Արամ Խաչատրյանը և Միքայել Թարիվերդիևը

Մեծն Արամ Խաչատրյանը, որ չէր թողնում երևանցիներին գիշերը քնել

524
(Թարմացված է 06:08 06.06.2019)
20–րդ դարի մեծագույն կոմպոզիտորներից մեկը` Արամ Խաչատրյանը, փառաբանությունների կարիք չունի, դրանք արդեն ասվել են։ Փոքր Հայաստանի մեծագույն կոմպոզիտորն իր ժողովրդին նվիրել է պետական օրհներգ և իր անսպառ հանճարը։

Շոստակովիչը և Գրիգորովիչը, Օյստրախը և Բլեքվուդը, Կոգանը և Բաբաջանյանը և անգամ այս շարքում անսպասելի Չե Գևարան, անշուշտ, կստորագրեին ՅՈՒՆԵՍԿՕ–ի գլխավոր տնօրենի խոսքերի տակ` ասված 2013թ–ին այն մասին, որ Խաչատրյանի անունը «այսուհետ Բեթհովենի, Բրամսի և Շոպենի անունների հետ կդասվի նույն շարքը»։ Կազմակերպությունը Խաչատրյանի կինոերաժշտությունը և ձեռագիր նոտաները ներառել է «Աշխարհի հիշողություն» ծրագրի միջազգային ռեգիստրում։

Дмитрий Шостакович, Арам Хачатурян и Николай Голованов
© Sputnik / Михаил Озерский
Դմիտրի Շոստակովիչը, Արամ Խաչատրյանը և Նիկոլայ Գոլովանովը

Բայց ամեն ինչ սկսվել է ոչ այդքան միանշանակ և կանխատեսելի։ Այո, ծնվելով 1903թ–ի հունիսի 6–ին աշխարհի ամենաերաժշտական քաղաքներից մեկում` Թիֆլիսում, Արամ Խաչատրյանը մանկուց շրջապատված է եղել երաժշտությամբ։ Հին Թբիլիսիի փողոցային երգերը թափանցել են նրա հոգու խորքեր, ամրացել ենթագիտակցության հիմքում, և խոսք չի գնացել այն մասին, որ կարող է դառնալ պրոֆեսիոնալ երաժիշտ. նրա հայրն ու մայրը երաժշտությունը մասնագիտություն չեն համարել: Միգուցե՝ հոբբի, բայց ոչ երաժշտությամբ տուն պահել. վույ մե, աստված մի արասցե։ Նույնիսկ կինտոն ավելի շատ կարող էր վաստակել։

Ահա և ստացվել է, որ Արամ Իլյիչը ստիպված է եղել բեռնակիր աշխատել և կենսաբանություն ուսումնասիրել Մոսկվայի պետական համալսարանում։ Նա մինչև 19 տարեկան նոտաները չի իմացել, երբեք կենդանի կատարմամբ չի լսել սիմֆոնիկ նվագախմբի երաժշտություն և, բնականաբար, օպերայում չի եղել։ Բայց Մոսկվայում նա արագ ուշքի է եկել. նման մասշտաբի հանճարն անխուսափելիորեն դուրս կհորդեր, և նա ընդունվել է Գնեսինների անվան ռուսական երաժշտական ակադեմիա։ Տարիներ անց Իրակլի Անդրոնիկովը կգրի Խաչատրյանի` բոլոր հնարավոր և անհնար մրցանակների, պարգևների և կոչումների դափնեկրի մասին:

«Եթե կարելի լիներ գրքում գործողություններ կատարելով հնչյուններով, նրա երաժշտությունից մեջբերել այն, ինչ մշտապես ապրում է հիշողության մեջ` միախառնվելով մեկ հավաքական հասկացության՝ Խաչատրյան կոմպոզիտորի մեջ։ Եվ Ջութակի կոնցերտի առաջին մասը, երբ նվագախումբը բարձր ազդարարում է սկիզբը, և գործի է անցնում աղեղը` պտույտներ կատարելով, ուրախ և թեթև պարելով, սինկոպաներով թռչկոտելով արգելքների վրայով։ Եվ Դաշնամուրի համար կոնցերտի երկրորդ մասում վրացական փողոցային երգի մոտիվը և երրորդ մասի պարային դրվագները, որոնք հիշողության մեջ արթնացնում են «Սուսերով պարը» և «Գայանեից» որոշ հատվածներ, միմյանց նման են այնքանով, որքանով իրար նման են լինում մի ժողովրդի ներկայացուցիչները։

Եվ «Սպարտակի» երաժշտության հիասքանչ, հյութեղ պատկերները. զրնգուն ռիթմեր, սիրտը բերկրանքով լցնող շքեղ հնչողություններ։ Եվ Երկրորդ սիմֆոնիայի երրորդ մասի նուրբ–դառը թեման` ծնված երգից, որը տարիներ առաջ երգել է կոմպոզիտորի մայրը` թեքված պահարանի դարակների վրա, թեմա, որը էպիկական պատմություն է հյուսում հրդեհների, մարտերի և ողբի մասին` նախազգալով կուրացուցիչ հաղթանակը»։

Երաժշտական ուսումնարանում ուսումն ընթացել է կենսաբանության խորիմաստություններն ուսումնասիրելուն, աշխատելուն զուգահեռ։ Մի անգամ Ելիզավետա Ֆաբիանովնա Գնեսինան` սոլֆեջիոյի դասախոսն այլևս չի կարողացել նայել աշակերտի վնասված ձեռքերին (նա ալկոհոլի շշեր էր բարձում և բեռնաթափում) և բառացիորեն ստիպել է սկսել զբաղվել կրկնուսույցի գործով, որը թեև ավելի վատ էր վարձատրվում, քան բեռնակրի տաժանակիր աշխատանքը, բայց մատերը չէին վնասվում, և երաժշտությունը չէր տուժում։ Խաչատրյանը, որը լավ ձայն ուներ, կիրակի օրերին երգում էր հայկական եկեղեցու երգչախմբում` յուրաքանչյուր համերգի համար ստանալով 10 ռուբլի։

Խաչատրյանը ձգտում էր թավջութակահար դառնալ, այնքան էր պարապել, որ մի օր ձախ ձեռքի մատերը բռնվել էին։ Մինչ շարժողական գործառույթները վերականգնվեցին, Միխայիլ Գնեսինը, որը վաղուց էր մտածում նման առաջարկ անել, համոզեց Խաչատրյանին զբաղվել կոմպոզիցիայով։

Դա էլ դարձել է մեծ կոմպոզիտորի ճանապարհի սկիզբը. նա հեռացավ կենսաբանության ֆակուլտետից, մոռացավ գինու խանութի նկուղների մասին և լիովին ընկղմվեց իր համար նոր աշխարհ` սովորելով և զուգահեռաբար հորինելով երաժշտական ստեղծագործություններ։ Միխայիլ Ֆաբիանովիչը կարծում էր, որ դրանք հրապարակման պատրաստ ստեղծագործություններ են, և հենց ինքը սկսեց Խաչատրյանի առաջին պիեսները ներկայացնել հանրությանը։

Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Խաչատրյանը` որպես ազգային արժեք, տարհանվել է Պերմ։ Նրան բնակեցրել են հյուրանոցի փոքր համարում: Բայց հասկանալով, որ մաեստրոյին դաշնամուր է պետք, նրան ավելի մեծ սենյակ են տրամադրել։ Բեռնակիրներն ամբողջ օրը չարչարվել են` փորձելով դաշնամուրը խցկել սենյակ, վերջապես մի կերպ կարողացել են, և Խաչատրյանն իսկույն նստել է դաշնամուրի մոտ։ Կես տարի անց գրվել է «Գայանե» բալետը և գործիքավորվել նվագախմբի համար։

Թվում էր, թե ինչ բալետ 1942թ–ի հուսահատ դեկտեմբերին։ Բայց Պերմում տեղի ունեցավ պրեմիերան. Լենինգրադի` նույնպես տարհանված Օպերայի և բալետի թատրոնի կատարմամբ. արտիստները պետք է ելույթ ունենային, որպեսզի հմտությունները չմոռանային, իսկ հանդիսատեսին անհրաժեշտ էր մոռանալ ռազմաճակատի մասին։ Նույնիսկ Պերմից հեռու գտնվող ճակատի մասին:

Խաչատրյանի ստեղծագործությունները ռեկորդային քանակությամբ Ստալինյան մրցանակներ են ստացել` երեք հատ, բայց 1948թ–ին անսպասելիորեն որոտացել է Քաղբյուրոյի որոշումը Վանո Մուրադելիի «Մեծ բարեկամություն» օպերային մասին։ Մի քանի կոմպոզիտորներ, ներառյալ Մուրադելին, Պրոկոֆևը, Շոստակովիչը և Խաչատրյանը մեղադրվել են «արվեստի նկատմամբ ֆորմալիստական մոտեցման մեջ»։

Արամ Իլյիչը սարսափել է թե՛ իր, թե՛ գործընկերների համար։ Նա անընդհատ կրկնում էր, որ այդ որոշման մեջ երկու անգամ է հիշատակվում. որպես «ֆորմալիստ» և որպես Կոմպոզիտորների միության կազմկոմիտեի ղեկավար։ Բարեբախտաբար, օդից կախված վտանգը շուտ վերացել է, շնորհազրկում չի եղել, իսկ 1950թ–ին արվեստի հետ կապված պաշտոնյաները, գիտակցելով սեփական սխալը, Խաչատրյանին շնորհել են Ստալինյան 4–րդ մրցանակը։

Ի դեպ, Արամ Խաչատրյանը դարձել է ԽՍՀՄ առաջին քաղաքացին, որն արժանացել է Հռոմի պապի ընդունելությանը։

Խաչատրյանը փորձում էր բաց չթողնել իր ստեղծագործությունների փորձերը և ներկայացումները։ Հատկապես դա վերաբերվում է «Սպարտակին»։ Արամ Իլյիչն առանձնացնում էր այդ բալետը մյուսներից։ Նա ներկա է եղել «Սպարտակի» բոլոր ներկայացումներին, և միայն դիրիժորներ Ռոժդենստվենսկին և Ժյուրայտիսն են հասկացել, որ կոմպոզիտորը գալիս է, որպեսզի շարունակի աշխատել երաժշտության վրա։

Նրա համար շատ կարևոր էր, որպեսզի երաժշտությունն այնպես հնչեր, ինչպես ինքը` հեղինակը  զգացել է այն ստեղծելիս։ Հենց Ալգիս Ժյուրայտիսն է Մեծ թատրոնի նվագախմբի հետ ձայնագրել բալետի ամբողջական տարբերակը` դրա սկզբնական, հեղինակային եղանակով։

Պատմությունը նույն էր նաև Խաչատրյանի Երևան կատարած այցերի ժամանակ։ Ճիշտ է, երբ նա վերջին անգամ (ինչպես պարզվել է ավելի ուշ) է այստեղ դիտել «Սպարտակը», որի դիրիժորը Յակով Ոսկանյանն է եղել, ոչ մեծ անախորժություն է պատահել։

Արամ Իլյիչը չի նստել մինչև առաջին գործողության վերջ, դուրս է եկել դահլիճից, նրան սկսել են որոնել և գտել են օպերայի հարակից սրճարաններից մեկում՝ խիստ բարկացած։ Կոմպոզիտորը սարսափելի վրդովված է եղել. պարզվել է, որ նրա ստեղծագործությունը համարձակվել են կրճատել չորս տակտով։ Մաեստրոյի վիրավորանքն անցել է, բայց ոչ շուտ։

Նա սիրել է աշխատել գիշերները, և ինչ, որ Երևանի տոթ գիշերներին, երբ բոլորի պատուհանները բաց են և քիչ է մնում մի երկուսն էլ բացեն պատի մեջ, մարդկանց արթնացրել են երաժշտության հնչյունները։ Խաչատրյանն աշխատում էր, իսկ Երևանում բոլոր չքնողները հասկանում էին, որ իրենց բախտ է վիճակվել դառնալ հանճարի ստեղծագործելու ընթացքի ականատեսը։

Նման մի ամառային երեկո` դեռ 1940–ականներին, երբ նա ավարտել է նվագելը, անսպասելիորեն ներքևից ծափահարություններ է լսել. փողոցում բազմություն հավաքված եղել։

Այդ գիշեր Արամ Իլյիչն ավարտել էր աշխատանքը Հայկական ԽՍՀ պետական օրհներգի վրա և կատարելիս է եղել դրա վերջնական տարբերակը։

524
թեգերը:
Հայրենական մեծ պատերազմ, Մոսկվա, Թբիլիսի, Հայաստան, Օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոն, ԽՍՀՄ
Ստամբուլ

Հայկական ֆեմինիզմի ծնունդը Օսմանյան կայսրությունում, կամ «ագռավ–տղամարդկանց» համար

162
(Թարմացված է 21:05 07.03.2021)
Ո՞վ կարող էր մտածել` բուն նահապետական հայ հասարակության մեջ ֆեմինիզմը սկիզբ է առել XIX դարի կեսերին։ Կանանց տոներին մենք որոշեցինք փնտրել և պարզել, թե ինչպես էին իրենց իրավունքների համար պայքարում առաջին հայ ֆեմինիստ կանայք։

Ժաննա Պողոսյան, Sputnik Արմենիա

«Մարդ գրագետը ազատ է միջակ ըլլալ, բայց ոչ կին գրագետը», – նման խորհուրդ էր տվել իր կյանքի մայրամուտին առաջին հայ վիպասանուհի Սրբուհի Տյուսաբը (Վահանյան) սկսնակ գրող և կանանց իրավունքների պաշտպան Զապել Եսայանին։

XIX դարի վերջն էր, Կոստանդնուպոլիս, հայ մտավորականությունը դեմ էր Աբդուլ Համիդի ռեժիմին։ Նրանք գրական մանիֆեստներ էին պատրաստում, հավաքվում քննարկմանը, զբաղվում հայկական դպրոցների և ուսումնարանների կատարելագործմամբ` չկռահելով, որ ընդամենը 10 տարի հետո այդ ամենն այլևս կարևոր չի լինի։

Հենց այդ մթնոլորտում էլ սկսում է սկիզբ առնել հայկական ֆեմինիզմը. լույս են տեսնում կանանց նվիրված առաջին էսեները, թերթերը, գրքերը, ձևավորվում հասարակական խմբակներն ու շարժումները։ Հայ կինը սկսում է պայքարել հավասարության, ուսում ստանալու, աշխատանքի իրավունքի համար, ազատ ամուսնության և ամուսնալուծության համար` արդեն 1860 թվականին։ Այդ ժամանակ Եվրոպայում և Ամերիկայում ֆեմինիզմի առաջին ալիքն արդեն թափ էր հավաքել։

Էլպիս Կեսարացեան, Սրբուհի Տյուսաբ, Սիբիլ (Զաբել Ասատուրյան), Արշակուհի Թեոդիկ, Անաիս (Եվփիմե Ավետիսյան), Զարուհի Գալեմքերյան, Մարի Բեյլերյան, Զապել Եսայան, Զարուհի Պահրի, Հայկանուշ Մառք, Սիրան Սեզա։ Այս կանանց մեծամասնության մասին չեն լսել ոչ միայն աշխարհում, այլև ակադեմիական շրջաններում. տեքստերում և հայ գրականության, պատմության և լրագրության մասին ուսումնասիրություններում նրանց մասին հիշատակումները չափազանց քիչ են։

Նրանք իրենց կանանց իրավունքների համար պայքարող ֆեմինիստ կամ ակտիվիստ չէին կոչում, սակայն այսօրվա չափանիշներով նրանք հենց ֆեմինիստ էին` իրենց էությամբ։ Ճակատագրի բերումով այս կանանցից շատերի կյանքի ուսումնասիրմամբ սկսեց զբաղվել Ստամբուլում ծնված ևս մեկ կին` Լեռնա Էքմեքչիօղլուն։ Էքմեքչիօղլու և մի շարք այլ աղբյուրներից օգտվելով` Sputnik Արմենիան համառոտ կպատմի առաջին ֆեմինիստ կանանցից մի քանիսի մասին։

Էլպիս Կեսարացեան

«Կանայք նման են սոխակների, որոնք փոխանակ ինքնուրույն երգեն, թույլ են տալիս երգել և հպարտությունից փքվել ագռավ–տղամարդկանց»։

Эльбис Гезаратсян
Էլպիս Կեսարացեան

«Կիթառ». հենց այսպես էր կոչվում կանանց մասին և կանանց համար աշխարհի ամենաառաջին հայալեզու ամսագիրը, իսկ Էլպիս Կեսարացեանն այդ ամսագրի հիմնադիրն ու խմբագիրն էր։ «Կիթառը» լույս տեսավ ընդամենը 7 ամիս, ամսագրի առաջին համարը հրապարակվեց 1862 թվականի օգոստոսին, Պոլսում։ Ինչո՞ւ հենց «Կիթառ»։ Հայտնի չէ։ Սակայն կարելի է ենթադրել, որ կիթառը նմանեցրել են կնոջ մարմնին։ «Կիթառի» առաջին իսկ համարում Կեսարացեանը կնոջ իրավունքների վերաբերյալ 4 հոդված հրապարակեց. «Ուղերձ երիտասարդ կանանց», «Ծառայություն հասարակությանը», «Հայրենասիրության ոգի» և «Իրավունքներ ունենալը հանդգնություն չէ»։ Էլպիսի անձնական կյանքի մասին գրեթե ոչինչ հայտնի չէ։ Նա մահացել է 1911 թվականին, Ալեքսանդրիայում, 80 տարեկան հասակում։

Սրբուհի Տյուսաբ

«Ամուսնության պայմանը երկու հոգու մեջ փոխադարձ ցանկությունն է, ոչ թե ոսկին կամ հարմարանքը։ Բայց այսօր չի հարցվիր, թե ինչ կուզե աղջիկ անձը»:

Србуи Тюсаб
Սրբուհի Տյուսաբ

— Սիրանույշ, երիտասարդ ես դու տակավին ու չգիտես, թե ինչ է կյանքը և ինչով կգոյանա։

— Հայր, եթե կանգիտանամ, թե ինչ է կյանքը, գոնե չեմ անգիտանար, թե ինչ է ուզում սիրտս։

Այս երկխոսությունը Սրբուհի Տյուսաբի «Սիրանույշ» վեպից է։ 18-ամյա Սիրանույշը հայտնում է, որ չի ցանկանում ամուսնանալ հարուստ տղամարդու հետ, որին ընտրել է հայրը, քանի որ երիտասարդ նկարչի է սիրահարված։ Պատմությունը ողբերգությամբ է ավարտվում. Սիրանույշն ամուսնանում է ունևոր տղամարդու հետ և, հոգեկան խանգարման ֆոնին, սկսում է աստիճանաբար հալումաշ լինել։ Նա մահանում է` 20 տարին չբոլորած։

«Սիրանույշը» Սրբուհի Տյուսաբի երկրորդ վեպն է։ Իր երեք վեպերը նա վերնագրել է կանացի անուններով. «Մատյա», «Սիրանույշ», «Արաքսիա»։

Սրբուհի Վահանյանը հետագայում վերցնում է ամուսնու` ֆրանսիացի դաշնակահար Պոլ Տյուսաբի ազգանունը։ Սրբուհին ծնվել էր մեծահարուստի ընտանիքում, կրթություն ստացել արտերկրում` Փարիզում։ Հայ մտավորականության վառ ներկայացուցիչ էր նա, հոդվածներ է գրել մի քանի հրատարակությունների համար, հայոց լեզվի ուղղագրության բարեփոխման մոլեգին կողմնակից էր: Իր հոդվածներում նա բարձրացրել էր կանանց ազատ ընտրության իրավունքի հարցը, ինչը մեծ քննադատություն էր արժանացել իր տղամարդ գործընկերների կողմից:

XIX-XX դարերի հայտնի հայ գրող Գրիգոր Զոհրապը նրա «Մատյա» վեպը նույնիսկ բնութագրել էր որպես «վտանգավոր վեպ, որը կարող է կործանել ամուր հայ ընտանիքի գաղափարը»։

Իսկ Տյուսաբը կարծում էր, որ կանանց ազատագրման միակ ճիշտ ճանապարհը կրթությունն է։

Զապել Եսայան

«Կինը աշխարհ չէ եկած մինակ հաճելի ըլլալու համար։ Կինը եկած է իր խելքը, մտային, բարոյական եւ ֆիզիքական յատկութիւնները զարգացնելու համար։ Ինքզինքնին յարգող բոլոր կիներուն իտէալը միայն հաճելի ըլլալը պէտք չէ ըլլայ, այլ երկրիս վրայ գործօն բարերար տարր մը դառնալը»։

Забел Есаян
Զապել Եսայան

Իր հուշերում Զապել Եսայանը գրում է, որ հենց Սրբուհի Տյուսաբի հետ հանդիպումից հետո է նա որոշել գրող դառնալ։ Զապելը մի շարք վեպերի հեղինակ է. «Սիլիհտարի պարտեզները», «Կէղծ հանճարներ», «Ավերակներուն մեջ» և այլն։ Նա միակ կինն էր, որը ներառվել էր այն հայերի ցանկում, որոնց 1915 թվականի ապրիլի 24-ին երիտթուրքերը պետք է ձերբակալեին և աքսորեին։ Սակայն Եսայանին հաջողվեց փախչել, նա տեղափոխվեց Բուլղարիա, այնուհետև` Ֆրանսիա։

Եսայանը միակն է վերոնշյալ կանանցից, որն ապրել է Խորհրդային Հայաստանում։ Փարիզում, միանալով կոմունիստական շարժմանը, Եսայանն այնուհետև որոշում է տեղափոխվել Հայաստան, որտեղ սկսում է գրականություն դասավանդել Երևանի պետական համալսարանում։ ԵՊՀ–ի ուսանողներն առաջին անգամ էին դասախոս տեսնում, որը դասախոսություն էր կարդում սեղանի վրա նստած և ծխախոտը ձեռքին։ 1937 թվականին Եսայանը ձերբակալվեց հակախորհրդային քարոզչության համար, նրան Սիբիր աքսորեցին, որտեղից այլևս չվերադարձավ։

Հայկանուշ Մառք

«Մեր հետևում թողնում ենք մի արահետ, որը թեև տոնական կամ փայլուն ոչինչ չունի, բայց արահետ է, որին առանց ամաչելու ենք նայում, գյուղի մի նեղ արահետ, որով անցել ենք` կատարելով մեր պարտականությունները իբրև կին, իբրև ամուսին և իբրև մայր: Հիմա նոր ուղի պիտի հարթենք, այն պիտի քաղաքի լուրջ ճանապարհ լինի, ավելի լայն, ավելի ուղիղ, ավելի ձիգ դեպի նպատակը: Այդ ճամփի վրա պիտի կրենք մեր պատասխանատվությունը, պիտի ստեղծենք մեր իրավունքները, պիտի դարբնենք մեր գործը` ամենևին չհեռացնելով մեզ մեր կանացի բնազդներից, մեր տնից»։

Айкануш Марк (слева)
Հայկանուշ Մառք

Հայկանուշ Թոփուզեանը իրեն կեղծանուն է հորինել` որպես հիմք վերցնելով հոր` Մարգարի անունը։ Իր գործունեությունը սկսել է Նիկողոսյանց կանանց ուսուցչական սեմինարիայից։ Նրա առաջին վեպը կոչվում էր «Աղջկա հոգի», իսկ առաջին հիմնադրած հանդեսը` «Ծաղիկ»։ Սակայն իր կյանքի հիմնական գործն էր համարում «Հայ կին» թերթը, որտեղ 13 տարիների ընթացքում զբաղեցնում էր խմբագրի պաշտոնը։ «Հայ կինը» լույս էր տեսնում ամսվա մեջ երկու անգամ և հայալեզու կարևոր թերթերից մեկն էր, որ հայտնվել էր Ցեղասպանությունից հետո։ Մառքը «Հայ կին» թերթը համարում էր ոչ միայն կնոջ ձայնի բարձրախոս, որը պայքարում է հավասար իրավունքների համար, այլև Խորհրդային Հայաստանը, սփյուռքին և Թուրքիայում մնացած հայերին կապող որոշակի կամուրջ։ Մառքը հավատում էր, որ կնոջ և տղամարդու միջև հավասարությունը հնարավոր է մի պայմանով` եթե պահպանվեն որոշակի նահապետական ավանդույթները։

Հետաքրքիր և հագեցած կյանք ապրելով` առաջին հայ ֆեմինիստուհիները կյանքից հեռացան տարբեր կերպ. մեկին սպանեցին Ցեղասպանության ժամանակ, մյուսին բռնաճնշեցին Ստալինյան ռեժիմով, ոմանք արժանի ծերությունը ունեցան Ֆրանսիայում կամ ԱՄՆ–ում։ Նրանց միավորում էր հավատն առ այն, որ կինը տղամարդու հետ հավասար իրավունքներ պետք է ունենա։ Տարբեր հարթակներ օգտագործելով`նրանք ողջ կյանքի ընթացքը նվիրեցին երկու սեռերի հավասարության համար պայքարին։

162
թեգերը:
ֆեմինիզմ, Մարտի 8, Կին, հայ, Թուրքիա, Օսմանյան կայսրություն
Արխիվային լուսանկար

Երևանի մետրոպոլիտենը 40 տարեկան է, կամ ինչով են նման Հայաստանն ու Շվեյցարիան

189
(Թարմացված է 10:55 07.03.2021)
«Բարեկամություն» – «Սասունցի Դավիթ» հատվածը բացվել է 1981 թվականի մարտի 7-ին: Այսօր դրա կազմում ընդգրկված է 10 կայանից բաղկացած մեկ գիծ: Ինչ ընդհանրություններ ունեն և ինչով են տարբերվում Երևանի և, օրինակ, Լոզանի մետրոները։ Վերլուծում է Sputnik Արմենիայի սյունակագիրը։

Ինչպես ասում են` ամեն ինչ համեմատության մեջ է ճանաչվում։ Վերցնենք, օրինակ, մետրոն։ Եթե չվերցնենք այնպիսի հսկաներին, ինչպիսիք են Մոսկվայի մետրոպոլիտենը, Նյու Յորքի մետրոն կամ Լոնդոնի Underground-ը, ապա ինչի՞ հետ ու ինչպե՞ս կարող ենք համեմատվել:

Ամեն ինչ համեմատության մեջ է բացահայտվում, այդ թվում ՝ մետրոն։ Լոզանցիները, որոնք պնդում էին, որ իրենց մետրոպոլիտենն ամենալավն է, կարող է չիմանան, որ երևանյան մետրոն էլ ավելի լավն է։ Թեկուզ հենց միայն այն պատճառով, որ Լոզանում բարձրությունների տարբերությունը 336 մետր է, իսկ Երևանում՝ 550։ Տարբերությունն էական է։

Շարունակենք համեմատել։ Գծերի ընդհանուր երկարությունն այնտեղ վեց կիլոմետր է, մեզ մոտ՝ տասնհինգ ու մի քիչ էլ ավելի։ Կարճ լոզանյան կիլոմետրերը բաշխված են տասնչորս կայարանների միջև 462 մետր միջին հեռավորությամբ, Երևանում հեռավորությունն ավելի շատ է, ճիշտ է՝ կայարանների թիվը երկու անգամ ավելի քիչ է։

Լոզանի մետրոյի մի ծայրից մյուսը կարելի է անցել 15 րոեպում, Երևանում դա կարծես մի փոքր ավելի երկար է տևում։

Լոզանի վագոններում շրջելն ավելի հարմար ու հաճելի է նաև այն պատճառով, որ վագոնները այնտեղ ռետինե ուղու վրա են։ Մերը, մեղմ ասած, անհարմար են, ու ոչ միայն մետաղական անիվների դղրդոցի պատճառով: Մեզ մոտ գնացքները վարում են մեքենավարները, Լոզանում դրանք ավտոմատ են աշխատում։

Պայծառ ապագայի գլխավոր թշնամին, կամ ինչպես են պարտված երկրները դուրս եկել ճգնաժամից

Ինչպես տեսնում ենք` տարբերություններն ավելի շատ են, քան նմանությունները։ Բայցևայնպես, կա մեկ միավորող «նրբություն»։ Բանն այն է, որ Երևան էլ, Լոզան էլ առանց գետնանցումի չէին կարող։

Լոզանում (իր կատարյալ ցամաքային տրանսպորտով ու բնակչությամբ, որը նույնիսկ հարյուր երեսուն հազար չկա), դա դեռ երեկ էր հասկանալի: Այդ դեպքում ինչո՞ւ էին կառուցում։ Լոզանում` որովհետև շատ փող կար, Երևանում` որովհետև շատ ամբիցիաներ կային։

Բաքվում արդեն մետրո կար, Թբիլիսիում էլ կար, բա մենք ինչո՞վ ենք պակաս։

Լոզանում մետրո կառուցելու համար հարկավոր եղավ միայն գավառային հանրաքվեի որոշումը, իսկ Երևանում պետք էր ստանալ ԽՄԿԿ ԿԿ քաղբյուրոյի համաձայնությունը։ Իսկ դա նշանակում էր նյարդեր, ժամանակ ու գումարներ, որոնք մենք չունեինք։

Այստեղ ես վերջապես Շվեյցարիան հանգիստ կթողնեմ, որ պարզեմ՝ ինչպես էին վարվում Հայաստանում, երբ ինչ-որ բան շատ էին ուզում, բայց չէր կարելի։ Մետրոպոլիտենի կառուցման մասին հարց կարող էր բարձրացնել միայն հանրապետության առաջին դեմքը, իսկ լուծել այն՝ միայն Կրեմլի գլխավոր մարդը։ Որպեսզի իր ուզածին հասնի, Անտոն Քոչինյանը՝ այն ժամանակվա ԿԿ առաջին քարտուղարը, ստիպված էր ներկայացնել սյուժեներ «Հին Հունաստանի լեգենդներն ու առասպելները» ոճով։ Ինչ տեսք ուներ դա Երևանի մետրոպոլիտենի դեպքում։

Յոթանասնակաների սկզբին մայրաքաղաքում բնակչության թիվը քիչ էր նորմատիվ միլիոնից, ինչն, ինքնաբերաբար, հանում էր մետրոյի շինարարության հարցը, բայց տեղ էր թողնում, այսպես ասած, «արագընթաց տրամվայի», որը մշուշոտ հեռանկարում լիարժեք մետրոպոլիտենի էր վերակածվելու։ Պարզապես քաղաքին անհրաժեշտ էր միլիոն, այլ ոչ իրական յոթ հարյուր յոթանասուն հազար բնակիչ։ Իսկ որտեղի՞ց բերել նրանց։

Չես կարող շոգեքարշ վարել՝ հնոցապան դարձիր, կամ «շուռ տված» հայերի բոհեմական կյանքը

Բնությունից նվեր սպասելն անիմաստ էր, և ահա երևանյան նորածինների վիճակագրական տվյալներն արագորեն բարձրացան վեր, ինչը չէր հարաբերակցվում ծննդատների մահճակալների թվի հետ։ Նույնիսկ ոչ միայն Երևանի, այլև ողջ Հայաստանի։

Ինչպե՞ս դուրս գալ հետաքրքիր իրավիճակից։ Մշակվեց տարբերակ` իբր քաղաքացիներն ավելանում են ոչ միայն բնական աճի հաշվին, այլ նաև արտասահմանում ապրող հայերի հայրենիք վերադառնալու և Խորհրդային Հայաստանում ապրելու անսանձելի ցանկության շնորհիվ։

Սակայն ավելի էկզոտիկ դարձավ մի այլ տարբերակ։

Հանդիպելով Բրեժնևի հետ, Անտոն Երվանդի Քոչինյանը մետրոյի թեման բացեց բոլորովին այլ, անսպասելի անկյունից։ Նա ասաց այսպես.

«Տեղական փորձագետներն ուղևորափոխադրումների տեխնիկական ուսումնասիրության հաշվարկներում լուրջ սխալ են թույլ տրվել: Սխալ հաշվարկի հիմքում ընկած է հայ ժողովրդի ավանդույթների ոտնահարումը: Բանն այն է, Լեոնիդ Իլիչին բացատրեց Անտոն Երվանդովիչը,-որ յուրաքանչյուր երիտասարդ հայ, եթե ապրում է ծնողներից առանձին, չի կարող հանգիստ ապրել. նա պետք է ամեն օր տեսակցության գնա նրանց»։

Ինչ վերաբերում է նրան, որ շաբաթը յոթ օր առանց ծնողներին հանդիպելու հայերը չեն կարող ապրել, իհարկե, ականջ է շոյում, բայց… Այդ ժամանակ նման հանդիպումները եղել են շատ, քանի որ, եթե նույնիսկ չէին ապրում նույն տանիքի ներքո՝ նույն քաղաքում էին։ Երեխաները ցրվեցին ամբողջ աշխարհով շատ ավելի ուշ:

․․․Համենայն դեպս, Երևանը մետրոպոլիտենի շինարարության իրավունք ստացավ, և այն բացվեց 1981 թվականին։ Իհարկե, նոյեմբերյան մեծ տոների կապակցությամբ։ Հետո, իհարկե, փակեցին թերությունները վերացնելու համար, բայց դրանք արդեն մանրուքներ են։

Ինչը, սակայն, կրկնվեց Լոզանում։ Հանդիսավոր բացումից հետո քաղաքի իշխանությունը փակեց մետրոն հիշարժան ձևակերպումով․ «Լոզանի մետրոն ամենաանվտանգն է, բայց առայժմ անհուսալի է»:

Երևանյան մետրոյի մասին կարելի է հետևյալն ասել․ «Ամենագեղեցիկ վայրերից է, երբեմնի ոչ այնքան հայտնի, բայց այսօր երևանցիներն առանց դրա չեն կարող»։

Ի՞նչ կլինի վաղը։ Հրազդանի կիրճում մետրոյի նոր կայարան է սպասվում։

Խնդիրը հիմա այլ է. եթե նախկինում մետրոյի կառուցման թույլտվություն ստանալու համար երևանցիների թիվն օդից էին վերցնում,ապա այսօր, երբ ոչինչ հորինել պետք չէ, երևանցիներն, ավաղ, քչանում են: Բայց կառուցել, միևնույն է, պետք է։

Կարեն Դեմիրճյանի «Չայկան», կամ ինչպես էին ՀԽՍՀ-ում տեղափոխում բարձրաստիճան հյուրերին

189
թեգերը:
Շվեյցարիա, Հայաստան, Երևան, մետրո
Ըստ թեմայի
Նա անհամբեր սպասում էր մետրոյի վերագործարկմանը, բայց չհասցրեց. մահացել է Աշոտ Երեմյանը
Երևանի մետրոպոլիտենի համար դրենաժային թունել կկառուցվի
Նոր կայարան, վճարման նոր համակարգ․ ինչ ծրագրեր կան Երևանի մետրոպոլիտենում
Արմեն Սարգսյանն ու Նիկոլ Փաշինյանը

ՀՀ նախագահը հայտնվել է ծուղակում, նրա համար հեշտ չէ հստակ քաղաքական քայլ անել

26
(Թարմացված է 14:00 08.03.2021)
Քաղաքագետ Նորայր Դունամալյանը Sputnik Արմենիայի եթերում անդրադարձել է ՀՀ նախագահի վարքագծին և գործունեությանը ներքաղաքական զարգացումների համատեքստում, մասնավորապես իշխանության և ընդդիմության հետ նրա հարաբերություններին։
Դունամալյան. «ՀՀ նախագահը հայտնվել է ծուղակում, նրա համար հեշտ չէ հստակ քաղաքաական քայլ անել»

ՀՀ նախագահի լիազորությունները մի կողմից ձևական են ու խիստ սահմանափակ` ըստ Սահմանադրության, իսկ մյուս կողմից ժամանակի ընթացքում ընդունվեցին նոր օրենքներ, որոնք նույնպես սահմանափակեցին նախագահի լիազորությունները։ Քաղաքագետ Նորայր Դունամալյանը Sputnik Արմենիայի հետ զրույցում նշեց`երբ խոսվում է, թե ՀՀ նախագահը պետք է լինի Սահմանադրության երաշխավորը, ապա պետք է ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքին, թե այդ հարցում ինչ միջոցներ ունի նախագահը։

«Միջոցներ գրեթե չկան։ Եթե անդրադառնանք կոնկրետ Արմեն Սարգսյանի անձին, ապա նա 2018–ից ի վեր փորձում էր ավելի չեզոք դիրքորոշում ունենալ և չմտնել քաղաքական խաղերի մեջ` վեր մնալով դրանցից։ Այսօր քաղաքական դաշտում նրա մանևրելու միջոցները շատ քիչ են, նա չի կարող ԳՇ պետի հետ կապված հստակ պատասխան տալ։ Եթե ստորագրի նրա հրաժարականի հրամանագիրը, դա կբերի նրան, որ կենթարկվի խիստ քննադատության, իսկ հակառակ դեպքում դա կբերի կոնֆլիկտի վարչապետի հետ»,– ասաց քաղաքագետը։

Դունամալյանի կարծիքով` Արմեն Սարգսյանը ձգտում է իրեն հեռու պահել այդ հարցին առնչվող որոշումներից և պատասխանատվությունը փոխանցել ուրիշ ինստիտուտների։ Ըստ նրա`Սահմանադրությունն այնպիսին է, որ նախագահն արդեն իսկ չի կարող ազդել քաղաքական գործընթացների վրա։ Ստորագրել–չստորագրելով որևէ օրենք կամ ուղարկելով ՍԴ` այն դեպքում, երբ Սահմանադրական դատարանը փաստացի գտնվում է գործադիր իշխանության վերահսկողության ներքո, Արմեն Սարգսյանի համար ամենակարևորն իր դիրքը պահելն է։

Քաղաքագետի գնահատմամբ` Արմեն Սարգսյանը հայտնվել է ծուղակում, նրա համար հեշտ չէ հստակ քաղաքական քայլ անել և նրա դեմ նորից կարող են օգտագործվել կոմպրոմատներ, քանի որ, ըստ Դունամալյանի, հավանաբար արդեն իսկ օգտագործվել են, որովհետև նախագահը համաձայնվեց օրենքն ուղարկել ՍԴ և չստորագրել ԳՇ պետի պաշտոնանկության հրամանագիրը։

Հիշեցնենք` Հայաստանի ներքաղաքական իրադրությունը սրվեց, երբ ՀՀ ԶՈւ Գլխավոր շտաբը փետրվարի 25-ին պահանջեց ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հրաժարականը` ասելով, որ քաղաքական ղեկավարությունը պետությունը տանում է դեպի վտանգավոր սահմանագիծ։ 

Ի պատասխան Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց ռազմական հեղաշրջման փորձի մասին և քաղաքացիներին կոչ արեց հավաքվել Հանրապետության հրապարակում՝ հեղափոխությունը պաշտպանելու համար։

Նա հայտնեց նաև, որ ստորագրել է Գլխավոր շտաբի պետ Օնիկ Գասպարյանին պաշտոնից հեռացնելու փաստաթուղթը, որը, սակայն, ՀՀ նախագահ Արմեն Սարգսյանը չստորագրեց և հետ ուղարկեց փետրվարի 27–ին։ Նույն օրը վարչապետը  առաջարկությունը կրկին ուղարկեց ՀՀ նախագահին։

ՀՀ նախագահի մամուլի ծառայությունը մարտի 2-ին հայտնեց, որ Արմեն Սարգսյանը որոշել է չստորագրել ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի` ԶՈւ ԳՇ պետ Օնիկ Գասպարյանին պաշտոնից ազատելու հրամանագրի նախագիծը, միաժամանակ առաջնորդվելով Սահմանադրության 169-րդ հոդվածի 1-ին մասի 4-րդ կետով` ՀՀ նախագահն առանձին դիմումով դիմելու է ՍԴ` «Զինվորական ծառայության և զինծառայողի կարգավիճակի մասին» 2017թ. նոյեմբերի 15-ի ՀՀ օրենքի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանելու հարցը որոշելու խնդրանքով։

26
թեգերը:
Օնիկ Գասպարյան, Արմեն Սարգսյան, Հայաստան
Ըստ թեմայի
Մարուքյանը գիտի ճգնաժամից դուրս գալու տարբերակը. այդ դեպքում ի՞նչն է նրան նյարդայնացնում
Վերջնաժամկետում կլսենք արձագանքը․ Բաղդասարյանը պատմել է ՀՀ նախագահի հետ հանդիպման մասին
Ինչո՞ւ չի հեռանում ներկայիս իշխանությունը, կամ ո՞վ մեզ պետք է փրկեր, ըստ Նաիրա Զոհրաբյանի