Յակով Զարոբյանն ընտրվել էր Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղար 1960 թվականի վերջին օրերին, իսկ պաշտոնից հեռացվեց 1966 թվականի փետրվարի 5-ին։ Փաստորեն նա միայն 5 տարի է զբաղեցրել հանրապետության բարձրագույն ղեկավարի պաշտոնը, սակայն շատ բան է հասցրել անել այդ ընթացքում։ Այդ թվում նրան հաջողվեց Ցեղասպանության օրը պաշտոնապես սգո օր դարձնել, ինչն անհնար էր թվում, սակայն նրան աջակցեց ամբողջ Հայաստանը։

© Photo : Yerevan Productions

Ինչպես Վազգեն Առաջինն ու մարշալ Բաղրամյանը Հովիվյանին վերադարձրին հայկական ֆուտբոլ

Երբ Զարոբյանը ստանձնեց կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղարի պաշտոնը` նա արդեն ծրագրել էր 1915-1923 թվականների Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օրը պաշտոնական սգո օր հայտարարել, որպեսզի անօրինական ցույցեր և հավաքներ չլինեին։ Չէ՞ որ իշխանության արձագանքը նման իրադարձություններին կանխատեսել հնարավոր չէր։ Շատերին այն ժամանակ խնդիրն անլուծելի էր թվում, սակայն ոչ իրեն։

1964 թվականին Զարոբյանը հասկանում էր, որ հաջորդ գարնանը, երբ կլրանա թուրքական զանգվածային սպանությունների կես դարը, ժողովրդական ցույցերն ու երթերն անխուսափելի կլինեն։ Ժողովուրդը հիշում էր, իսկ եթե հիշում է, ապա անպայման դուրս էր գալու այդ օրը որևէ կերպ սգալու։ Մոսկվայից` ճնշում գործադրելու հրամանն այդ դեպքում գրեթե անխուսափելի կլիներ, այդ պատճառով էլ Զարոբյանը որոշեց նրանցից ավելի արագ գործել` կորցնելու բան չուներ։

1964 թվականի ամռանն ու աշնանը Զարոբյանը Երևանից Մոսկվա և Մոսկվայից Երևան էր մեկնում` երկար մնալով միության մայրաքաղաքում և փորձելով ակնհայտ փաստարկները ներկայացնել ԽՄԿԿ-ի բարձրագույն ղեկավարությանը։ Գործին հայ պատմաբանները միացան, տեղեկատու մեծ նյութ նախապատրաստեցին Մոսկվայի համար` հենց այդ փաստաթղթերն էլ իր հետ վերցրեց Զարոբյանը։

Խրուշչովը սկզբում ընդհանրապես քիչ էր հասկանում, թե ինչի մասին է խոսքը։ Նա Հայաստանի մասին տեղեկացել է հանրապետություն այցելելուց հետո` ասելով, որ նույնիսկ չի իմացել, թե ինչ տաղանդավոր, աշխատասեր և խորհրդային իշխանության նկատմամբ լավ տրամադրված ժողովուրդ է այստեղ ապրում։ Սակայն նրա վերաբերմունքը խնդրահարույց հարցի վերաբերյալ պարզելու անհրաժեշտություն չեղավ, քանիր որ 1964 թվականի հոկտեմբերին ԽՄԿԿ ԿԿ գլխավոր քարտուղարի պաշտոնը զբաղեցրեց Լեոնիդ Բրեժնևը։

© Sputnik / Ruslan Krivobok

Թուրքերի ռասայական «կուսազրկում». Էրդողանի ինչի՞ն է պետք «էթնիկ մաքրության» դիմակազերծումը

Սուսլովը դեմ էր, ոչ թե կտրականապես, սակայն բավական հստակ էր արտահայտել իր բացասական վերաբերմունքը այդ նախաձեռնության վերաբերյալ։ Առանձնապես ուրախ չէր նաև Միկոյանը, սկզբում միայն արտգործնախարար Գրոմիկոն միանշանակ հավանություն տվեց` նախազգուշացնելով միայն, որ զերծ մնան տարածքային հավակնություններից։ Հակառակ դեպքում կստացվեց, որ Թուրքիային պահանջներ է ներկայացնում Խորհրդային Միությունը, ինչն անմիջապես հերթական միջազգային ճգնաժամի կհանգեցներ։

Կարող է տարօրինակ թվալ, սակայն նաև Բրեժնևը հարցին դրական արձագանքեց, և աշխատանքները սկսվեցին։ Հրապարակվում էին հոդվածներ, գրքեր, փաստաթղթերի ժողովածուներ, այդ թվում` արխիվային, իսկ 1965 թվականի ապրիլի 24-ին նախատեսվում էր հատուկ նիստ անցկացնել օպերայի և բալետի թատրոնում։ Սակայն անօրինական ցույցեր ամեն դեպքում եղան։

Ցերեկը Երևանի կենտրոնում բազմամարդ երթ անցկացվեց, որն ավարտվեց Լենինի հրապարակում տեղի ունեցած հանրահավաքով։ Կուսակցական ղեկավարները և նույնիսկ ակադեմիկոս Վիկտոր Համբարձումյանը փորձում էին հանդարտեցնել մարդկանց, ինչպես կարող էին, բացատրում էին, որ հարցը գրեթե լուծված է, բոլոր մանրամասները հանրապետության ղեկավարությունն այդ պահին բացահայտել չէր կարող։ Հավաքվածները գնացին Կոմիտասի անվան պուրակ, այնտեղ ելույթ ունեցան Սիլվա Կապուտիկյանն ու Պարույր Սևակը` հեղինակություն ունեցող և անվախ մարդիկ, որոնք կարողացան հանդարտեցնել թեժացող կրքերը։

Энциклопедия фонда "Хайазг"

Թամարա Լիսիցյան. երբ կորչում է վախի զգացումը

Սակայն միայն կարճ ժամանակով։ Օպերային թատրոնի մոտ, որտեղ տեղի էր ունենում ծրագրված ժողովը, երեկոյան հանրահավաքի մասնակիցներից բաղկացած մի խումբ մոտեցավ։ Ելույթ ունեցավ Կաթողիկոս Վազգեն I-ը, իսկ Վիկտոր Համբարձումյանի ելույթի գրեթե վերջում հրապարակից աղմուկ բարձրացավ, քարեր սկսեցին նետել, կոտրել նախասրահի դռների ապակիները։ Ոստիկանությունը ջրցան բրանդսպոյտներ կիրառեց, դա չօգնեց, ամբոխը պահանջում էր վերադարձնել Թուրքիայում մնացած հայկական հողերը։

Անգամ առաջարկ եղավ դիմել զինվորականների օգնությանը, ինչից Զարոբյանը կտրուկ հրաժարվեց։ Ամբոխը վերջապես հանդարտվեց, 20 մարդ ձերբակալեց և գրեթե բոլորին հետո ազատ արձակեցին` վարչական տուգանքներ սահմանելով։ Մոտակա օրերին հուշահամալիրը կառուցելու վերաբերյալ որոշում կայացվեց։

Հետաքրքիր է, որ կենտրոնական իշխանությունների ներկայացրած որոշման նախագծում ապագա հուշահամալիրը կոչվում էր հուշարձան «ի հիշատակ հայերի, որոնք ընկել են Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ»։ Այդ թեմայով Զարոբյանի հետ զրույցի մասին իր հուշերում պատմում է գրող Սերո Խանզադյանը. «Զարոբյանն ուշադրությունը շեղող այդպիսի անվանում էր ընտրել, որպեսզի Մոսկվան հուշահամալիրի համար թույլտվություն տար առանց ավելորդ քաշքշուկի`արդարացիորեն համարելով, որ ժողովուրդն այդ արձանին ճիշտ անվանում կտա։

Այդպես էլ եղավ. մրցույթին մոտ 80 աշխատանք էր ներկայացվել։ Նախագծերից որ մեկն ընտրվեց` հայտնի է բոլորին, 1967 թվականին հուշահամալիրը հիմնականում պատրաստ էր, ավելի ուշ ավարտական աշխատանքներ իրականացվեցին։

Իսկ Յակով Զարոբյանին պաշտոնից հեռացրեցին մեկ տարի առաջ, նախկին առաջին քարտուղարը նշանակվեց ԽՍՀՄ էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության նախարարի տեղակալ։ Նա կյանքից հեռացավ 1980 թվականի ապրիլի 11-ին և իր կտակի համաձայն` թաղվեց Երևանում։

ԵՐԵՎԱՆ, 3 մարտի – Sputnik. Մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատակազմը 2020 թվականի դեկտեմբերին մշտադիտարկման չհայտարարված այց է իրականացրել «Խարբերդի մասնագիտացված մանկատուն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն և համակարգային խնդիրներ բացահայտել։ Տեղեկությունը հայտնում է պաշտպանի գրասենյակը:

Այցի ընթացքում արձանագրված համակարգային խնդիրներից են՝

• հաստատության իրավասու անձնակազմը նշել է, որ զսպման միջոցների կիրառման մատյաններ չեն վարվում, քանի որ զսպման միջոցներ հաստատությունում գործնական չեն կիրառվում: Այս փաստարկը չի կարող ընդունելի լինել: Նախ` Պաշտպանի աշխատակազմի այցի ընթացքում արձանագրվել է հատուկ միջոցի կիրառում: Դրանից բացի, հաստատությունը, լինելով հոգեբուժական բժշկական օգնություն և սպասարկում իրականացնելու լիցենզիա ունեցող պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն, պարտավոր է յուրաքանչյուր դեպքով ապահովել զսպման միջոցների կիրառման համար օրենսդրությամբ սահմանված բոլոր պահանջները, այդ թվում՝ մատյանների վարումը: Ուստի գործընթացի վերահսկողության, մարդու իրավունքների պաշտպանության նպատակով անհրաժեշտ է ներդնել և պատշաճ կերպով վարել զսպման միջոցների կիրառման մատյաններ, ինչպես նաև մեթոդական ուղեցույցներ.
• փակ կարանտինային ռեժիմի պատճառով նեղ մասնագիտական ծառայությունների (օրինակ` հոգեբան, լոգոպեդ և այլն) մատուցումն էականորեն նվազել է, ինչը բացասաբար է անդրադարձել սաների առողջական վիճակի վրա: Մինչդեռ, անձնակազմի վկայությամբ, որոշ սաների հոգեկան և ֆիզիկական առողջության արձանագրված դրական դինամիկան հնարավոր է եղել տարիների ընթացքում կանոնավոր և հետևողական իրականացված աշխատանքի արդյունքում: Ուստի, անհրաժեշտ է նախատեսել լրացուցիչ կանոններ հաստատությունում նեղ մասնագիտական ծառայությունների մատուցման ընթացքի կանոնավոր և անխոչընդոտ ապահովման համար.
• սաների կարիքների գնահատման առկա գործընթացը չի երաշխավորվում դրանց իրական և անհատականացված լինելը, քանի որ բացակայում են համապատասխան մասնագետների համար նախատեսված ուղեցույցներ կամ այլ կարգավորումներ: Միայն այս դեպքում հնարավոր կլինի յուրաքանչյուր սանի նկատմամբ ցուցաբերել անհատական մոտեցում՝ բացահայտելով նրա զարգացման հնարավորությունները և իրական կարիքները.
• սաների խմբերի ձևավորման համար բացակայում են նվազագույն չափորոշիչներ և մեթոդական ուղեցույց: Օրինակ՝ ըստ անձնակազմի՝ որևէ սանի այս կամ այն խմբում ընդգրկվելու համար էական է այն, թե կոնկրետ խմբում աշխատող դայակը կկարողանա կամ պատրաստ է հոգալ տվյալ սանի անձնական հիգիենան, թե ոչ: Արդյունքում, սաների խմբերը գործնականում ձևավորվում են հիմնականում սաների առօրյա խնամքն առավել դյուրին կազմակերպելու մոտեցմամբ, այլ ոչ յուրաքանչյուր սանի զարգացման հնարավորությունները բացահայտելու և դրանց իրացմանը նպաստելու նկատառումներով: Նշված չափորոշիչների և դրանց կիրառման մեթոդաբանության բացակայությունը դժվարացնում է նաև հաստատության տնօրինության աշխատանքը.
• բացակայում են չափահաս սաների զբաղվածության ապահովման նպատակային ծրագրեր, ինչի հետևանքով հաստատությունում կազմակերպվող մասնագիտական հմտությունների զարգացման դասընթացները չեն ապահովում սաների ինքնուրույն կյանքի հմտությունների ձեռք բերումը:Ուստի անհրաժեշտ է մշակել և ներդնել այնպիսի ծրագրեր, որոնք իրական հնարավորություններ կստեղծեն սաների անկախ և ինքնուրույն կյանքի իրավունքի իրացման համար: Սաների զբաղվածության խնդիրն այցի ընթացքում բարձրաձայնվել է նաև չափահաս սաների, հաստատության աշխատակիցների և տնօրենի կողմից.
• որոշ խմբասենյակներ գերծանրաբեռնված են, իսկ ննջարանների և խաղասենյակների առկա բաժանումը ոչ միշտ է ապահովում սաների հանգստի, ինքնուրույն և մասնավոր կյանքի նկատմամբ հարգանքի իրավունքների իրացման իրական հնարավորություն.
• չափահաս և անչափահաս սաները բնակվում են նույն խմբասենյակներում՝ միասին, ինչպես նաև ննջարաններն առանձնացված չեն՝ ըստ սաների սեռի: Վերջինս հատկապես անընդունելի է՝ հաշվի առնելով, այն, որ խնամքի, այդ թվում՝ երեխայի խնամք և իրավունքների պաշտպանություն իրականացնող հաստատություններում արական և իգական սեռի սաների շուրջօրյա համակեցությունը նույն սենյակում չի ապահովում նրանց կենսակերպին և կենցաղին բնորոշ կարիքները՝ պայմանավորված սաների տարիքային, վարքագծային և ֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններով:
• Առավել ևս պետք է հաշվի առնել, որ, օրինակ, մասնավոր կյանքի նկատմամբ հարգանքի տեսանկյունից անչափահաս իգական սեռի սանը չի կարող գիշերել արական սեռի չափահաս անձի հետ նույն ննջասենյակում կամ օգտվել նույն սանհանգույցից:
  սաների հետ աշխատող մասնագետների, այդ թվում՝ դայակների, դաստիարակների քանակը բավարար չեն աշխատանքների առավել արդյունավետ կազմակերպման համար, ինչը բացասական է անդրադառնում թե՛ սաների, թե՛ աշխատակիցների իրավունքների երաշխավորման վրա.
• հաստատության աշխատակիցների վարձատրությունը չի համապատասխանում նրանց կողմից իրականացվող և պահանջվող աշխատանքի ծավալներին: Այս խնդիրը և փոխկապակցված այլ հարցերն ուսումնասիրվել են Պաշտպանի աշխատակազմում, մշակվել առաջարկներ և ուղարկվել պետական իրավասու մարմնին:

Նշված խնդիրները բնույթով համակարգային են, տարիների ընթացքում կուտակված և պետության պոզիտիվ պարտավորությունների թերի կատարման արդյունք են: Առկա խնդիրներն էլ լուծվում են առավելապես հաստատության աշխատակիցների բարեխղճությամբ: Մինչդեռ պետությունը պարտավոր է ներդնել այնպիսի մեխանիզմներ, որոնք լիարժեք կերաշխավորեն հաշմանդամություն ունեցող անձանց բոլոր իրավունքները հավասարապես։ Նման պահանջն էլ ավելի հրատապ է այն դեպքերում, երբ խոսքը պետության հոգածության ներքո գտնվող անձանց իրավունքների իրացման երաշխավորման մասին է:
Մարդու իրավունքների պաշտպանը կարևոր է համարում արձանագրել նաև դրական զարգացումները, մասնավորապես՝

• սաների համար իրականացվում է հիպոթերապիայի ծրագիր (բուժական ձիավարության միջոցով վերականգնողական մեթոդ), ինչը կարևոր ազդեցություն է ունենում սաների հոգեկան առողջության, շարժողական իմպուլսների զարգացման տեսանկյունից.
  սաներին աջակցող միջոցների, սայլակների տեխնիկական խնդիրները լուծվում են նաև արտաքին ֆինանսական միջոցներ ներգրավելու, իսկ որոշ դեպքերում՝ անգամ աշխատակիցների միջոցներով: Բացասական է այն, որ այս նպատակով հանրային միջոցների հատկացման գործընթացն արդյունավետ չէ.
• հաստատության սաները մասնակցում են տարբեր խմբակների, օրինակ, ստեղծագործական, արհեստագործական և այլն, ինչպես նաև մասնագիտական հմտությունների դասընթացների, որոնց համար անհրաժեշտ պարագաները, նյութերը հիմնականում ապահովվում են հաստատության կողմից իրականացվող մասնավոր կամ միջազգային համագործակցային ծրագրերի միջոցով.
• չնայած պետության կողմից հատկացված ֆինանսական միջոցների սղությանը՝ սաների խնամքի և հաստատության սանիտարահիգիենիկ բավարար վիճակն ապահովելու համար անհրաժեշտ հիգիենիկ պարագաների և միջոցների չբավարարող քանակը ձեռք է բերվում բարերարների, մասնավոր կազմակերպությունների հետ հաստատության համագործակցության արդյունքում:

Մշտադիտարկման արդյունքները, այդ թվում՝ արձանագրված խնդիրները մանրամասն վերլուծվել, ամփոփվել և լուծումների առաջարկներով ուղարկվել են ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությանն ու Խարբերդի մասնագիտացված մանկատան ղեկավարին։