Թամանյանի անհետացող ժառանգությունը. կոլորիտային քաոսն ընդդեմ տաղտկալի առօրեականության
(Թարմացված է 06:56 15.03.2018)
Ժամանակակից Երևանի ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանը նախագծել է այս քաղաքը 200 հազար բնակչի հաշվարկով։ Այսօր այստեղ ավելի քան մեկ միլիոն մարդ է բնակվում։ Դրա հետևանքների մասին պատմում է Sputnik Արմենիայի սյունակագիր Ռուբեն Գյուլմիսարյանը։Հայկական պետականության տասներկուերորդ մայրաքաղաքն այս տարի կնշի իր 2800-ամյակը։ Չնայած պատկառելի պատմական տարիքին, Երևանը` որպես նշանավոր քաղաք, շատ ավելի երիտասարդ է։ Առաջին Հանրապետության մայրաքաղաք էլ այն դարձել է շատ պատահական։
Դարեր շարունակ Երևանը բերդ էր, ինչպես այսօր են ասում, իր համապատասխան ենթակառուցվածքներով։ Եվ անգամ 1920-ականների սկզբին տեղի բնակչությունը 30 հազարը չէր գերազանցում։ Միաժամանակ այսքան աննշան բնակչության համար քաղաքը բավականին մեծ տարածք էր զբաղեցնում։ Այն ավելի շուտ կողք կողքի գտնվող մի քանի բնակավայրերի միավորում էր։
Հետո հրավիրեցին ակադեմիկոս Թամանյանին։ Նրան խորհուրդ տվեցին Խորհրդային Հայաստանի մայրաքաղաքը ներկայիս Աբովյանի տարածքում կառուցել, բայց վարպետն ընտեց այն, ինչ ընտրեց։ Աբովյանի տարածքում օդն ավելի մաքուր էր, տարածքն էլ՝ ավելի մեծ, թեև այնտեղ զգալիորեն ցուրտ է։ Թամանյանի ընտրությունը կանգ առավ ռելիեֆի` բնական գավաթի նմանվող տարածքի վրա. դրա մեջ ու դրա շուրջ վեր խոյացավ եռաստիճան քաղաքը։ Ճարտարապետության առումով Երևանի բացառիկութունը գերմանացի մասնագետները նշում էին նույնիսկ նախորդ դարի կեսին։
Թամանյանը ոգևորված ու ոգեշնչված էր։ Գրականագետ Ռաֆայել Ավագյանը Երևանի մասին իր գրքում նկարագրում է` ինչպես էր 1924 թվականին հայկական խորհրդային ժողովրդական կոմիսարիատը քննարկում Երևանի կառուցապատման գլխավոր նախագիծը։
«Արդյունաբերությունը տեղակայված է այստեղ», — ասաց ակադեմիկոսն ու մեկնեց ցուցափայտը։ Բոլորը նայեցին կայարանի մոտակայքի դատարկ տարածքին։ Այն ժամանակ ծիծաղելի էր Երևանի արդյունաբերության մասին խոսել. անգամ մեկ ծխացող խողովակ չկար։
— Ձեր առջև 200 հազար բնակիչ ունեցող քաղաք է, — ասաց ակադեմիկոսը, — ձեր առջև մայրաքաղաք է։ Ահա դրա վարչական շրջանը։
Դա քաղաքի երևակայական կենտրոնն էր։ Երևակայական հրապարակը։ Խորհրդային ժողովրդական կոմիսարիատի աշխատակիցները հետևում էին ցուցափայտին։
— Մշակույթի, արվեստի ու հանգստի թաղամասը, — ասաց ակադեմիկոսը։
©
Sputnik / Asatur Yesayants
Պրագմատիկ ու իրատես պաշտոնյաները, որոնք վախեցած էին այդ տարիներին տեղի ունեցած պատերազմից ու ջարդերից, չնայած երիտասարդ խորհրդային իշխանության լավատեսությանը, հակված չէին հավատալ երևակայականին, որը պատրաստվում էր իրականացնել թեկուզ և հեղինակավոր ճարտարապետը։ Մի քանի փողոց, եզրերին` քաոսային կառուցվածքով կոլորիտային Կոնդն ու փոքր-ինչ ավելի բարեկարգված Սարի Թաղը։ Ահա այն ժամանակվա Երևանը։
Իսկ ֆանտաստիկ ժանրին հավատացողը այդ ամենն իրականություն դարձրեց` սկսելով Աբովյան փողոցի հրապարակից, որը մինչև օրս այդպես էլ կոչվում է` «պլանի գլուխ»։ Այո, նա 200 հազար մարդու համար նախատեսված քաղաք կառուցեց, ու քաղաքը կատարյալ էր մարդկանց այդ քանակության համար։ Սակայն արագընթաց կյանքը չէր կարող իր շտկումները չմտցնել։
Մայրաքաղաքի բուռն կառուցապատուման արդյունքում ի հայտ եկավ նոր համայնք` երևանցիների համայնքը։ Նրանց աշխարհայացքն ու կենսակերպը զգալիորեն տարբերվում էր երկրի այլ շրջանների բնակիչների կենսակերպից, աշխարհընկալումից։ Երևանցիները շատ արագ սկսեցին զգալ Հայաստան անունով փոքր ու հարմարավետ տիեզերքի կենտրոնի բնակիչների կարգավիճակը։ Հանրապետության մնացած հատվածներն ընկալվում էին կա՛մ որպես մայրաքաղաքի իլյուստրացիա, կա՛մ որպես հանգստի գոտի։ Ընդ որում` քաղաքում գյուղերից եկած շատ մարդիկ կային։
Այսպես երկար տարիներ շարունակ. ընդհուպ մինչև 1980 թվականը շատ բնական էր հնչում նոր ծանոթին տված` «իսկ ձեր գյուղը որտե՞ղ է» հարցը։ Դա նշանակում էր, որ նոր ծանոթը հետաքրքրվում է` ծնունդով որտեղից ես։ Անձամբ ես «սեփական» գյուղ չունեի, իմ անկեղծ պատասխանը բազում զրուցակիցների է ապշեցրել։ Մարդիկ չէին հասկանում` ինչպես կարելի է ծնունդով որևէ տեղից չլինել։ Նրանք պարզապես ի վիճակի չէին ընկալել, որ ծնունդով երևանցիներ գոյություն ունեն։
Դա չի նշանակում, որ Երևանը հանրապետության միակ քաղաքն էր։ Իհարկե ոչ. կային այնպիսի ինքնատիպ քաղաքներ, ինչպիսին Կիրովականն էր (ներկայիս Վանձորը) և Լենինականը (ներկայիս Գյումրին)։ Անկեղծ ասած` Գյումրին ավելի էր արժանի մայրաքաղաք դառնալուն, սակայն պատմությունն այլ կերպ դասավորվեց։
©
Sputnik / Asatur Yesayants
Գյումրեցիներն իրենց գենետիկորեն փոխանցվող իմաստուն հումորով միշտ փորձում էին ցույց չտալ, որ այդ հանգամանքը վիրավորել է նրանց` նման խոսակցությունները կատակի տալով։ Մի անգամ լուր էր տարածվել` իբր Երևանի տակ մեծ ստորգետնյա լիճ է հայտնաբերվել։ Գյումրիում լրջորեն արձագանքեցին` մտածելով, որ երբ Երևանը ջրի տակ անցնի, Գյումրին ինքնաբերաբար մայրաքաղաք ու առաջին նավահանգստային քաղաք կդառնա։ Ընդհանրապես այնստեղ մինչև այժմ էլ բարի ներողամտությամբ են վերաբերվում Երևանին ու երևանցիներին, ինչպես փոքր եղբորը։
Իսկ թամանյանական Երևանը համալրվեց գլխավոր պողոտաներով: Առաջինը Ստալինի (հետո Լենինի, ներկայումս Մաշտոցի) պողոտան էր։ Այն պետք է հատեր գլխավոր ու Հյուսիսային պողոտաները. վերջինս բոլորովին նման չէր այն պողոտային, որը հիմա են կառուցել։ Այն պետք է հասներ մինչև Հանրապետության հրապարակ, որտեղ նախագծով բացառապես կառավարական ու վարչական շենքեր էին նախատեսված։
Ի դեպ, Թամանյանն էլ էր քսան հարկանի շենքեր նախագծել, սակայն դրանք այն պարզունակ ու անհարմար, տեսքը չունեին, որոնցով այսօր աչքի են ընկնում ժամանակակից շինությունները։
Ատելի և սիրելի դիմակը, որը մեկին հոգեկան հանգստություն է բերում, մյուսին՝ անհանգստություն
(Թարմացված է 21:26 04.03.2021)
Եկեք անկեղծ լինենք։ Արդեն մոտ մեկ տարի է, ինչ փոխվել է բոլորիս արտաքինը։ Այո, մեր արտաքինի անքակտելի մասն է դարձել դիմակը, որն օգնում է քողարկել մեր արտաքինը։ Ճիշտ է, մեր հայաստանյան իրականությունն այնպիսին է, որ ակամա հարց է ծագում՝ իսկ ինչու եմ ես դիմակ դնում։ Այդ ատելի ու սիրելի դիմակը, որը մեկին հոգեկան հանգստություն է պարգևում, մյուսին՝ անհանգստություն
Երեկ գնացել էինք Երևանի ամենամեծ ու ամենահայտնի մոլերից մեկը։ Դռան մոտ կանգնած աշխատողը շատ սիրալիր ասում է՝ խնդրում եմ, բարձրացրեք ձեր դիմակը։ Իրոք, ինչ մեղքս թաքցնեմ, իջեցրել էի շատ պարզ պատճառով. հենց որ բարձրացնում եմ դիմակս, ակնոցս ինձ հասկացնում է՝ այլևս ոչինչ չես տեսնելու։ Սուտ է ասում, երբ պնդում է, թե ոչինչ չեմ տեսնելու, մի կերպ այնուամենայնիվ նայում եմ ու, ով զարմանաք, նկատում, որ ոչ միայն հաճախորդների կեսն է առանց դիմակի, այլև դիմակ չունեն նաև վաճառողներից ոմանք։ Կներեք էլի, եթե դուք նույնիսկ ձեր աշխատողներին չեք կարողանում ստիպել դիմակ կրել, ինձ ինչու եք տանջում։
©
Sputnik / Владимир Родионов
Լավ, անցանք։ Բայց դիմակ դնողների տաժանակիր կյանքի մասին պատմելուց առաջ ուզում եմ խոսել այն մարդկանց մասին, որոնք շատ էլ ուրախ են, որ դիմակ են դնում։ Ինտրովերտներն են, այսինքն` նրանք, ովքեր խուսափում են շփումներից, լավ չեն զգում, երբ ինչ-որ մեկը չափում է իրենց ոտքից գլուխ։ Վերջապես այն մարդիկ, որոնց դիմակը շատ որոշակի ազատություն է պարգևում։ Օրինակ` մատուցողները, որոնք առաջ ստիպված էին ժպտալ հաճախորդի երեսին նույնիսկ այն ժամանակ, երբ նա թեյավճար էլ չէր թողնում, իսկ հիմա հանգիստ կարող են ոչ միայն չժպտալ, այլև դեմքը ծռմռել. միևնույնն է` ոչ ոք չի տեսնի։
Ի դեպ, դիմակն այսօրվա հանրահավաքային Երևանում կարելի է օգտագործել նաև քաղաքական նպատակով՝ գնալ հակառակ ճամբարի միտինգին և հեգնական ժպտալ հերթական բանախոսի ճոռոմ ու բովանդակազուրկ ելույթի ժամանակ. էլի ոչ ոք չի նկատի։
Բայց դառնանք պատմությանը, որովհետև դիմակ դնելու ավանդույթը շատ հեռվից է գալիս։ Դիմակից եք բողոքում, այնինչ շատերը այն հագուստի մի մասի կամ զարդի են վերածում, իրենց անունն են վրան գրում։ Բա պատկերացրեք, որ մարդիկ այս նուրբ, թեթև ու բավական էժան դիմակների փոխարեն հակագազ հագնեին։ Իզուր էլ ծիծաղում եք՝ դրա պես մի բան եղել է։ Եթե հիշում եք, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կիրառվեցին մահաբեր նյութերը՝ քլորը և մանանեխի գազը։ Այդ փորձը հաշվի առնելով` Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը որոշեց հակագազեր բաժանել ոչ միայն զինվորականներին, այլև խաղաղ բնակչությանը։ Եվ Երկրորդ աշխարհամարտից մի քանի տարի առաջ 35 միլիոն անգլիացի արդեն հակագազ ուներ։ Ճիշտ է, իշխանություններն անխտիր բոլորից չէին պահանջում կրել այդ հակագազները, բայց, օրինակ, ոստիկանները և այն հերթապահները, որոնք շրջում էին փողոցներում, անպայման պիտի հակագազով լինեին։ Պատկերացնո՞ւմ եք՝ գիշերով տուն վերադառնալիս հանդիպեիք։
Եվ քանզի Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասին խոսեցինք, չենք կարող չհիշել այսպես կոչված «իսպանկան», որի զոհերի թիվը չես համեմատի կորոնավիրուսից մահացածների թվի հետ՝ մոտ 50 միլիոն մարդ ողջ աշխարհում։
Հիվանդության տարածմանը խիստ նպաստեց այն հանգամանքը, որ զինվորները պատերազմից վերադառնում էին ընդհանուր վագոններով և բեռնատարներով ու տարածում վարակը նախ կայարաններում, իսկ այնտեղից էլ գրիպը անարգել գրավում էր քաղաքների բնակելի թաղամասերը։
Ուզում ես զարգանալ՝ գնահատիր անցյալդ
Ու քանի որ սկզբում խոսեցինք այն մարդկանց մասին, որոնց համար դիմակը անհարկի ուշադրությունից խուսափելու միջոց է և որոնք երնեկ են տալիս, որ Հայաստանի առողջապահության նախարարությունը հնարավորինս երկար պահպանի դիմակը դնելու համընդհանուր պարտադրանքը, վերջում ուզում եմ խոսել այն մարդկանց մասին, որոնք ժամանակին դեմքը դիմակով էին ծածկում ճիշտ հակառակ նպատակով՝ հանրության ուշադրությունը գրավելու համար։ Ինչպե՞ս։ Ասենք թե ես միջակ ընդունակությունների տեր մի մարդ եմ, որը հանրության ուշադրությունն է տենչում։ Օդակայանից դուրս գալիս անպայման դիմակ եմ դնում, որ բոլոր դիմավորողները սկսեն գուշակել՝ առնվազն փոխվարչապետն է, որը չի ուզում, որ իրեն ճանաչեն։ Այսինքն` հասնում եմ նպատակիս՝ գրավում եմ բոլորի ուշադրությունը։ Ախ, այդ կորոնավիրուսը ստիպեց բոլորին դիմակ դնել, և ուզում ես` փոխվարչապետ եղիր, ուզում ես` նույնիսկ վարչապետ, միևնույնն է` հիմա արդեն վրադ ուշադրություն դարձնող չկա։
Մեկի փոխարեն երկու անձնագիր՝ հանուն զբոսաշրջության ու ընդդեմ կորոնավիրուսի
«Հորս արև, ես հայերեն չեմ խոսում», կամ 22-ամյա իրաքցի Ալաայի առօրյան Երևանում
(Թարմացված է 19:03 03.03.2021)
22-ամյա Ալաան ծնվել ու մեծացել է Իրաքում։ Արդեն երեք տարի է` Երևանի «Եվրասիա» միջազգային համալսարանի ուսանող է։ Sputnik Արմենիան զրուցել է Ալաայի հետ, որը մատնաքաշի լուսանկարներ է ուղարկում հայ ընկերոջը և իր բառացանկում ավելացրել է հայերեն «պատերազմ» բառը։«Տարբերակներ ունեի՝ կա՛մ Ադրբեջանում սովորելու, կա՛մ էլ Հայաստանում։ Ընտրեցի Հայաստանը»,– ժպտալով ասում է թխամաշկ բարետես երիտասարդը։ Ասում է արտահայտված առոգանությամբ, բայց գրագետ հայերենով։ Ալաա Ալ-Սաիդն է, ծնունդով` Իրաքից, ազգությամբ` արաբ, կրոնով՝ մուսուլման։ 22 տարեկան է, երեք տարի առաջ է ընտրության առաջ կանգնել՝ ո՞ր երկրում շարունակի կրթությունը։
«Երկու երկրների տարբերակներն էլ լավն էին, բայց ես որոշեցի, որ պատրաստ եմ ինձ համար լրիվ անծանոթ միջավայրում լինել։ Ադրբեջանը մուսուլմանական երկիր է, Հայաստանը՝ քրիստոնյա։ Ես գիտեի, որ ինձ այստեղ ավելի անսովոր է լինելու», - բացատրում է Ալաան։
Այժմ նա ուսանում է «Եվրասիա» միջազգային համալսարանի դեղագիտության ֆակուլտետում։ Դասերը անգլերենով են անցնում, վարժ հայերենը սովորել է Հայաստանում կամավորություն անելու միջոցով։
©
Photo : provided by Alaa al-Said
Ալաա Ալ-Սաիդը համակուրսեցիների հետ
«Սկզբի ամիսներին անգիր էի արել «ես հայերեն չեմ խոսում» արտահայտությունը ու դա էի ասում տաքսու վարորդներին։ Մեկ ա՝ շարունակում էին հետս հայերեն խոսել, - ասում է ու ծիծաղում, - հետո սովորել էի «հորս արև, հայերեն չեմ խոսում, ախպերս»։ Մեկ ա՝ լսող չկար»։
Ալաան մինչև հիմա իր հեռախոսի մեջ հավաքում է նոր լսած հայերեն բառերը։ Իր ցանկում «արևից» մինչև «մեռնեմ քեզ» ու «լվացքի փոշի» բառերը կան։ Վերջերս դրանց ավելացավ «պատերազմ» բառը։ Այս բառի հայերեն տարբերակը նորություն էր Ալաայի համար, բայց բովանդակությունը` ոչ։
«Դե, Իրաքից եմ, - տխուր ժպիտով ասում է Ալաան, - մեր տունը բուն մարտական գործողություններից հեռու է եղել, բայց շատ ընկերներ, ծանոթներ, բարեկամներ ունեմ, որոնց վնասել ա պատերազմը։ Նույնը, ինչ էստեղ եղավ՝ մարդիկ վախեցած էին, մահանում էին երիտասարդներ, կանայք լացում էին․․․»։
©
Photo : provided by Alaa al-Said
Ալաա Ալ-Սաիդ
Ալաան պատմում է, որ պատերազմի օրերին մարդիկ սկսեցին ավելի սերտ ասոցացնել իսլամը Ադրբեջանի հետ։
«Ադրբեջանը վատն է, Ադրբեջանում իսլամ են դավանում, ուրեմն իսլամը վատն ա։ Նման մտածող մարդիկ իրենց կյանքում մուսուլմանների չեն տեսել, լսել են միայն մեդիայից։ Եթե ես էլ միայն մեդիայից պատկերացում կազմեի մուսուլմանների մասին, ես էլ կմտածեի՝ վատն են», - պատմում է իրաքցին։
Պատերազմի օրերին մի անգամ ընկերոջ հետ տաքսի է նստել։ Վարորդը, իմանալով, որ Ալաան մուսուլման է, ընկերոջն ասել է՝ չարժի հետը շփվես։ Չի իմացել, որ Ալաան հասկանում է հայերեն։
©
Photo : provided by Alaa al-Said
Ալաա Ալ-Սաիդ
«Հիմնականում կոպիտ են լինում հենց վարորդները։ Իմ հայ ընկերները շատ ուշադիր են իմ նկատմամբ ու շատ հարգանքով են վերաբերվում կրոնիս։ Եթե փաբ ենք գնում, մատուցողին խնդրում են ինձ ալկոհոլի մենյու չտալ․ իմ կրոնով թույլատրված չէ խմել։ Աղջիկներից մեկը անգամ ուսումնասիրում էր աղցանս՝ համոզվելու, որ մեջը խոզի միս չկա (դա էլ մուսուլմանները չեն ուտում)», - պատմում է Ալաան։
Ասում է, որ բաց է կրոնի մասին խոսելու համար, որովհետև մարդկանց հետ հարաբերությունները իր համար հորիզոնական դիրքի վրա են, իսկ աստծո հետ՝ ուղղահայաց․ մեկը մյուսին չի հատվում ու չի կարող խանգարել։ Պատմում է, որ մի օր Facebook-ով իրեն ընկերության առաջարկ է ուղարկել մի հայ տղա ու հարցրել՝ իսկ ճի՞շտ է, որ մուսուլմանների համար արդարացված է քրիստոնյաների սպանությունը։
©
Photo : provided by Alaa al-Said
Ալաա Ալ-Սաիդ
«Նման հարց են տալիս, երբ Ղուրանում մի ամբողջ հատված կա՝ նվիրված քրիստոնեությանը, Մարիամին, Հիսուսին, երբ ասված է, որ պետք է հարգել մյուս կրոնները ու խաղաղության մեջ ապրել քրիստոնյաների ու հրեաների հետ։ Հիմա այդ հարց տվող տղան իմ ամենամոտ ընկերներից է։ Այժմ Գերմանիայում է սովորում, ես էլ իրեն Հայաստանից մատնաքաշի ֆոտոներ եմ ուղարկում, որ կարոտի», - ասում է Ալաան։
Ալաան այստեղ ապրելու տարիներին շատ է շրջագայել Հայաստանով, եղել է ամենահայտնի եկեղեցիներում, շատ է սիրել Գառնու տաճարը։ Երևանի Կապույտ մզկիթում էլ է եղել, բայց աղոթք չի արել․ այն որպես թանգարան է դիտարկել։ Ասում է՝ աղոթքը դրսի աշխարհի մասին չէ, և դրա համար տաճարի պատերից առավել կարևոր են ներսի կայացած պատերը։
©
Photo : provided by Alaa al-Said
Ալաա Ալ-Սաիդն ընկերների հետ
Ոստիկանը մերն է. հրապարակում կանգնելու համար ավելի շա՞տ են փող ստանում
(Թարմացված է 09:37 05.03.2021)
Օրաթերթը գրավոր հարցում է ուղարկել ՀՀ ոստիկանության լրատվական ծառայություն և խնդրել տեղեկություն տրամադրել, թե վերջին ամիսների ընթացքում որքան պարգևավճար են ստացել ոստիկանության աշխատակիցները, երբ և ինչ առիթով:ԵՐԵՎԱՆ, 5 մարտի - Sputnik. «Ժողովուրդ» օրաթերթին տեղեկություններ են հասել, որ ՀՀ ոստիկանության աշխատակիցներն այս տարի կայացած հանրահավաքներին, ցույցերին ակտիվ մասնակցություն ունենալու համար երկու անգամ պարգևավճար են ստացել:
©
Sputnik / Hovhannes Shoghikyan
Օրաթերթը գրավոր հարցում է ուղարկել ՀՀ ոստիկանության լրատվական ծառայություն և խնդրել տեղեկություն տրամադրել, թե վերջին ամիսների ընթացքում որքան պարգևավճար են ստացել ոստիկանության աշխատակիցները, երբ և ինչ առիթով:
«Ոստիկանության լրատվական ծառայությունից «Ժողովուրդ»–ի հարցմանն ի պատասխան, հայտնել են, որ ՀՀ ոստիկանության ծառայողներին (աշխատողներին) 03.03.2021 թ.-ի դրությամբ հատկացվել է ամսական պարգևատրում (ս/թ հունվար ամսվա համար)՝ 718.152.586 դրամ գումարի չափով, միանվագ դրամական պարգևատրում («Պետական պաշտոններ և պետական ծառայության պաշտոններ զբաղեցնող անձանց վարձատրության մասին» օրենքի 22-րդ հոդվածի 9-րդ և 10-րդ մասերի հիման վրա)՝ 209.268.943 դրամի չափով»,–գրում է թերթը:
Չտրվել սադրանքներին. ՀՀ ոստիկանությունը և դատախազությունը հայտարարություններ են տարածել
Ստացվում է՝ ոստիկանության աշխատակիցները իսկապես պարգևատրվել են երկու անգամ. մեկը հունվար ամսվա համար, մեկն էլ արդեն միանվագ:
Հանրահավաքի ժամանակ հնարավոր են սադրանքներ․ ՀՀ ոստիկանություն