Վիշապաքար

Վիշապաքարի հանելուկը. ինչի մասին են վկայում հին Հայաստանի առեղծվածային վիշապաքարերը

836
(Թարմացված է 18:49 05.10.2019)
Բացառիկ երևույթը, որը հանդիպում է միայն պատմական Հայաստանի տարածքում, այդպես էլ մինչ օրս միանշանակ բացատրություն չի ստացել։ Ձկան տեսք ունեցող քարե կոթողները կարող են ավելի մեծ նշանակություն ունենալ, քան մենք պատկերացնում ենք...

Լիլիթ Հարությունյան, Sputnik  Արմենիա.

Խաչքարերի հետ մեկտեղ վիշապաքարերը կամ պարզապես վիշապները հանդիպում են միայն այն շրջաններում, որտեղ ապրել կամ ապրում են հայերը։ Սակայն ի տարբերություն խաչքարերի, որոնց իմաստը, նշանակությունը, ինչպես նաև ծագումը քաջ հայտնի են, վիշապաքարերը դեռ բազմաթիվ առեղծվածներ ունեն...

Որտե՞ղ են բնակվել «վիշապները»

Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի գլխավոր գիտաշխատող, բանասիրական գիտությունների դոկտոր Արմեն Պետրոսյանն այդ կոթողները բացառիկ երևույթ է համարում համաշխարհային հնագիտության և հին աշխարհի մշակույթի մեջ։

«Նման բան այլևս ոչ մի տեղ չկա։ Այդ հուշարձանների շնորհիվ մենք կարող ենք ուրվագծել հին ժողովուրդների դիցաբանական պատկերացումներն ու նրանց պաշտամունքի առարկաները», – Sputnik Արմենիայի հետ զրույցում ասաց գիտնականը։

Վիշապաքարերը կերտված են քարի ամբողջական կտորներից` ձկան տեսքով, իսկ վրան հաճախ օձերի, ցլերի, երբեմն էլ ոչխարների կամ թռչունների զարդանկարներ կան։ Դրանցից մի քանիսի երկարությունը ավելի քան 5 մետր է։ Որպես կանոն, վիշապաքարերը տեղադրվում էին բարձր լեռների վրա, հաճախ` լճափերին կամ գետերի ակունքների մոտ։

Վիշապաքարերի մեծ կուտակումներ են հանդիպում ժամանակակից Հայաստանի տարածքում, մասնավորապես` Գեղամա լեռնաշղթայում (Սևանա լճի արևմտյան ափերին) և Արագած լեռան լանջերին, ավելի քան 2.5 հազար մետր բարձրության վրա։ Բացի դրանից, վիշապաքարեր կան Վրաստանի հայաբնակ շրջանում` Ջավախքում, և Արևմտյան Հայաստանի Տայք գավառում (այժմ` Թուրքիայի տարածք)։

Ընդհանուր առմամբ, հայտնի է շուրջ 150 վիշապաքարի մասին։ Դրանց ճնշող մեծամասնությունը հայտնաբերվել է ժամանակակից Հայաստանում։ Վերջին ուսումնասիրությունների համաձայն` ամենահինն ավելի քան 4 հազար տարեկան է։

Այսօր որոշ մենհիրներ տեղափոխվել են Հայաստանի ազգագրության և ազգային-ազատագրական պայքարի պետական թանգարան («Սարդարապատ»), ինչպես նաև Երևանի մի քանի զբոսայգիներ, որպեսզի ցանկացողները կարողանան տեսնել դրանք։

Վիշապ` առանց թևերի ու կրակի՞

Վիշապների նշանակության մասին բազմաթիվ վարկածներ կան։ Դրանցից մեկի համաձայն` այն ջրի աղբյուրը փակող առասպելական դևին պատկերող քանդակ է։ Մյուսների համաձայն` մեգալիթները նվիրվում էին սիրո և պտղաբերության աստվածուհի Աստղիկին կամ հայկական դիցաբանության` մեռնող ու հարություն առնող կերպարին` Արա Գեղեցիկին։  Կարծիք կա նաև, որ հնում դրանք օգտագործվել են որպես «մարկերներ»` ստորգետնյա ջրի աղբյուրների գտնվելու վայրը նշելու համար։

Արմեն Պետրոսյանի կարծիքով, սակայն, վիշապաքարերը ցուցադրում են հայկական և հնդեվրոպական դիցաբանությունների կապը։

«Ընդունված է համարել, որ հայկական դիցաբանության վրա ուժեղ ազդեցություն է թողել պարսկականը։ Իսկապես, իրանական մշակութային ազդեցությունը տարածվում էր ոչ միայն հայերի, այլև մյուս ժողովուրդների վրա, որոնք բնակվում էին Փոքր Ասիայից մինչև Միջագետք ձգվող տարածքում։ Սակայն, ի սկզբանե, հայկական դիցաբանությունը կապված էր հնդեվրոպականի հետ...»,–ասում է գիտնականը։

Եվրոպական վիշապը թևավոր օձ է, որը կրակ է արձակում։ Իսկ հայկականը «մեծ, առասպելական ձուկ է կամ օձ»։ Բացի այդ, մենհիրները նաև «աժդահա» են անվանում, Աժի Դահակ իրանական դիցաբանության կերպարներից մեկի անունով։

Այդ կերպարը գիտնականը կապում է շանթարձակի, այսինքն` շանթարձակ աստծու, առասպելական ախոյան օձի հետ։ Պետք է հիշեցնել, որ շանթարձակի և օձի դիմակայությունը հնդեվրոպական դիցաբանության կենտրոնական սյուժեներից մեկն է («հիմնական առասպելի» տեսություն, որը ստեղծել են խորհրդային լեզվաբաններ Վյաչեսլավ Իվանովն ու Վլադիմիր Տոպորովը XX  դարի 60-70-ականներին)։

«Բարեբեր կրակի» ճշմարտացիությունը, կամ անգամ ֆիզիկոսն է հավատում աստծո գոյությանը

«Բանն այն է, որ վիշապօձի հնդեվրոպական բառարմատը *wel-ն է, որը հայերենում փոխակերպվել է «գեղ» արմատի։ Հենց այս արմատից են ծագում այնպիսի անվանումները, ինչպիսիք են Գեղաման (Սևանա լճի հին անվանումը), Գեղամա լեռնաշղթա, Գեղարքունիք։ Եվ հենց այստեղ էլ` Գեղամա լեռնաշղթայում, հանդիպում են ամենաշատ վիշապաքարերը (մոտ 60)։ Իսկ ամենաշատը դրանք կուտակված են Գեղ լեռան վրա և Գեղի ամրոցի շուրջ։ Սա նշանակում է, որ ի սկզբանե այդ կոթողները կոչվում էին հենց «գեղ», իսկ իրանական «վիշապն» ավելի ուշ է եկել», – ասում է Պետրոսյանը։

Գիտնականը պնդում է, որ այս փաստն ակնհայտորեն վկայում է այն մասին, որ հայկական ավանդույթներում պահպանվել են բուն հայկական` հնդեվրոպական դիցաբանության հետքերը։  Այսինքն` վիշապաքարերը, որոնք իրանական մշակույթի ազդեցությանը ենթարկվելուց շատ առաջ կոչվում էին ոչ այլ ինչ, քան «գեղ» և նշանակում առասպելական օձ,  հայ դիցաբանության մեջ հնդեվրոպական տարրերի լավագույն ապացույցն են:

Գիտնականներ. վաղ անցյալում մարդիկ օրական վեց ժամից շատ չէին քնում

Որպես իր խոսքերի ապացույց` Պետրոսյանը բերում է նաև այն փաստը, որ բազմաթիվ ժողովուրդների, այդ թվում` նաև արմենների, խեթերի,  սկանդինավցիների բանահյուսական ավանդույթներում շանթարձակի ախոյան օձը պատկերվում էր հսկայական ձկան տեսքով։ Եվս մեկ բան, որը հնդեվրոպական դիցաբանության գլխավոր սյուժե է հիշեցնում` վիշապաքարերի վրա ցլի գլխի պատկերն է, քանի որ ցուլը ամպրոպի աստծու խորհրդանիշն է աշխարհի շատ ժողովուրդների ավանդույթներում, այդ թվում` հնդեվրոպական ավանդույթում:

836
թեգերը:
Անահիտ աստվածուհի, խաչքար, Արագած, Գեղամա լեռներ, Արա լեռ, Հայաստան, վիշապաքար
Ըստ թեմայի
Քարահունջ․ Հայաստանի «խոսող» քարերն ու նրանց կապը Քեոփսի բուրգի հետ
Լինում է, թե՞ չի լինում. որտե՞ղ է հայ գրականության «ֆենթեզին»
Սենսացիոն գտածո. Հռոմում հնագետները պեղել են Անահիտ աստվածուհու «ազգականին». լուսանկար
Հնագույն մշակույթ և աշխարհի հրաշալիք. Հռոմից Երևան բացառիկ խճանկար են բերել
Բեյրութ

Լիբանանում ՀՀ դեսպանությունը փորձում է պարզել՝ Բեյրութի պայթյունից հայեր տուժել են, թե ոչ

144
(Թարմացված է 22:05 04.08.2020)
Համացանցը ողողվել է հզոր պայթյունի ահասարսուռ կադրերով։ Լիբանանում ՀՀ դեսպանության աշխատակիցներն ու Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոս Արամ Ա-ն շրջում է հայկական թաղամասերում։

ԵՐԵՎԱՆ, 4 օգոստոսի- Sputnik. Լիբանանում ՀՀ դեսպանությունն անհրաժեշտ աշխատանքներ է իրականացնում Բեյրութի նավահանգստում տեղի ունեցած պայթյունի հետևանքով զոհվածների և տուժածների շրջանում ՀՀ քաղաքացիների հայտնաբերման ուղղությամբ: Այս մասին Sputnik Արմենիային հայտնեց ՀՀ ԱԳՆ մամուլի քարտուղար Աննա Նաղդալյանը:

Համացանցում արդեն հայտնվել են կադրեր, որտեղ Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոս Արամ Ա-ն շրջում է հայկական թաղամասերում և փորձում պարզել, արդյոք տուժածներ կան, թե ոչ ։ Կաթողիկոսի կողքով անցնող մարդիկ կանգ են առնում և օրհնություն խնդրում նրանից։ Կադրերում երևում է, որ տների ապակիները կոտրվել են, իսկ բեկորները թափվել գետնին, իսկ շտապօգնության մեքենաները՝ ազդանշանները միացրած երթևեկում։

Նշենք, որ "Management MIX" ընկերության տնօրեն Րաֆֆի Սեմերջյանն Էլ Facebook-ի իր էջում հայտնել է, որ պայթյունը որոտացել է իր տնից 10 կմ հեռավորության վրա, սակայն ընտանիքի անդամներից ոչ ոք չի տուժել: Նա տեսանյութ և լուսանկար է հրապարակել։

144
թեգերը:
Բեյրութ, Լիբանան, պայթյուն, դեսպանատուն, հայ
Արմեն Սուքիասյան

Ինչպես ապրում ենք, այնպես էլ կատակում ենք, կամ տոտալ լռություն ցունամիից առաջ

84
(Թարմացված է 23:09 04.08.2020)
Հայաստանում այս օրերին շատ է քննարկվում, որ կորոնավիրուսային իրավիճակով պայմանավորված` շատ է տուժել նաև ժամանցային ոլորտը։ Ինչ ակնկալիքներ ունեն ոլորտի մասնագետները, ում են դիմել ու ինչ արձագանք են ստացել, Sputnik Արմենիան փորձել է պարզել պրոդյուսեր Արմեն Սուքիասյանից։

ԵՐԵՎԱՆ, 4 օգոստոսի — Sputnik. Հայաստանում ժամանցային ոլորտը սարսափելի վիճակում է։ Կորոնավիրուսային իրավիճակով պայմանավորված` տնտեսությունը մեծ վնասներ է կրում, որի աղետալի հետևանքները կտեսնենք կես տարի անց։ Sputnik Արմենիայի հետ զրույցում նման կարծիք հայտնեց ճանաչված պրոդյուսեր, մի շարք մեգանախագծերի համահիմնադիր Արմեն Սուքիասյանը։

Продюсер Армен Сукиасян
Պրոդյուսեր Արմեն Սուքիասյանը

Խնդիրը կարգավորելու, փոփոխություններ անելու, ոլորտն առողջացնելու համար Սուքիասյանը դիմել է տարբեր գերատեսչությունների, ԱԺ պատգամավորների, բայց, ասում է` պատասխանատուներն այնքան էլ շահագրգռված չեն կամ ի զորու չեն խնդիրները լուծելու։

«Ցավոք, այսօր ՀՀ կառավարությունում ունենք կառավարման զրոյական փորձով գործիչներ, որոնք հասարակական սեկտորից դարձել են կառավարիչներ։ Ենթադրենք` մյուս ընտրություններում նրանք բավարար ձայներ չհավաքեն և չկազմեն մեծամասնություն, ինչո՞վ են զբաղվելու։ Շարունակելո՞ւ են քաղաքական կարիերան, թե՞ մտածում են` հայկական կամ միջազգային խոշոր ընկերությունները նստած սպասում են` այս կամ այն նախարարը երբ է թողնելու քաղաքականությունը, որ կանչեն մի կառավարիչի պաշտոն տան»,-ասաց պրոդյուսերը։

Արմենը վստահ է, որ բնության մեջ բացարձակ լռությունը տագնապալի է, պետք է անհանգստանալ, քանի որ տոտալ լռությունից հետո միշտ ցունամի է լինում։ Հիմա մենք այդ տոտալ լռության մեջ ենք ու այդ ցունամին, որը ավերիչ հետևանքներ կունենա՝ գալու է։

«Այժմ բոլորս մի նավի մեջ ենք։ Կան մարդիկ, որ այդ նավը ճոճում են։ Ես չեմ ուզում լինել նավը ճոճողներից մեկը, այլ ուզում եմ օգնել, որ նավապետն իր անձնակազմով մեզ տանի տեղ հասցնի, որովհետև խորտակվելու դեպքում բոլորս ենք խորտակվելու»,-շեշտեց նա։

Արմենը լիահույս է, որ օգոստոսի 12-ից արտակարգ դրության ձևաչափը կփոխվի ու պարետատունը շատ բաներ կթույլատրի, միևնույն ոստիկանությունը չի վերահսկում իրավիճակը ու կորոնավիրուսի դեմ հայկական պայքարը չի գործում։

Չնայած բարդ իրավիճակին` Արմենն իր թիմով ձեռքերը ծալած չի նստում։ Աշխատում են այն ծրագրերի վրա, որոնք պարետատունը թույլ է տալիս։

Продюсер Армен Сукиасян
Պրոդյուսեր Արմեն Սուքիասյանը` հերթական նախագծի ժամանակ

«Հիմա ընտրել ենք ավելի փոքր նախագծեր, որոնք այս պահին հնարավոր է իրականացնել։ Մեր թիմով (FunnyMen փրոդաքշն) տասնյակ հաղորդումների վրա ենք աշխատում: Ունենք նոր երաժշտական նախագիծ, որը կոչվում է «Shazat»։ Այն բավականին սիրվեց հանդիսատեսի կողմից։ Ունենք նախագիծ, որը կոչվում է «Երկու գնդակների արանքում», դա ավելի աբսուրդ հումորի մասին է։ Վերջին օրերին ևս մեկ հաղորդում նկարահանեցինք, որը կոչվում է «10-ի Բ», որտեղ հայտնի մարդիկ փորձում են իրենց գիտելիքներն ու մրցում են դպրոցականների հետ։ Այս պահին աշխատում ենք նաև 2 սերիալների և մեծ ինտելեկտուալ հաղորդման վրա»,-մանրամասնեց Արմենը։

Продюсер Армен Сукиасян (в середине), Владимир Зеленский (справа) и соавтор проекта Лига Юмора Арам Меликян
© Photo : provided by Armen Suqiasyan
Պրոդյուսեր Արմեն Սուքիասյանը` Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկու և ընկերոջ հետ

Պրոդյուսերի խոսքով` համավարակից առաջ ունեցել են 2 մեծ TV նախագծեր, որոնք պետք է ցուցադրվեին հեռուստաընկերություններից մեկով։ Դրանք չեղարկել են, որովհետև նման ֆորմատի հաղորդումնեը խելամիտ չէր լինի նկարել 20 հանդիսատեսով։ Նա նշեց, որ դեռ բանակցությունների փուլում են և փորձում են ստեղծված իրավիճակից ելք գտնել։

Եթե ռեստորանները բացվել են, թատրոններն ինչո՞ւ են փակ. թատերական գործիչների առաջարկը

Պրոդյուսերի խոսքով ՝ այսօր հումորի նշաձողը Հայաստանում շատ ցածր է, որն էլ ավելի է բարդացնում ժամանցային և հումորային արտադրանք ստեղծելն ու մատուցելը։ Մարդիկ կարող են ինչ-որ հաղորդումից կտոր վերցնելով Tik-tok նկարել, ստեղծել անորակ մի բան, որն առցանց տիրույթում մեծ դիտումներ է հավաքում։ Իսկ երբ մարդն ունի թատերական կրթություն, աշխատել է իր վրա ու նստում, լուրջ սցենար է գրում և հումոր ստեղծում, որի վրա մարդիկ պետք է մտածեն, հասկանում է, որ նրանք այլևս չեն ուզում մտածել։

Продюсер Армен Сукиасян
© Photo : provided by Armen Suqiasyan
Պրոդյուսեր Արմեն Սուքիասյանը

«Բայց մենք չենք հարմարվում ու անընդհատ փորձում ենք հասարակությանը ցույց տալ, որ հումորը պետք է ունենա կառուցվածք, ունենա պարադոքս, մարդկանց մտածելու տեղիք տա»,-ասաց նա։

Անդրադառնալով հումորի ուղվածություններին` Արմենը մեջբերում է ՈՒՀԱ–ի (КВН) հաղորդավար ու հիմնադիր Ալեքսանդր Մասլիկովի խոսքերը՝ «Как живем, так и шутим» (Ինչպես ապրում ենք, այնպես էլ կատակում ենք)։

Վստահ է՝ քանի դեռ Հայաստանում քաղաքական իրավիճակն է առաջին տեղում, գերիշխելու է քաղաքական հումորը, կլինի մշակույթը կամ սպորտը, ապա հումորն այդ ուղղվածության կլինի։

Արմենը շեշտում է՝ Հայաստանում հնարավոր է գրագետ քաղաքական հումոր անել, սոցիալական հարցեր բարձրացնել ՝ չվիրավորելով անձը, բայց կա քաղաքական որոշում, որ այս կամ այն TV-ին չի ցանկանում հարաբերությունները փչացնել տվյալ քաղաքական ուժի հետ, և այդ հումորների համար պարզապես տեղ չի գտնվում եթերում։

Փաշինյանն արձագանքել է, բայց ռեստորանային բիզնեսի ցավը միայն քաղաքապետը կարող է բուժել

Հիշեցնենք` մարտի 16–ից Հայաստանում արտակարգ դրություն է, որն արդեն մի քանի անգամ երկարաձգվել է։

Հուլիսի 13-ին կառավարությունը որոշեց արտակարգ դրության ռեժիմը երկարացնել մինչև օգոստոսի 12-ը։

84
թեգերը:
Արմեն Սուքիասյան, պրոդյուսեր, հումորներ, կորոնավիրուս
թեմա:
Կորոնավիրուսը Հայաստանում և Արցախում
Ըստ թեմայի
Ծաղիկները կորոնավիրուսին չեն սպասում․ ի՞նչ վիճակում են ծաղկավաճառներն ու ջերմոցատերերը
«Մեր վարչապետն էլ է լրագրող»․ 10-ամյա Հակոբն ուզում է՝ մայրն այլևս չլացի, չոր բարձին քնեն
Եթե ես չանեմ, չեմ կարող ուրիշից ակնկալել․ կորոնավիրուսի դեմ պայքարող կամավորի պատմությունը

Ուժգին պայթյունի հետևանքով Բեյրութում մեծ վնասներ է կրել հայկական Սուրբ Գևորգ եկեղեցին

0
(Թարմացված է 23:07 04.08.2020)
Տեսանյութում երևում է, որ Եկեղեցու գույքը մեծամասամբ վնասվել է, նստարաններն ու ապակիները կոտրվել են։

Լիբանանի մայրաքաղաք Բեյրութում` նավահանգստի շրջանում, այսօր տեղի ունեցած ուժգին պայթյունի հետևանքով մեծ վնասներ է կրել նաև հայկական Սուրբ Գևորգ Եկեղեցին։ Այս մասին տեղեկանում ենք 24 news.am-ի հրապարակած տեսանյութից, որը հղում է անում իր ականատեսներին։

Տարածած տեսանյութում երևում է, որ Եկեղեցու գույքը մեծամասամբ վնասվել է, նստարաններն ու ապակիները կոտրվել են։

Հիշեցնենք` Լիբանանի մայրաքաղաք Բեյրութում` նավահանգստի շրջանում, այսօր ուժգին պայթյուն է որոտացել։ Ինչպես պարզվեց պայթյունը որոտացել է Բեյրութի Բուրջհամուդ հայկական թաղամասի մոտ. վնասները շատ մեծ են։

Լիբանանում հայտնի քաղաքական գործիչ Նիզար Նաջարյանը Բեյրութի պայթյունի զոհ է դարձել

Սկզբում կրակոց է լսվել, որից հինգ րոպե անց սև ու սպիտակ ծուխ է տարածվել։ Այնուհետև հզոր պայթյուն է որոտացել, և կարմիր ծուխ է բարձրացել երկինք։ Բազմաթիվ օգտատերեր պայթյունի կադրերն արդեն սկսել են հրապարակել համացանցում։

Բեյրութի պայթյունի սարսափելի կադրերը

0
թեգերը:
պայթյուն, Եկեղեցի, տեսանյութ, Լիբանան, Բեյրութ