Հասկանալի է, ցավոտ որոշում է լինելու, որքան էլ որ կենսուրախ արձագանքներով փաթեթավորվի: Նմանապես հասկանալի է, որ նախարարությունների թիվը 17-ից 12-ի հասցնելն ուղեկցվելու է նաև որոշ հաստիքների կրճատումներով: Ընդհանրապես, վերջերս հաճախակի են խոսում կրճատումների մասին:
Նախորդ կառավարության (առաջին հետհեղափոխական, եթե ավելի ստույգ) կազմում գյուղատնտեսության նախարար Արթուր Խաչատրյանը, որն այդ պաշտոնը ստանձնել էր ՀՅԴ առաջարկությամբ, այսօր անդրադառնալով նախատեսվող գերատեսչական միավորումներին նկատել է. «Կառավարության ծրագրի առաջին նախադասությունը երբ կարդում ես, հասկանում ես, որ 17 նախարարի հետ աշխատելը դժվար էր, դրա համար դարձնում են 12»:
Նախկին նախարարի տպավորությամբ՝ գերատեսչության գործառույթների հստակեցման մասին չի խոսվում, նաև պարզեցված չէ հաստիքների կրճատման անհրաժեշտությունը: Այո, կրճատումը թույլ կտա կառավարությանը որոշակի միջոցներ խնայել, բայց արդյոք միայն դա է լինելու կրճատումների արդյունքը: Նմանապես չի ընկալվում գյուղնախարարության միավորումը տնտեսական զարգացման և ներդրումների նախարարության հետ՝ էկոնոմիկայի նախարարություն դառնալու նախագծված հեռանկարով: Արթուր Խաչատրյանն ասուլիսում նշել է. «Ո՞րն է այդ միավորման բազան, դա էլ չկա: Այդ տրամաբանական հենքը ես չեմ տեսել»: Նույնկերպ հարց է, թե ինչ է լինելու պետական ապարատից կրճատվելիք 10 000 քաղաքացիների ճակատագիրը: Մի խոսքով, հարցեր շատ կան:
Ոչ պակաս հարց է, օրինակ, հենց այդ 10000-ը: Ինչո՞ւ հենց 10 հազար մարդու է նախատեսվում կրճատել: Դա ի՞նչ հաշվարկ է, ինչո՞ւ է նման աչքաչափային մոտեցում դրսևորված: Կարելի է կարծել, որ կառավարության անդամները քննարկել են, ասել են, դե՝ վարչապետը կարգադրել է մի 10000 հոգի «շարիկ գլորող» կրճատենք, իրենք էլ այդպես նշել են: Հակառակ դեպքում, եթե մանրակրկիտ հաշվարկ ու կոնկրետ վերլուծություն լիներ դրա հիմքում, կասեին, ասենք`8456 հաստիք է նախատեսվում կրճատել կամ 12369: Իսկ այսպես՝ «դե մի 10 հազար, էլի…»:
Ի դեպ, ի՞նչ է լինելու այդ 10 հազար հայրենակիցների հետ, որոնց դեռ չկրճատած, արդեն պորտաբույծ ու պարազիտ են բնորոշում՝ հանրային ընկալման տիրույթում արդարացնելու համար իշխանության նախատեսած ոչ պոպուլյար քայլը: Մեկ բան գոնե կարելի է կանխատեսել. կրճատվողների մի մասը կհամալրի կառավարության շենքի առաջ բողոքի ցույցեր անող մեր բազմաշերտ հայրենակիցների շարքերը, մյուս մասը սոցցանցերում կսկսի տրտնջալ, թե ախր իրենք դեռ մի 10-11 ամիս առաջ կանգնեցին Նիկոլ Փաշինյանի կողքին, աջակցում էին «Թավշյա հեղափոխությանը», ներսից կազմաքանդում էին «հանցավոր ռեժիմը», իսկ հիմա իրենց հետ այսպես են վարվում: Հնարավոր է` կասվեն էլի ինչ-որ նման լացակումած, սրտաճմլիկ բաներ, որոնք բանի տեղ դնող առանձնապես չի լինի: Բայց բողոքի տարբեր ցույցերը, մանավանդ` կառավարությանն ուղղված պահանջներով, իսկապես ուշադրություն են գրավում:
Երեկ լիմոնադագործներն ու գրավադրողներն էին, մեկը` գազավորված հարկերի գծով, մյուսը՝ գազազած տուրքերի, երրորդն էլի մի ինչ-որ պատճառ և բողոք կունենա: Եվ հենց այստեղ է, որ ծագում է «կախարդական փայտիկի» հարցը:
Նիկոլ Փաշինյանը, իսկապես, վերջին տասնամյակներում Հայաստանի ղեկավարի պաշտոնը ստանձնած ամենատարբեր գործիչներից, վարչապետներից, նախագահներից առանձնանում է նրանով, որ «կախարդական փայտիկ» ունի: Խոսքն ինչ-որ միստիկ կամ կախարդական բաների մասին չէ, այլ միանգամայն կոնկրետ և իրական այնպիսի երևույթի, որը կոչվում է հանրային աջակցություն և վստահություն: Ավելին, դա է գործող վարչապետի հիմնական քաղաքական հենարանը, ինչը ինքն էլ ու յուրայիններն էլ հրաշալի գիտակցում են:
Ի դեպ, Հայաստանի նախորդ ղեկավարներից ոչ մեկը վստահության ու աջակցության նման պաշարով չի ստանձնել իշխանությունն ու կառավարության ղեկը: Մեկ էլ 1991-ի հոկտեմբերին նման լայն աջակցություն ունեցել է առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը: Եվ եթե հիշեցինք, արժե նաև մտաբերել, որ դրանից հազիվ մի 10 ամիս անց արդեն, այդ լայն աջակցությունից շատ քիչ բան էր մնացել:
Դեռ վաղ է խոսել այն մասին, թե պատմությունը կրկնվում է կամ ուղիղ զուգահեռներ տանել, քանզի ամեն դեպքում տարբեր իրավիճակների, իրողությունների ու գործիչների մասին է խոսքը, որքան էլ որ նրանց հաճախ փորձում են շաղկապել: Չշեղվենք, մանավանդ, որ Տեր-Պետրոսյանի՝ 1991-ի վերելքը սևեռուն անձնավորված չէր, այլ թիմային` ի դեմս ՀՀՇ-ի:
Կոնկրետ Նիկոլ Փաշինյանի «կախարդական փայտիկի» դեպքն ու պատմությունն այլ են, ավելին` այս դեպքում հանրային աջակցությունն ու վստահությունը սաստիկ սևեռուն են ու մեծապես անձնավորված: Միաժամանակ, անհնար է չնկատել, որ կառավարության մեծ ու փոքր քայլերին զուգահեռ, այդ «կախարդական փայտիկը» մաշվում, փոքրանում է: Ցանկացած իշխանության ու կառավարության համար, մանավանդ, ոչ պոպուլյար քայլեր անելու դեպքում, հանրային աջակցության աստիճանի նվազումն անխուսափելի է: Բայց մաշվել էլ կա, մաշվել էլ:
Դեկտեմբերին «արագացված» ռեժիմով անցկացված խորհրդարանական ընտրությունները ցույց տվեցին, որ գոնե քվեարկությանը մասնակցած քաղաքացիների ճնշող մեծամասնությունը վստահում է Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորած միավորմանը: Մյուս կողմից, նման «անվերապահ հաղթանակը» ինչ-որ տեղ նաև չափազանցված հանրային ակնկալիքների անուղղակի վկայություն կարելի է համարել: Այն իմաստով, որ գուցե շատերը մտածում էին` այ, կձևավորվի նոր, լրիվ «հեղափոխական» խորհրդարան ու փոփոխություններն ու արդյունքները իրար հերթ չեն տա: Բայց դա մոտ երեք ամիս առաջ էր, իսկ հաջորդած ժամանակն էլ բավարար էր հասկանալու, որ ապրանքների գներ են բարձրանում, «հեղափոխական» բանանից սկսած, կարտոֆիլով վերջացրած, որ նախատեսվում է հարկային բեռ ավելացնել, որ այս մեկը, որ այն մյուսը: Պարզ ասած, հազիվ թե այսօր կարելի է արձանագրել նման ոգևորվածություն, ինչը 3, 6 կամ 10 ամիս առաջ էր: Գետը շարունակ հոսում է, չմոռանանք:
Հիմնականը. չի լքում զգացողությունը, որ «կախարդական փայտիկը» կա, բայց մի տեսակ առանց «ինստրուկցիայի» (Հոգվարդից երևի մոռացել են ուղարկել), ու ստացվում են պատահական շարժումներ: Իսկ դրանց հետևանքով «կախարդական փայտիկն» ինքը կարող է անհետանալ:
Վերցնենք հենց թեկուզ կառավարության կառուցվածքի այս փոփոխությունները: Դրանք ձևակերպելու և հստակեցնելու համար իշխանությունն առավել քան բավարար ժամանակ ուներ: Ձևականորեն դեկտեմբերի 10-ից (ԱԺ արտահերթ ընտրությունների հաջորդ օրը) սկսած, իրականում դրանից էլ շատ առաջ, քանզի բացարձակապես կանխատեսելի էր Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորած միավորման հաղթանակը։ Բայց կառավարության ղեկավարից ու իր գործադիր թիմից գրեթե երեք ամիս պահանջվեց նախագիծ կազմելու և այն խորհրդարան ներկայացնելու վիճակի բերելու համար: Ու նույնիսկ այդ պայմաններում այն բավականին լուրջ հարցերի տեղիք է տալիս՝ հիմնավորվածության, մտածվածության, գերատեսչությունների ֆունկցիոնալ կարողականության առումներով: Մոտավորապես կամ աչքաչափով կրճատումներ նախատեսելն էլ՝ վերադիր:
Չէ, հասկանալի է իհարկե, որ վերջիվերջո, որոշում կընդունվի ու քայլեր կարվեն: Պարզապես, հանկարծ այնպես չլինի, որ պատմությունից հայտնի մի հեղափոխականի գրքի վերնագիրը դուրս գա՝ «Մեկ քայլ առաջ, երկու քայլ հետ»:
Երեկ գնացել էինք Երևանի ամենամեծ ու ամենահայտնի մոլերից մեկը։ Դռան մոտ կանգնած աշխատողը շատ սիրալիր ասում է՝ խնդրում եմ, բարձրացրեք ձեր դիմակը։ Իրոք, ինչ մեղքս թաքցնեմ, իջեցրել էի շատ պարզ պատճառով. հենց որ բարձրացնում եմ դիմակս, ակնոցս ինձ հասկացնում է՝ այլևս ոչինչ չես տեսնելու։ Սուտ է ասում, երբ պնդում է, թե ոչինչ չեմ տեսնելու, մի կերպ այնուամենայնիվ նայում եմ ու, ով զարմանաք, նկատում, որ ոչ միայն հաճախորդների կեսն է առանց դիմակի, այլև դիմակ չունեն նաև վաճառողներից ոմանք։ Կներեք էլի, եթե դուք նույնիսկ ձեր աշխատողներին չեք կարողանում ստիպել դիմակ կրել, ինձ ինչու եք տանջում։
Լավ, անցանք։ Բայց դիմակ դնողների տաժանակիր կյանքի մասին պատմելուց առաջ ուզում եմ խոսել այն մարդկանց մասին, որոնք շատ էլ ուրախ են, որ դիմակ են դնում։ Ինտրովերտներն են, այսինքն` նրանք, ովքեր խուսափում են շփումներից, լավ չեն զգում, երբ ինչ-որ մեկը չափում է իրենց ոտքից գլուխ։ Վերջապես այն մարդիկ, որոնց դիմակը շատ որոշակի ազատություն է պարգևում։ Օրինակ` մատուցողները, որոնք առաջ ստիպված էին ժպտալ հաճախորդի երեսին նույնիսկ այն ժամանակ, երբ նա թեյավճար էլ չէր թողնում, իսկ հիմա հանգիստ կարող են ոչ միայն չժպտալ, այլև դեմքը ծռմռել. միևնույնն է` ոչ ոք չի տեսնի։
Ի դեպ, դիմակն այսօրվա հանրահավաքային Երևանում կարելի է օգտագործել նաև քաղաքական նպատակով՝ գնալ հակառակ ճամբարի միտինգին և հեգնական ժպտալ հերթական բանախոսի ճոռոմ ու բովանդակազուրկ ելույթի ժամանակ. էլի ոչ ոք չի նկատի։
Բայց դառնանք պատմությանը, որովհետև դիմակ դնելու ավանդույթը շատ հեռվից է գալիս։ Դիմակից եք բողոքում, այնինչ շատերը այն հագուստի մի մասի կամ զարդի են վերածում, իրենց անունն են վրան գրում։ Բա պատկերացրեք, որ մարդիկ այս նուրբ, թեթև ու բավական էժան դիմակների փոխարեն հակագազ հագնեին։ Իզուր էլ ծիծաղում եք՝ դրա պես մի բան եղել է։ Եթե հիշում եք, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կիրառվեցին մահաբեր նյութերը՝ քլորը և մանանեխի գազը։ Այդ փորձը հաշվի առնելով` Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը որոշեց հակագազեր բաժանել ոչ միայն զինվորականներին, այլև խաղաղ բնակչությանը։ Եվ Երկրորդ աշխարհամարտից մի քանի տարի առաջ 35 միլիոն անգլիացի արդեն հակագազ ուներ։ Ճիշտ է, իշխանություններն անխտիր բոլորից չէին պահանջում կրել այդ հակագազները, բայց, օրինակ, ոստիկանները և այն հերթապահները, որոնք շրջում էին փողոցներում, անպայման պիտի հակագազով լինեին։ Պատկերացնո՞ւմ եք՝ գիշերով տուն վերադառնալիս հանդիպեիք։
Եվ քանզի Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասին խոսեցինք, չենք կարող չհիշել այսպես կոչված «իսպանկան», որի զոհերի թիվը չես համեմատի կորոնավիրուսից մահացածների թվի հետ՝ մոտ 50 միլիոն մարդ ողջ աշխարհում։
Հիվանդության տարածմանը խիստ նպաստեց այն հանգամանքը, որ զինվորները պատերազմից վերադառնում էին ընդհանուր վագոններով և բեռնատարներով ու տարածում վարակը նախ կայարաններում, իսկ այնտեղից էլ գրիպը անարգել գրավում էր քաղաքների բնակելի թաղամասերը։
Ուզում ես զարգանալ՝ գնահատիր անցյալդ
Ու քանի որ սկզբում խոսեցինք այն մարդկանց մասին, որոնց համար դիմակը անհարկի ուշադրությունից խուսափելու միջոց է և որոնք երնեկ են տալիս, որ Հայաստանի առողջապահության նախարարությունը հնարավորինս երկար պահպանի դիմակը դնելու համընդհանուր պարտադրանքը, վերջում ուզում եմ խոսել այն մարդկանց մասին, որոնք ժամանակին դեմքը դիմակով էին ծածկում ճիշտ հակառակ նպատակով՝ հանրության ուշադրությունը գրավելու համար։ Ինչպե՞ս։ Ասենք թե ես միջակ ընդունակությունների տեր մի մարդ եմ, որը հանրության ուշադրությունն է տենչում։ Օդակայանից դուրս գալիս անպայման դիմակ եմ դնում, որ բոլոր դիմավորողները սկսեն գուշակել՝ առնվազն փոխվարչապետն է, որը չի ուզում, որ իրեն ճանաչեն։ Այսինքն` հասնում եմ նպատակիս՝ գրավում եմ բոլորի ուշադրությունը։ Ախ, այդ կորոնավիրուսը ստիպեց բոլորին դիմակ դնել, և ուզում ես` փոխվարչապետ եղիր, ուզում ես` նույնիսկ վարչապետ, միևնույնն է` հիմա արդեն վրադ ուշադրություն դարձնող չկա։
Մեկի փոխարեն երկու անձնագիր՝ հանուն զբոսաշրջության ու ընդդեմ կորոնավիրուսի
«Տարբերակներ ունեի՝ կա՛մ Ադրբեջանում սովորելու, կա՛մ էլ Հայաստանում։ Ընտրեցի Հայաստանը»,– ժպտալով ասում է թխամաշկ բարետես երիտասարդը։ Ասում է արտահայտված առոգանությամբ, բայց գրագետ հայերենով։ Ալաա Ալ-Սաիդն է, ծնունդով` Իրաքից, ազգությամբ` արաբ, կրոնով՝ մուսուլման։ 22 տարեկան է, երեք տարի առաջ է ընտրության առաջ կանգնել՝ ո՞ր երկրում շարունակի կրթությունը։
«Երկու երկրների տարբերակներն էլ լավն էին, բայց ես որոշեցի, որ պատրաստ եմ ինձ համար լրիվ անծանոթ միջավայրում լինել։ Ադրբեջանը մուսուլմանական երկիր է, Հայաստանը՝ քրիստոնյա։ Ես գիտեի, որ ինձ այստեղ ավելի անսովոր է լինելու», - բացատրում է Ալաան։
Այժմ նա ուսանում է «Եվրասիա» միջազգային համալսարանի դեղագիտության ֆակուլտետում։ Դասերը անգլերենով են անցնում, վարժ հայերենը սովորել է Հայաստանում կամավորություն անելու միջոցով։

«Սկզբի ամիսներին անգիր էի արել «ես հայերեն չեմ խոսում» արտահայտությունը ու դա էի ասում տաքսու վարորդներին։ Մեկ ա՝ շարունակում էին հետս հայերեն խոսել, - ասում է ու ծիծաղում, - հետո սովորել էի «հորս արև, հայերեն չեմ խոսում, ախպերս»։ Մեկ ա՝ լսող չկար»։
Ալաան մինչև հիմա իր հեռախոսի մեջ հավաքում է նոր լսած հայերեն բառերը։ Իր ցանկում «արևից» մինչև «մեռնեմ քեզ» ու «լվացքի փոշի» բառերը կան։ Վերջերս դրանց ավելացավ «պատերազմ» բառը։ Այս բառի հայերեն տարբերակը նորություն էր Ալաայի համար, բայց բովանդակությունը` ոչ։
«Դե, Իրաքից եմ, - տխուր ժպիտով ասում է Ալաան, - մեր տունը բուն մարտական գործողություններից հեռու է եղել, բայց շատ ընկերներ, ծանոթներ, բարեկամներ ունեմ, որոնց վնասել ա պատերազմը։ Նույնը, ինչ էստեղ եղավ՝ մարդիկ վախեցած էին, մահանում էին երիտասարդներ, կանայք լացում էին․․․»։

Ալաան պատմում է, որ պատերազմի օրերին մարդիկ սկսեցին ավելի սերտ ասոցացնել իսլամը Ադրբեջանի հետ։
«Ադրբեջանը վատն է, Ադրբեջանում իսլամ են դավանում, ուրեմն իսլամը վատն ա։ Նման մտածող մարդիկ իրենց կյանքում մուսուլմանների չեն տեսել, լսել են միայն մեդիայից։ Եթե ես էլ միայն մեդիայից պատկերացում կազմեի մուսուլմանների մասին, ես էլ կմտածեի՝ վատն են», - պատմում է իրաքցին։
Պատերազմի օրերին մի անգամ ընկերոջ հետ տաքսի է նստել։ Վարորդը, իմանալով, որ Ալաան մուսուլման է, ընկերոջն ասել է՝ չարժի հետը շփվես։ Չի իմացել, որ Ալաան հասկանում է հայերեն։

«Հիմնականում կոպիտ են լինում հենց վարորդները։ Իմ հայ ընկերները շատ ուշադիր են իմ նկատմամբ ու շատ հարգանքով են վերաբերվում կրոնիս։ Եթե փաբ ենք գնում, մատուցողին խնդրում են ինձ ալկոհոլի մենյու չտալ․ իմ կրոնով թույլատրված չէ խմել։ Աղջիկներից մեկը անգամ ուսումնասիրում էր աղցանս՝ համոզվելու, որ մեջը խոզի միս չկա (դա էլ մուսուլմանները չեն ուտում)», - պատմում է Ալաան։
Ասում է, որ բաց է կրոնի մասին խոսելու համար, որովհետև մարդկանց հետ հարաբերությունները իր համար հորիզոնական դիրքի վրա են, իսկ աստծո հետ՝ ուղղահայաց․ մեկը մյուսին չի հատվում ու չի կարող խանգարել։ Պատմում է, որ մի օր Facebook-ով իրեն ընկերության առաջարկ է ուղարկել մի հայ տղա ու հարցրել՝ իսկ ճի՞շտ է, որ մուսուլմանների համար արդարացված է քրիստոնյաների սպանությունը։

«Նման հարց են տալիս, երբ Ղուրանում մի ամբողջ հատված կա՝ նվիրված քրիստոնեությանը, Մարիամին, Հիսուսին, երբ ասված է, որ պետք է հարգել մյուս կրոնները ու խաղաղության մեջ ապրել քրիստոնյաների ու հրեաների հետ։ Հիմա այդ հարց տվող տղան իմ ամենամոտ ընկերներից է։ Այժմ Գերմանիայում է սովորում, ես էլ իրեն Հայաստանից մատնաքաշի ֆոտոներ եմ ուղարկում, որ կարոտի», - ասում է Ալաան։
Ալաան այստեղ ապրելու տարիներին շատ է շրջագայել Հայաստանով, եղել է ամենահայտնի եկեղեցիներում, շատ է սիրել Գառնու տաճարը։ Երևանի Կապույտ մզկիթում էլ է եղել, բայց աղոթք չի արել․ այն որպես թանգարան է դիտարկել։ Ասում է՝ աղոթքը դրսի աշխարհի մասին չէ, և դրա համար տաճարի պատերից առավել կարևոր են ներսի կայացած պատերը։

ԵՐԵՎԱՆ, 4 մարտի - Sputnik. Ռուսաստանցիներն իսկական կին են համարում Ալլա Պուգաչովային, Սոֆյա Ռոտարուին և Վալենտինա Մատվիենկոյին: Այսպիսին են ՀԿՈւՀԿ–ի (Հանրային կարծիքի ուսումնասիրման համառուսական կենտրոն)` Կանանց միջազգային օրվան՝ Մարտի 8-ին նվիրված հարցման արդյունքները։
ՀԿՈւՀԿ–ի տվյալներով՝ հարցվածների 6 տոկոսը իսկական կին է անվանել Պուգաչովային, 3 տոկոսը՝ Ռոտարուին, ևս 3 տոկոսը՝ Մատվիենկոյին:
Բացի նրանցից, ռուսաստանցիներն իսկական կանանց ցուցակում են ներառել Իրինա Խակամադային (2%), Վալերիային (2%), Ալիսա Ֆրեյնդլիխին (2%), Չուլպան Խամատովային (2%) և Անջելինա Ջոլիին (1%):
«ՀԿՈւՀԿ- Sputnik» համառուսաստանյան նախաձեռնողական հարցումն անցկացվել է փետրվարի 14-ին, մարտի 2-3-ին 18-ից բարձր տարիքի 1600 ռուսաստանցիների շրջանում: Հարցումն անցկացվել է հեռախոսով։
Կանանց միջազգային օրն ամեն տարի նշվում է մարտի 8-ին։ Առաջին անգամ տոնի անցկացման գաղափարը ծագել է 20-րդ դարի սկզբին։ Կանանց միջազգային օրը նշվում են կանանց ձեռքբերումները՝ անկախ ազգային կամ էթնիկ, լեզվական, մշակութային, տնտեսական և քաղաքական պատկանելություններից։



