Խաչատուր Գիլանյանը և «Լաստո» գործարանի նախկին շենքը

Խաչատուր Գիլանյանի երևանյան լիմոնադը

363
Ռուբեն Շուխյան
Sputnik Արմենիան պատմում է 19-րդ դարի վերջին, 20-րդ դարի սկզբին Երևանում գործող զովացուցիչ ընպելիքների «Լաստո» գործարանի մասին:

Այսօր թերևս քչերն են տեղյակ այն ուշագրավ փաստի մասին, որ 20-րդ դարասկզբին Թիֆլիսի հանրահայտ «Լագիձե» ընկերության գազավորված մրգային ջրերի արտադրությունը միակը չէր մեր տարածաշրջանում: Նահանգային կենտրոն Երևանում նույնպես մեծ հաջողությամբ իր գործունեությունն էր ծավալում լիմոնադի և հանքային ջրերի մեկ այլ ձեռնարկություն:

«Լաստո» անունը կրող զովացուցիչ ըմպելիքների երևանյան գործարանը հիմնադրվել էր 1892 թվականին գործարար և բարեգործ Խաչատուր Գիլանյանի կողմից, և այն փաստացի առաջին նմանատիպի գործարանը հանդիսացավ ներկայիս Հայաստանի տարածքում:

Խաչատուր Գիլանյանը ծնվել է Երևանում 1864 թվականին: Նախնական կրթությունը ստացել է Երևանի պրոգիմնազիայում, ապա սկսել է ուսանել Էջմիածնի ճեմարանում, սակայն ֆինանսական խնդիրների պատճառով չի կարողանում ավարտին հասցնել ուսումը: Խաչատուրը մեկնում է Բաթում, որտեղ սկսում է աշխատել հայ գործարարներ Ծովյանների լիմոնադի գործարանում: Այստեղ էլ հենց նա ստանում է այն անհրաժեշտ աշխատանքային փորձն ու մասնագիտական հմտությունները, որոնք շուտով այդքան պետք էին գալու իրեն՝ սեփական գործը կազմակերպելու համար:

Хачатур Гиланян
Архив Р.Шухяна
Խաչատուր Գիլանյան

1892-ին Գիլանյանը վերադառնում է Երևան և հիմնում այստեղ մրգային զովացուցիչ ըմպելիքների` իր դեռևս փոքր արտադրությունը: Գիլանյանի ձեռնարկած գործը հաջողություն է ունենում, և Արարատյան դաշտավայրի դեղձի, ծիրանի, սալորի և այլ մրգերի համերով ըմպելիքները սիրվում են երևանցիների կողմից:

Լիմոնադի արտադրության ծավալները գնալով ավելանում են, և շուտով Գիլանյանը որոշում է հիմնել նաև գազավորված հանքային ջրերի արտադրություն, որը պատրաստվում էր Եվրոպայից ներկրված սոդայի հումքից: Այս ձեռնարկումը նույնպես հաջողվում է, և «Լաստո» գործարանի արտադրանքի համբավն արդեն տարածվում է Կովկասով մեկ: Առավել հայտնի էին Գիլանյանի գործարանի «Սիտրո» և «Վեներա» լիմոնադները, Կառլսբադյան (Կառլովի Վարի) հանքային ջուրը, որը նաև բուժիչ հատկություններ ուներ: Սակայն բոլորին գերազանցեց «Կոֆե» անվանումով և սրճային յուրահատուկ բույր ու համ ունեցող գազավորված զովացուցիչ ըմպելիքը, որն ընդհանրապես նմանատիպի առաջինն էր մեր տարածաշրջանում:

Գիլանյանի երևանյան լիմոնադն արդեն սկսում են ճանաչել նաև Կովկասից դուրս: 1897 թվականին Կիևում կազմակերպված համառուսաստանյան գյուղատնտեսական ցուցահանդեսին «Լաստո» գործարանի արտադրանքը իր բարձր որակի համար ստանում է բարձրագույն մրցանակ, իսկ 1898-ին Պրահայի միջազգային ցուցահանդեսում արժանանում է ոսկե մեդալի: Հաջողությունն այնքան մեծ է լինում, որ Գիլանյանը գործարանային մասնաճուղ է բացում Թիֆլիսում, որտեղ նմանատիպի արտադրանքի իրացման իր մնայուն շուկան արդեն ուներ «Լագիզե» ընկերությունը:

Նշենք, որ Խաչատուր Գիլանյանը հայտնի է եղել նաև որպես հասարակական գործիչ և բարերար: Մասնավորապես, նա մեծ օգնություն է ցուցաբերել առաջին աշխարհամարտի արհավիրքներից մազապուրծ եղած և Երևանում ու Էջմիածնում ապաստանած արևմտահայ փախստականներին՝ տրամադրելով նրանց ժամանակավոր կացարաններ, հագուստ, սնունդ և այլն:

Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո Գիլանյանի գործարանը ազգայնացվում է, և շուտով այն վերաբացվում է որպես լիմոնադի արտադրման պետական ձեռնարկություն: Այդ տարիներին Խաչատուր Գիլանյանը աշխատանքի է անցնում նախկինում իր սեփականությունը հանդիսացող գործարանում՝ դառնալով ըմպելիքների պատրաստման մասնագետ և աշխատում է այնտեղ մինչ իր մահը՝ 1932 թվականը:

Улица Вазгена Саргсяна. Бывшее здание лимонадной фабрики Ласто Хачатура Гиланяна
Из архива Р.Гиланяна
Գործարանի նախկին շենքը

Տեղեկացնենք, որ Երևանի «Լաստո» լիմոնադի գործարանը տեղակայված էր Երևանի կենտրոնում, Խաչատուր Գիլանյանի եկամտաբեր տան մասնաշենքում՝ Տեր-Ղուկասովի փողոցի վրա (հիմա՝ Վազգեն Սարգսյանի փողոց): Շենքը ընդլայնվել և հիմնովին վերակառուցվել էր 1907 թվականին՝ ճարտարապետ Բորիս Մեհրաբյանի նախագծով: Այն երկհարկանի էր, ուներ մեծ նկուղներ, առաջին հարկում գործարանի արտադրամասերն էին, իսկ երկրորդ հարկում գտնվում էր շենքի բնակելի հատվածը: Մի քանի տարի առաջ այն քանդվեց, իսկ տեղում կառուցվեց բիզնես կենտրոն:

 

363