Զարուհի Կարաբեկյանի լաբորատորիան

Հայ կենսաբանները նոր մաշկ են ստեղծում մարդու համար. բարդագույն խնդիրը լուծում են ոչնչից

242
(Թարմացված է 00:12 04.05.2021)
Օրբելու անվան ինստիտուտի գիտնականները հետազոտում են մաշկի հիմքը (այսպես կոչված «անբջիջ սքաֆոլդը») մեզենքիմալ ցողունային բջիջներով «բնակեցնելու» հնարավորությունը, որոնք կկարողանան ապրել պացիենտի օրգանիզմում։

Արհեստական մաշկի աճեցումը ամենաբարդ խնդիրներից մեկն է, որի ուղղությամբ աշխատում են գիտական առաջատար կենտրոնները։ Հնարավորությունների և տեխնիկական հիմքի գրեթե լիակատար բացակայության պայմաններում միջազգային մակարդակի այդ աշխատանքն իրականացնում է նաև Զարուհի Կարաբեկյանի լաբորատորիան ՀՀ ԳԱԱ Լ․ Օրբելու անվան ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտում։

Մարդու մաշկի աճեցման (հիվանդների կամ այրվածքներից տուժածների համար) աշխատանքներն աշխարհում դեռևս նախնական փուլում են։ Խնդիրը խիստ բարդանում է երկու պատճառով։

Նախ` մաշկը բաղկացած է ոչ միայն արտաքին շերտից (էպիթելիումից), այլև մի քանի ներքին շերտերից։ Բացի այդ, դրա ներսում բազմաթիվ օրգաններ կան՝ ենթամաշկային նյարդեր, քրտնագեղձեր, նյարդային վերջույթներ։ Դա նշանակում է, որ պետք է ոչ թե մեկ, այլ տասնյակ հյուսվածքներ աճեցնել, ընդ որում՝ ճիշտ դասավորել դրանք։ Երկրորդ` եթե անգամ մաշկի մի նմուշ վերցնենք և ինչ-որ կերպ պատճենենք այն, դրանք անհնար կլինի փոխպատվաստել ուրիշ մարդու․ ընդունող օրգանիզմը կմերժի այդ հյուսվածքը` որպես օտարածին։

Բջիջների բանկ

Կարաբեկյանն ու նրա ուսանողներն ընթանում են այն ճանապարհով, որը ժամանակակից ֆիզիոլոգիայում և բժշկության մեջ ամենահեռանկարայիններից մեկն է համարվում։ Փոխպատվաստման համար աճեցվում են մաշկի այն տարրերը, որոնք բջիջներ չեն պարունակում և օրգանիզմի համար չեզոք են։ Դրանք հիմնականում սպիտակուցային մոլեկուլներ են (կոլագեններ), որոնք միացնում են մաշկային բջիջները։ Այսինքն՝ եթե վնասված ձեռքի վրա, օրինակ, կոլագենային «ցանց» տեղադրվի, օրգանիզմն այն չի մերժի։ Այնուհետև պետք է այս կոլագենային մատրիքսը (գիտական լեզվով՝ անբջիջ սքաֆոլդը) բնակեցնել ընդունող օրգանիզմի բջիջներով:

Փորձարարական աշխատանքների ուղղություններից մեկի նպատակն է պարզել, թե արդյոք հնարավո՞ր է սքաֆոլդի համար օգտագործել կենդանիների հյուսվածքները։ Դա անելու համար դրանցից հեռացնում են բջիջները` թողնելով միայն կոլագենները։ Այնուհետև մարդկային մաշկի բջիջներ են ներպատվաստում։ Այս փորձարկումներն առայժմ անցկացվում են լաբորատոր պայմաններում (in vitro), ոչ թե կենդանիների կամ մարդկանց վրա։

Սակայն լուծման կարիք ունի մեկ այլ խնդիր` մաշկի փոխպատվաստման դեպքում ինչպե՞ս այն բնակեցնել ռեցիպիենտի (ընդունող օրգանիզմի) բջիջներով։ Չէ՞ որ այդպիսի տասնյակ բջիջներ կան (կերատինոցիտներ, մելանոցիտներ, Լանգերգասի և Մերկելի բջիջներ և այլն), ու դրանք մեր մաշկի բոլոր հինգ շերտերում դասավորվում են որոշակի կարգով։

Դրա համար փորձարկումներում օգտագործվում են մեզենքիմալ բջիջներ (ցողունային բջիջների տարատեսակ է), որոնք ունակ են վերափոխվել պահանջվող կոնկրետ բջիջների։ Այդ մեզենքիմալ բջիջները ամենից հարմար է ստանալ մարդու ճարպային հյուսվածքներից ։

Այսպիսով, մաշկային ծածկույթ ստեղծելու համար պետք կլինի ունենալ կոլագենային հյուսվածք և մեզենքիմալ բջիջների բանկ։ Իհարկե, ամեն մարդու մոտ դրանց գենետիկան տարբեր է, բայց եթե տարբեր գենոտիպերի (ավելի ճիշտ՝ գապլոտիպերի) որոշակի հավաքածու ընտրել, ապա հնարավոր կլինի մաշկի փոխպատվաստում կատարել պացիենտներին՝ օրգանիզմի ընդունման 80-90 տոկոս հավանականությամբ։ Կամ, համենայն դեպս, առանց օրգանիզմի սուր մերժման ռիսկի, որի դեպքում կարիք կլիներ իմունիտետը ճնշող դեղամիջոցներ ընդունել (ինչպես դա արվում է օրգանների փոխպատվաստման դեպքում)։ Հայաստանի համար, հաշվի առնելով սակավաթիվ բնակչությունը և այդ բնակչության համեմատաբար միատարր լինելը, բավական է մեզենքիմալ բջիջների ընդամենը մոտ հազար տարբեր գալպոտիպերի օրինակներ հավաքել, նշում է Կարաբեկյանը։

Այնուհետև մնում է միայն պայմանավորվել հիվանդանոցների հետ և այնտեղից վերցնել վիրահատություններից մնացած ճարպային հյուսվածքները, ինչպես նաև կազմակերպել այդ ճարպի օրինակների տեղափոխումը ինստիտուտ (ոչ մի առանձնահատուկ տրանսպորտային կամ այլ միջոց չի պահանջվում, սովորական մեքենան ու սառնարանը բավարար են)։

«Հավի ոտքերի վրա». ինչու են հայաստանյան թռչնաֆաբրիկաները դոփում տեղում

Բայց դրա համար ֆինանսավորում չկա, և որ ամենատխուրն է՝ համապատասխան պետական քաղաքականություն չկա։ Առնվազն պետական հիվանդանոցների հետ կարող էր պայմանավորվել առողջապահության նախարարությունը (թեկուզ որոշակի հավելավճարով)։ Ֆերմենտների, սննդարար միջավայրի, աճի գործոնների, փորձերի համար անհրաժեշտ ցլի շիճուկի համար տարեկան մինչև 1000 դոլար պետք կլինի։ Մնում են փորձանմուշների տեղափոխման ծախսերը, որոնց մասին գիտական մշակումների մասշտաբներում խոսելն իսկ անհարմար է։

Եվ խնդիրն անգամ այն չէ, որ բյուջեում տրանսպորտի համար գումար չի գտնվել, այլ այն, որ պետությունը չի հստակեցնում, թե գիտական ինչ մշակումներ են պետք երկրին։ Առանց դա իմանալու անհնար է հասկանալ, թե ինչի վրա է պետք ծախսել փողը և ինչ հետադարձ արդյունք է պետք սպասել։

Այս հետազոտությունների արդյունքները կօգնեն շաքարային դիաբետի դեպքում տրոֆիկ խոցերի, ռևմատոիդ արթրիտի և այլ հիվանդությունների բուժմանը, որոնց դեպքում օրգանիզմը կորցնում է մաշկի ռեգենարացիայի ունակությունը։ Իսկ եթե այս աշխատանքի համար ժամանակին միջոցներ տրամադրեին, ապա ռազմական գործողությունների ժամանակ հնարավոր կլիներ օգնել այրվածքներից տուժած տասնյակ մարդկանց։

Հիմա ինստիտուտում չկա ժամանակակից միկրոտոմ, որը կարող էր հյուսվածքների փորձանմուշները կտրել անհրաժեշտ հաստությամբ։ Ստիպված են փորձանմուշները տալ մեկ-երկու մասնավոր կլինիկաների, որոնք ունեն այդպիսի սարքավորումներ։ Ժամանակակից սառցախցիկներ ևս չկան, որտեղ հնարավոր կլիներ պահել բջիջների կուլտուրաները։ Այսքան սուղ պայմաններում (եթե չասենք՝ դրանց բացակայության) գիտնականների կոլեկտիվը լուրջ արդյունքներ է ստանում․ մի քանի աշխատանք արդեն հրապարակվել է միջազգային գիտական պարբերականներում, ինչպիսիք են Tissue Engineering Part A–ը, Biomedical Materials–ը, Biotechniques–ը և այլն։

Ինչպես չգոլորշիանանք, կամ ջրային ռեսուրսները կբավականացնե՞ն Հայաստանին ու Արցախին

242
թեգերը:
լաբորատորիա, Հայաստան
Լևոն Տեր–Պետրոսյան. արխիվային լուսանկար

Լևոն Տեր–Պետրոսյանը կլինի վարչապետի թեկնածուն, եթե ՀԱԿ–ը մասնակցի ընտրություններին

29
(Թարմացված է 15:44 16.05.2021)
Ըստ ՀՀ առաջին նախագահի` ՀԱԿ ներկայությունը խորհրդարանում անհրաժեշտ է թեկուզ միայն այն պատճառով, որ մեր երկրում ողջախոհության ճրագը չմարի:

ԵՐԵՎԱՆ, 16 մայիսի -Sputnik. Եթե «Հայ Ազգային Կոնգրեսը» մասնակցի առաջիկա ընտրություններին, ապա վարչապետի թեկնածուն կլինի Լևոն Տեր–Պետրոսյանը։ Այս մասին ՀԱԿ համագումարի ժամանակ հայտարարեց  ՀՀ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը։

«Եթե ՀԱԿ վարչությունը որոշի մասնակցել ընտրություններին, ապա ինքնըստինքյան հասկանալի է, որ Կոնգրեսի ցուցակը գլխավորելու եմ ես: Կոնգրեսի ներկայությունը խորհրդարանում անհրաժեշտ է թեկուզ միայն այն պատճառով, որպեսզի համատարած կակաֆոնիայի մթնոլորտում, ինչպես մեկ անգամ արդեն ասել եմ, ողջախոհության ճրագը մեր երկրում չմարի»,–ասաց նա:

Հիշեցնենք, որ մարտի 18-ին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ հունիսի 20-ին Հայաստանում ԱԺ արտահերթ ընտրություններ կկայանան: Ավելի ուշ Ազգային ժողովը հաստատեց Ընտրական օրենսգրքի փոփոխությունների նախագիծը, ըստ որի՝ խորհրդարանական ընտրությունները տեղի կունենան միայն համամասնական ընտրակարգով։

Ապրիլի 25-ին Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց հրաժարական տալու մասին։ ՀՀ նախագահը ընդունեց վարչապետի և կառավարության հրաժարակամը։

Մայիսի 5–ին հայտնի դարձավ, որ Հայաստանի Հանրապետության առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը մարտի 25–ի հանդիպման ժամանակ առաջարկել է ՀՀ 2–րդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանին և ՀՀ 3–րդ նախագահ Սերժ Սարգսյանին արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններին հանդես գալ միասնական դաշինքով։ Ռոբերտ Քոչարյանը տեղում մերժել է առաջարկը։

ՀՀ վարչապետի պաշտոնակատար Նիկոլ Փաշինյանն էլ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի առաջարկը բնութագրել էր «ավազակապետական հեղափոխության փորձ»։

Հետո Լևոն Տեր–Պետրոսյանը հրապարակել էր, որ մայիսի 1–ին հանդիպել է Սերժ Սարգսյանի հետ և առաջարկել է նրան ընտրություններին մասնակցել ՀԱԿ-ՀՀԿ դաշինքով և հանդես գալ իր կողմից շարադրված հայտարարությամբ: Սակայն Սարգսյանը մերժել է Տեր–Պետրոսյանին։

29
թեգերը:
Հայաստան, Վարչապետ, Ընտրություններ, Լևոն Տեր–Պետրոսյան
թեմա:
ԱԺ արտահերթ ընտրություններ 2021
Ըստ թեմայի
Սերժ Սարգսյանի և Քոչարյանի շահերից է բխում, որ ՀԱԿ-ը մասնակցի ընտրություններին․ «Հրապարակ»
4 «օրենքով գողի» ազատություն է տրվել` ընտրությունների վրա ազդեցություն ունենալու համար
«Պատիվ ունեմ» դաշինքի անունը պատահական չէ. քաղտեխնոլոգը` ՀՀԿ–ի և Վանեցյանի միության մասին
Լևոն Տեր–Պետրոսյան. արխիվային լուսանկար

Ո՞րն է Արցախյան պատերազմում կրած պարտության իրական պատճառը. Լևոն Տեր–Պետրոսյանի վարկածը

91
(Թարմացված է 15:46 16.05.2021)
ՀԱԿ համագումարի ժամանակ ՀՀ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը ինքն իրեն հարցն ուղղեց, թե որն է Արցախյան պատերազմում կրած պարտության իրական պատճառը և այդ հարցին պատասխանեց։

ԵՐԵՎԱՆ, 16 մայիսի -Sputnik. ՀՀ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի համոզմամբ` 23 տարի շարունակ Հայաստանի իշխանությունները դրսևորել են խաղամոլի վարքագիծ՝ ավելին շահելու ձգտումով նոր խաղադրույքներ են կատարել`այդ պատճառով կորցնելով արդեն իսկ շահածը։

Նրա խոսքով` Հայաստանը  չի պարտվել Ադրբեջանին, այլ ինքն իրեն է պարտվել` վերջին 23 տարիների ընթացքում երկրի իշխանությունների վարած արկածախնդրական ու անպատասխանատու քաղաքականության հետևանքով։

«Պարտության հիմքը դրվել է 1998 թվականին՝ այդ իշխանությունների կողմից դրված ստատուս-քվոյի պահպանման և ոչ մի թիզ հող չզիջելու սին հավատամքի վրա։ Իսկ պարտության ավարտն ազդարարել է Փաշինյանի` Արցախը Հայաստան է և վերջ սադրիչ հայտարարությամբ, և ինչը եղավ Հայաստանի վերջը՝ Ղարաբաղի վերջը։ 23 տարի շարունակ մեր իշխանությունների կողմից հաշվի չեն առնվել իրատեսական քաղաքականության երեք կարևորագույն գործոնները՝ ուժերի հարաբերակցությունը, դաշնակիցների առկայության կամ բացակայության հանգամանքը և ամենագլխավորը՝ ժամանակի անշրջելիությունը։ Այսինքն` այն պարզ ճշմարտությունը, որ եթե մի բան հնարավոր է այսօր, պարտադիր չէ, որ հնարավոր լինի վաղը։ Շատ պարզ բան է, որը մեր իշխանությունները չեն հասկացել, սա պարզագույն քաղաքականության այբուբենն է»,–ասաց նա։

Տեր-Պետրոսյանն անդրադարձավ իր առաջարկին` երեք նախկին նախագահներով մեկ դաշինքով ընտրություններին մասնակցելուն: «Ես իմ առաջարկի հրապարակված տեքստերում տվել եմ անգամ այդ հանրույթի բանալին. այն է` մի կողմից խափանել Նիկոլ Փաշինյանի վերարտադրությունը, մյուս կողմից` բացառել Ռոբերտ Քոչարյանի վերահաստատումը պետության ղեկին, ինչը երաշխավորվում էր երեք նախագահների կողմից պետական որևէ պաշտոն չզբաղեցնելու իմ առաջարկած պայմանով: Լուծում էի երկու հարցն էլ», – ասաց առաջին նախագահը:

Հրանտ Բագրատյանը, Զարուհի Փոստանջյանը և Գառնիկ Իսագուլյանը առաջարկով են հանդես եկել

Հիշեցնենք, որ մայիսի 5–ին հայտնի դարձավ, որ Հայաստանի Հանրապետության առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը մարտի 25–ի հանդիպման ժամանակ առաջարկել է ՀՀ 2–րդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանին և ՀՀ 3–րդ նախագահ Սերժ Սարգսյանին արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններին հանդես գալ միասնական դաշինքով։ Ռոբերտ Քոչարյանը տեղում մերժել է առաջարկը։

ՀՀ վարչապետի պաշտոնակատար Նիկոլ Փաշինյանն էլ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի առաջարկը բնութագրել էր «ավազակապետական հեղափոխության փորձ»։

Հետո Լևոն Տեր–Պետրոսյանը հրապարակել էր, որ մայիսի 1–ին հանդիպել է Սերժ Սարգսյանի հետ և առաջարկել է նրան ընտրություններին մասնակցել ՀԱԿ-ՀՀԿ դաշինքով և հանդես գալ իր կողմից շարադրված հայտարարությամբ: Սակայն Սարգսյանը մերժել է Տեր–Պետրոսյանին։

91
թեգերը:
Նիկոլ Փաշինյան, Սերժ Սարգսյան, Ռոբերտ Քոչարյան, Արցախյան պատերազմ, Հայաստան, Լևոն Տեր–Պետրոսյան
Ըստ թեմայի
Սերժ Սարգսյանը ասել է, թե ինչու է մերժել Լևոն Տեր–Պետրոսյանին
Լևոն Տեր–Պետրոսյանն իր առանձնատանը հանդիպել է ՌԴ դեսպանի հետ
«Պատիվ ունեմ» դաշինքի անունը պատահական չէ. քաղտեխնոլոգը` ՀՀԿ–ի և Վանեցյանի միության մասին