժամանակին՝ 1787 թվականին, այսպես է նկարագրել նրանց, ովքեր պայքարեցին անկախության համար և ստեղծեցին Միացյալ Նահանգները.

«Մենք մեկ միասնական ժողովուրդ ենք՝ սերում ենք նույն նախնիներից, խոսում ենք նույն լեզվով, նույնն է մեր հավատքը և հավատարմությունը կառավարման որոշակի սկզբունքներին»։

Հիշեցնելով այս բառերը, Բյուքենենն այսօր հարց է տալիս.

«Արդյո՞ք հիմա էլ կարող ենք պնդել, որ մեր նախնիները նույնն են։ Ո՛չ, նրանք տարբեր գույնի են և ամենատարբեր երկրներից։ Արդյո՞ք մենք խոսում ենք նույն լեզվով։ Ո՛չ, մենք խոսում ենք անգլերեն, իսպաներեն և բազմաթիվ այլ լեզուներով։ Արդյո՞ք նույնն է մեր հավատքը։ Ո՛չ, մենք բողոքական ենք, հուդայական, մորմոն, մահմեդական, բուդդայական, նաև աթեիստ ենք։ Մենք քանդում ենք մեր կոթողներն ու արձանները, փոխարինում ենք դրանք նորերով, վերանվանում ենք մեր կառույցներն ու փողոցները, վերախմբագրում ենք մեր գրքերը, վերանայում ենք պատմական ճշմարտությունները»։

​Չգիտեմ՝ կարդում էի ու զարմանում՝ մի՞թե այս ամենը, մանավանդ վերջին հատվածը, Ամերիկայի մասին է։ Կարծես մեր՝ հայաստանյան իրականության մասին գրված լինի։

Բայց վերջում թույլ տվեք մի սկզբունքային նկատառում. երեկ մեր Սահմանադրության օրն էր։ Ընդամենը 25 տարում հասցրեցինք երկու անգամ փոխել մեր հիմնական օրենքը։ Սա նորմալ է։ Ամերիկացիներն էլ դեռ նոր էին հաստատել իրենց Սահմանադրությունը, երբ միանգամից տասը ուղղում մտցրին, ընդ որում, կարևոր ուղղումներ, ու հետագայում էլ շարունակեցին վերափոխել սահմանադրական դրույթները։

Մենք փոխեցինք մեր կառավարման ձևը և ընտրակարգը։ Սա էլ է միանգամայն նորմալ։ Ամերիկայում, մանավանդ այս վերջին նախագահական ընտրություններից հետո, երբ ընտրված նախագահն իր մրցակցից երեք միլիոնով ավելի քիչ ձայն ստացավ, ավելի ու ավելի հաճախ էին հնչում առաջարկները՝ ժամանակն է հրաժարվել հին, իր դարն ապրած ընտրակարգից, որը լիովին չի արտահայտում ընտրողների կամքը։

Սահմանադրության և օրենքների անկատարության մասին կարելի է անվերջ խոսել, բայց օրենքներից զատ` կա չափազանց կարևոր մի հանգամանք։ Խոսքն ավանդույթների մասին է։

Արդյո՞ք Լավրենտի Բերիան է սպանել Աղասի Խանջյանին

Ավանդույթների ձևավորումը հույժ կարևոր է մանավանդ այն ժամանակաշրջանում, երբ անկախություն հռչակած պետությունը դեռ նոր է ձևավորվում։ Այն ժամանակ՝ գրեթե երկուսուկես դար առաջ, որևէ տեղ գրված չէր, թե քանի ժամկետ կարող է պաշտոնավարել Ամերիկայի նախագահը, որևէ սահմանափակում գոյություն չուներ Ջորջ Վաշինգտոնի համար, որին մերձավորները հորդորում էին՝ կրկին առաջադրիր թեկնածությունդ՝ հարյուր տոկոսով կընտրվես։

Բայց նա չարեց, բավարարվեց երկու ժամկետով, և նրա դրած այդ ավանդույթը պահպանվեց մոտ 150 տարի։  Ունենք երկու երիտասարդ հայկական պետություն։

Արդյո՞ք մեր պետական այրերը ձևավորում են այն ավանդույթները, որոնք ամուր հիմք կդառնան ապագա սերունդների համար։

Չգիտեմ՝ թող դատեն սերունդները։

Մի՛ թերագնահատեք ընդդիմադիրներին, թե չէ ստիպված կլինեք ուտել ձեր գրած գիրքը

75
թեգերը:
Եկեք անկեղծ լինենք, Արմեն Դուլյան, ԱՄՆ, Հայաստան
թեմա:
5 րոպե Դուլյանի հետ
Ըստ թեմայի
Ինչով են տարբերվում բազմակողմանի զարգացած հայը և նման բրիտանացին, կամ մենք ամեն ինչ գիտենք
Ինչո՞ւ Խրուշչովը կոշիկով խփեց ՄԱԿ-ի սեղանին, ում ելույթն էր հունից հանել ԽՍՀՄ առաջնորդին
Սուրբ Սոֆիան ուզում են մզկիթ դարձնել. հայ ճարտարապետի վերականգնած գմբեթի տակ նամազ կհնչի՞
Ալիկ Ավդալյանի նախնիների տունը Մուշում

Մուշ-Անապա-Մուշ․ Ավդալի գերդաստանի ոդիսականը

238
(Թարմացված է 09:11 06.07.2020)
Մուշում ապրող հայերի թիվը տարեցտարի ավելանում է։ Եթե 2011թ.-ին Մուշում ու շրջակա գյուղերում պաշտոնապես հայ ներկայացող բնակիչների թիվը չէր անցնում 2000-ը, ապա այսօր նրանք ավելի քան 29․000 են։

Արևմտյան Հայաստանում հերթական դաշտային աշխատանքի ու ֆիլմի նկարահանումների ժամանակ Մուշի հայերի հետ այցելեցի տեղի այն գյուղերը, որոնցում առավել շատ են պահպանվել հայկական պատմամշակութային հուշարձաններն ու ազգային ինքնությանը տեր կանգնող հայերը։ Մուշից մի քանի կիլոմետր հեռու Քրդագոմ գյուղն է։

Село Крдагом в Муше
© Sputnik / provided by Nairi Hokhikyan
Քրդագոմ գյուղը

Անվանումից պարզ է դառնում, որ նախկինում ևս այն հիմնականում քրդերով է բնակեցված եղել։ Այսօր նույն վիճակն է։ Տեղացի տարեց քրդերից մեկը ներկայացնում է գյուղի պատմությունը.

-Սա Ավդալ աղայի գյուղն է եղել։
-Ո՞վ է Ավդալ աղան,- հարցնում եմ։

Հարցուփորձը վերածվում է մի մեծ ու ողբերգական պատմության սկզբի։ Քուրդը պատմում է ինչպես Ավդալ աղայի, այնպես էլ նրա թողած ժառանգության մասին։  

Курд села Крдагом в Муше
© Sputnik / provided by Nairi Hokhikyan
Քրդագոմ գյուղի քուրդ բնակիչ

«Մեծ մարդ էր Ավդալ աղան։ Հարուստ մարդ էր, բայց բարի մարդ էր»,-նշում է քուրդ գյուղացին։

Մեզ ուղեկցող մշեցի հայ Արմեն Գալուստյանից հետաքրքրվում եմ, թե ով է եղել Ավդալը, որ այդպիսի հետք է թողել քրդերի հիշողության մեջ։ Մուշում ապրող և հայկականությունը ամուր պահող մեր հայրենակիցը ցավով է պատմում, որ 1915-ի կոտորածի ժամանակ Ավդալը սպանվել է դաժանաբար, սպանվել հենց այն մարդկանց կողմից, որոնց ինքը տարիներ շարունակ օգնել է։

Մի օր բոլորս վերադառնալու ենք. ծպտյալ հայերն ու Արմեն Բաքըրջըօղլուի հայկական ընտանիքը

Հարյուրավոր հայերի լցրել են Ավդալի կառուցած ցորենի ամբարները և այրել դրանք։ Մի քուրդ երեխայի օգնությամբ, սակայն, փրկվել են Ավդալի որդին ու թոռը։ Ամիսներ անց սովի ու տառապանքի ճանապարհին մահացել է նաև որդին՝ 12-ամյա երեխային թողնելով բախտի քմահաճույքին։

Армянин из Муша Армен Галустян в селе Крдагом
© Sputnik / provided by Nairi Hokhikyan
Մշեցի հայ Արմեն Գալուստյան

Քրդագոմի՝ մեզ արդեն ծանոթ քուրդը շարունակում է պատմությունը՝ նշելով, որ մի քանի տարի առաջ իրենց են այցելել Ավդալի հետնորդները՝ Ցեղասպանությունից հրաշքով փրկված 12-ամյա թոռան՝ Տիգրան Ավդալյանի զավակները։ Այսօր նրանք ապրում են Ռուսաստանում և ոչ միայն չեն մոռացել իրենց ազգային արմատները, այլև վերադարձել ու գտել են իրենց բնօրրանը։

Алик Авдалян с Арменом из Муша у родового дома
© Sputnik / provided by Nairi Hokhikyan
Ալիկ Ավդալյանն ու Արմեն Գալուստյանը

Մշեցի Արմենի օգնությամբ կարողանում եմ կապ հաստատել Ավդալի՝ Ռուսաստանում բնակվող հետնորդների հետ։ Երկու եղբայր, որոնք իրենց կյանքը նվիրել են հայկական ինքնության խնդիրների բարձրաձայնմանը և ազգային արժեքների պահպանմանը։ 12 տարեկանում Ցեղասպանության արհավիրքի միջով անցած նրանց հայրը բոլոր մանրամասնություններով նկարագրել է այն դաշտերը, լեռներն ու շինությունները, որոնք շրջապատել են իրեն Մուշում։

Ինչպես Ուդի Երվանդը ԱՄՆ-ից վերադարձավ ու սկսեց հայկական երգը տարածել Արևմտյան Հայաստանում

Որդիները հիմա պարբերաբար այցելում են Մուշ, իրենց աչքերով տեսնում այդ դաշտերը, լեռներն ու կիսավեր շինությունները՝ հագեցնելով Ավդալին միացած իրենց հոր կարոտը։

Алик и Петрос Авдаляны
© Sputnik / provided by Nairi Hokhikyan
Ալիկ և Պետրոս Ավդալյանները

«300-ից մեկը մնաց, ու դա, երևի, մերանի համար մնաց, Մշո մերանի համար, իսկ Մշո մերանը շատ ձիգ մերան է»,-հուզմունքով ասում է Ալիկ Ավդալյանը՝ Տիգրանի ավագ որդին։

Алик Авдалян
© Sputnik / provided by Nairi Hokhikyan
Ալիկ Ավդալյան

Եղբոր խոսքը շարունակում է Պետրոսը՝ անդրադառնալով Մուշի հայերի հետ իրենց կապերին։ Նրա խոսքով` Քրդագոմում և Մուշի մյուս բնակավայրերում իրենք հանդիպել են բազմաթիվ հայերի, խոսել ինչպես իրենց նախապապի մասին պահպանված հուշերի, այնպես էլ յուրաքանչյուրի անցած ճանապարհի, այսօրվա կենսակերպի մասին։

Петрос Авдалян
© Sputnik / provided by Nairi Hokhikyan
Պետրոս Ավդալյան

Նրանք նշում են, որ եթե Արևմտյան Հայաստանում ապրող էթնիկ հայերն այսօր չեն թաքցնում իրենց ծագումն ու անկաշկանդ խոսում են այդ մասին, ապա սփյուռքում մեծ արագությամբ ձուլում է ընթանում։ Պետրոս Ավդալյանն առաջարկում է օրինակ վերցնել Մուշի, Դիարբեքիրի, Սասունի և Արևմտյան Հայաստանի մյուս բնակավայրերի հայերից։

Армяне села Крдагом в Муше
© Sputnik / provided by Nairi Hokhikyan
Քրդագոմ գյուղի հայ բնակիչներ

«Ես պատկերացնում եմ, որ ամեն մի հայ պետք է մտածի բոլորիս ապագայի մասին, որ մենք մեր ազգությունը չկորցնենք։ Ես ցանկանում եմ, ձգտում եմ, որ մեր գերդաստանն էլ չվերջանա մեզանով, մեր երկու եղբայրներով»,–ասում է Պետրոսը։

Село Крдагом в Муше
© Sputnik / provided by Nairi Hokhikyan
Քրդագոմ գյուղը

Մուշում ապրող հայերի թիվը տարեցտարի ավելանում է։ Եթե 2011թ.-ին Մուշում ու շրջակա գյուղերում պաշտոնապես հայ ներկայացող բնակիչների թիվը չէր անցնում 2000-ը, ապա այսօր նրանք ավելի քան 29․000 են։

Մշեցի Արմեն Գալուստյանն այդ բազմաթիվ հայերից մեկն է։ Նրա կյանքի ոդիսականի մասին, սակայն, կպատմեմ հաջորդ ակնարկներում։

Ամասիացի Օհանը և մյուսները․ ինչու են թուրք գրողները խոսում Արևմտյան Հայաստանի հայերի մասին

238
թեգերը:
քուրդ, Նաիրի Հոխիկյան, Արևմտյան Հայաստան, հայեր, հայ, Մուշ
թեմա:
Զարթիր, լաո
Ըստ թեմայի
«Ես չմոռցերիմ հայերեն, կխոսամ». Սասունի հայերն ու նրանց ամուսնության չգրված օրենքները
Խոսում են թուրքերեն, բայց մտածում ու զգում են հայերեն. ադիյամանցի հայ երգչի «ոդիսականը»
Արևմտյան Հայաստանի ծպտյալ հայերը. ինչն է նրանց ավելի ինքնավստահ և ուժեղ դարձնում
 Ջեններ քույրերը, արխիվային լուսանկար

Կորոնավիրուսային սկանդալ․ Ջեններ քույրերը ժխտել են աշխատակիցների շահագործման մասին լուրերը

0
(Թարմացված է 00:50 07.07.2020)
Ակտիվիստներն ու իրավապաշտպանները կարծում են, որ ինչ-որ բան այն չէ և այս գործի բոլոր մասնակիցները ինչ-որ բան են թաքցնում։ Նրանք պահանջում են թույլ տալ իրենց մուտք գործել Բանգլադեշում գտնվող գործարաններ։

ԵՐԵՎԱՆ, 7 հուլիսի – Sputnik. Աշխարհահռչակ Քիմ Քարդաշյանը քույրերը՝ սուպերմոդել Քենդալ Ջենները և աշխարհի ամենաերիտասարդ միլիարդատեր Քայլի Ջենները պատասխանել են իրավապաշտպանների մեղադրանքներին։

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Kendall + Kylie (@kendallandkylie)

Բանն այն է, որ հունիսին ԶԼՄ-ներում տեղեկություն հայտնվեց, որի համաձայն Kendall + Kylie ապրանքանիշն իբրև թե պատկանում է Global Brands Group (GBG)-ին, որը Բանգլադեշի իր ֆաբրիկաների աշխատակիցներին չի վճարում փետրվար ամսից՝ կորոնավիրուսի համավարակի պատճառով սկսված ճգնաժամի պատճառով։

Նշվում էր, որ GBG-ի հետ բրենդները շահագործում են աշխատողներին։ Միաժամանակ Ջեններ քույրերի ապրանքանիշը ներկայացված է եղել GBG-ի կայքում։ Այժմ Քենդալն ու Քայլին որոշել են հանդես գալ հայտարարությամբ։ Քիմ Քարդաշյանի քույրերը ժխտում են, թե որևէ կապ ունեն GBG-ի հետ։

«Kendall + Kylie ապրանքանիշը պատկանում է Canada Inc.-ին։ Նախկինում բրենդը համագործակցել է GBG-ի հետ, բայց միմիայն վաճառքի և բիզնեսի զարգացման ոլորտներում»,-հայտարարել են քույրերը։

Այդ ընթացքում GBG-ն իր կայքից հեռացրել է Ջեններ քույրերի ապրանքանիշի լոգոտիպը։ ԶԼՄ-ների տվյալներով՝ լոգոն հեռացրել են հունիսի 24-ին։ Դրա հետևանքով սկանդալն ավելի է բորբոքվել, քանի որ ակտիվիստները և իրավապաշտպանները կարծում են, որ ինչ-որ բան այստեղ այն չէ և այս գործի բոլոր մասնակիցներն էլ թաքցնելու բան ունեն։ Նրանք պահանջում են իրավապաշտպան ընկերությունների ակտիվիստներին թույլ տակ մուտք գործել Բանգլադեշում գտնվող ֆաբրիկաներ։

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Kendall + Kylie (@kendallandkylie)

Հիշեցնենք, որ Քայլի Ջեններն ունի սեփական Kylie Cosmetics բրենդը, որը հիմնել է 2016թ․-ին։ Կարճ ժամանակում նա վաստակել է մեկ միլիարդ դոլար։ 2019թ․-ի մարտի 5-ին Forbes պարբերականը Քայլիին ճանաչեց աշխարհի ամենաերիտասարդ միլիարդատեր։ Այդպիսով 21-ամյա Ջեններն առաջ անցավ Facebook սոցիալական ցանցի հիմնադիր Մարկ Ցուկերբերգից, որը միլիարդատեր էր դարձել 23 տարեկանում։

0
թեգերը:
աշխատավարձ, կորոնավիրուս, ապրանքանիշ, գործարան, Քիմ Քարդաշյան
թեմա:
Կորոնավիրուսը Չինաստանում և աշխարհում
Ըստ թեմայի
Քիմ Քարդաշյանը կթողարկի իր սեփական պոդկաստը․ այն գլամուր կյանքի մասին չի լինելու
Քիմ Քարդաշյանի քրոջ` Քայլի Ջենների ավտոմեքենաների տեսականին
Քիմ Քարդաշյանի ամուսինը «Արարատ» անվանումով կոշիկ է արտադրել. լուսանկար
Քիմ Քարդաշյանի ու նրա քրոջ ռեփեր ամուսինները տեսահոլովակ են նկարահանել