Արցախ, արխիվային լուսանկար

Հեշտ չի լինելու. Ղարաբաղյան հակամարտության լուծումը դեռ առջևում է

509
Հին ստատուս քվոն արմատապես «կոտրված» է, նորը դեռ չի հաստատվել, ձևավորումը տեղի է ունենում, ինչպես ասում են, «պիեսի ընթացքում»։ 2020 թվականի ավարտին հենց այսպիսի նախնական եզրակացություն կարելի է անել Լեռնային Ղարաբաղում տիրող իրավիճակը վերլուծելիս։

ՌԴ ԱԳՆ ՄՄՀՊԻ միջազգային հետազոտությունների ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող, «Միջազգային վերլուծություն» ամսագրի գլխավոր խմբագիր Սերգեյ Մարկեդոնովը՝ Sputnik-ի համար

Այստեղ նորից անհանգիստ է։ Նոյեմբերի 9-ին Ռուսաստանի, Ադրբեջանի ու Հայաստանի ղեկավարների համատեղ հայտարարության ստորագրումից հետո հրադադարն առաջին անգամ խախտվեց։ Հադրութի շրջանի Հին Թաղեր ու Խծաբերդ գյուղերի մոտակայքում բախումներ եղան։ Ու թեև շուտով ռուս խաղաղապահների հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Ռուստամ Մուրադովը հայտարարեց, որ միջադեպը կասեցվել է, իրավիճակը` կարգավորվել, այդուհանդերձ իրադրությունը նախկինի պես մտահոգիչ է։ Որքանո՞վ էր լուրջ դեկտեմբերյան սրացումը։ Կարո՞ղ ենք ասել, որ փխրուն հաշտությունը վտանգված է, ու նոր մարտական գործողությունների վերականգնումն ավելի իրական է, քան բազմամյա հակամարտության խաղաղ կարգավորման առաջխաղացումը։

Հին հակամարտություն ու քաղաքական–աշխարհագրական նոր դասավորություն

Այս հարցերի պատասխանները փնտրելիս սկզբում պետք է անդրադառնալ Վլադիմիր Պուտինի, Իլհամ Ալիևի ու Նիկոլ Փաշինյանի ստորագրած փաստաթղթին, որը լրագրողներն ու անգամ փորձագետները սկսել են հրադադարի համաձայնագիր անվանել և այն դիտարկել որպես մի փաստաթուղթ, որն ուղղված է ղարաբաղյան հակամարտության համապարփակ լուծմանը։ Մինչդեռ իրականում համատեղ հայտարարության (հենց այդպես է կոչվում սկզբնաղբյուրը) տեքստում խաղաղության հաստատման մասին խոսք չկա։ Փաստաթուղթն արձանագրում է ռազմական հակամարտության դադարը, ինչն ինքնին կարևոր է, սակայն Ղարաբաղի հետագա ճակատագիրը հայտարարության տեքստում միայն ուրվագծային տեսք ունի։

Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի ընթացքում Ադրբեջանին հաջողվեց իրավիճակը զգալիորեն փոխել իր օգտին։ Դա չէր կարող չարտացոլվել եռակողմ փաստաթղթում, որը տեղ-տեղ զգալիորեն տարբերվում է «նորացված Մադրիդյան սկզբունքներից», որոնք տարիներ շարունակ ծառայել են որպես բանակցությունների յուրօրինակ սահմանադրություն։ Օրինակ՝ «սկզբունքները» հստակ տարբերակում էին բուն Լեռնային Ղարաբաղն ու դրա շուրջ Հայաստանի զբաղեցրած շրջանները։ Փաստացի խոսքը երկու հարցի մասին էր՝ այդ շրջանները (նաև փախստականների) Բաքվին վերադարձնելու ու Ղարաբաղի վիճելի կարգավիճակը որոշելու։

Նոյեմբերին ստորագրված փաստաթղթում Ղարաբաղի կարգավիճակի մասին ոչինչ չի խոսվում, իսկ որոշ կետեր կարծես մի շարք շրջանները Բաքվին վերադարձնելու ժամանակացույց լինեն։ Բայց խնդիրն այն է, որ բանակցությունների քսանվեց տարիների ընթացքում հստակ տարբերակում էին Ղարաբաղը, որը հասկացվում էր որպես խորհրդային ԼՂԻՄ-ի սահմաններում գտնվող տարածք, ու նրա շուրջ գտնվող յոթ շրջանները։ Ընդ որում՝ շրջաններն իրենց հերթին բաժանվում էին երկու անհավասար մասի՝ 5 գումարած 2 հարաբերակցությամբ։ Ղարաբաղի ու Հայաստանի միջև միջանցք հանդիսացող տարածքները դիտարկվում էին որպես բանակցությունների հատուկ կետ։ Սակայն 2020 թվականի աշնանային պատերազմի ընթացքում բանակցային նախկին սխեմաները տապալվեցին։ Ու տարածքային սահմանազատումը եղավ ոչ թե ԼՂԻՄ–ի ու յոթ շրջանների գծերին համապատասխան, այլ այդ թվում նաև նախկին խորհրդային ինքնավար մարզի տարածքով։ Շուշին, Հադրութի, Մարտունու ու Մարտակերտի շրջանի գյուղերն անցան ադրբեջանական ուժերի հսկողության տակ։ Միաժամանակ նոր սահմանագծումը քանոնով չի արվել, ու մի շարք բնակավայրեր հայտնվել են անկլավային վիճակում։

Ղարաբաղյան հակամարտությունը ևս մեկ պարադոքս ունի։ Մի կողմից խոսում ենք հին հակամարտության մասին, որի արմատները տանում են դեպի խորհրդային ուշ շրջան։ Իսկ մյուս կողմից Ղարաբաղում տեղակայված խաղաղապահ առաքելությունը «երիտասարդ» է. ընդամենը մեկ ամիս առաջ է տեղակայվել։ Մինչ այդ Ղարաբաղում խաղաղապահ չի եղել։ Ո՛չ ռուս, ո՛չ միջազգային։ Այսինքն՝ հրադադարի ռեժիմի հսկողության ավանդույթներ պարզապես չկան։
Ավելի վաղ «ղարաբաղյան ճոճանակը» (բանակցությունների ու միջադեպերի միջև տատանումները) պահվում էր հակամարտող կողմերի «ցամաքային» հավասարակշռության վրա։ Բայց այդ հավասարակշռությունը փոխվեց, իսկ խաղաղապահները կարգավորման նոր գործոն դարձան։ Այն նորմը, որն արձանագրվում էր «բազային սկզբունքներում», ասես «քնած» լիներ ու հիմա «արթնացավ»։

Բայց խաղաղապահները չեն կարող գտնվել ամեն տան ու գյուղի մոտ, շատ բաներ արդեն գործնականում են նրանց պատասխանատվության գոտի դառնում։ Ամենավառ օրինակն այն է, որ նրանք ստանձնեցին (ու փաստացի և՛ Բաքուն, և՛ Երևանն ընդունեցին դա) պատմական ժառանգության պաշտպանության գործառույթը։ Համատեղ հայտարարության տեքստում այդ մասին առանձին կետ չկար։ Արդյունքում տեղի է ունենում այն, ինչը զինվորականներն անվանում են տարբեր տարրերի «հարթեցում»։ Ղարաբաղյան հակամարտության դեպքում դրանք ռուս խաղաղապահներն են, ադրբեջանցի զինվորականներն ու ուժայինները, Լեռնային Ղարաբաղի կառույցների ներկայացուցիչները։

Հաղորդակցության արդյունավետ փոխգործակցության, արձագանքման ու միջադեպերի կանխարգելման հասնելը բարդ գործընթաց է։ Այդ ճանապարհին անխուսափելի են բախումները։ Ժամանակ է պետք, որպեսզի վիճելի հարցերի չեղարկման, սպառնալիքների ու նոր մարտական գործողությունների վերականգնումը կասեցնելու պրակտիկա հաստատվի։

Ամեն դեպքում երեք պետությունների համատեղ հայտարարության տեքստը «պատմության վերջը» չէ։ Նոր խնդիրներ են առաջանում։ Հրադադարը խաղաղության հասնելու նոր հնարավորություն է տալիս, բայց հարյուր տոկոսով չի երաշխավորում։

Կարգավորման արտաքին գործոններ

Միաժամանակ պետք է հաշվի առնել, որ Ղարաբաղում խաղաղապահ գործողության նշանակությունն ու նոր ստատուս քվոյի ձևակերպումը չեն սահմանափակվում միայն վերջերս տեղի ունեցած մարտական գործողությունների գոտիով։ Այդ սյուժեները լայնորեն քննարկվում են և՛ Երևանում, և՛ Բաքվում, նույնիսկ այն պետությունների մայրաքաղաքներում, որոնք անմիջականորեն սահմանակից չեն Կովկասյան տարածաշրջանին։ Այս շարքում մենք կարող ենք հիշել ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի այն մեկնաբանությունը, թե «ռուս խաղաղապահները շրջափակման մեջ են», որը ՌԴ պաշտպանության նախարարությունը շատ արագ հերքեց։ Նաև շահարկումներ եղան նրանց «ուշանալու» թեմայով։ Բաքվում պաշտոնական մակարդակով կողմ են ռուս խաղաղապահ առաքելությանը։ Սակայն փորձագետների ու ընդդիմադիր գործիչների շրջանում կան նաև քննադատական գնահատականներ «չավարտված հաղթանակի» ու իրենց տարածքում օտար զինվորականների ներկայության վերաբերյալ։ Այդ տրամադրություններն այսօր մարգինալ են թվում։ Բայց դրանք կան, ու դրանք պետք է հաշվի առնել։
26 տարի շարունակ Բաքուն ու Երևանը բանակցությունների սեղանի շուրջ փորձում էին մրցակցել Մոսկվայի ուշադրության համար։ Հնարավոր է՝ նման ալգորիթմ է կիրառվելու նաև խաղաղապահ առաքելության շուրջ։ Հատկապես, եթե դեկտեմբերյան միջադեպը կրկնվի։

Ռուսական գործողությանը դրական են վերաբերվում նաև Թեհրանում։ Տարիներ շարունակ Իրանը հետևողականորեն առաջ էր տանում այն գիծը, որ Ղարաբաղում ցանկացած արտաքին ներկայություն (այդպիսին չէր համարվում Ռուսաստանի, բուն Իրանի և Թուրքիայի ներգրավումը) ողջունելի չէ։ Այդ կապակցությամբ Թեհրանի արձագանքը Ղարաբաղում ռուս խաղաղապահներին տեղակայմանը կանխատեսելի էր։ Սակայն եթե այնտեղ ռուսների կողքին ամերիկացիներ կամ եվրոպացիներ հայտնվեին, այլ իրավիճակ կլիներ։

Մեկ այլ թեմա է Թուրքիայի դիրքորոշումը։ Անկարան փորձում է խորհրդանշական կերպով ամրապնդել իր նոր դերակատարությունը Կովկասյան տարածաշրջանում։ Այստեղ հրապարակային հայտարարություններից մինչև Ադրբեջանում ռազմական ներկայության իրավական արձանագրում հսկայական հեռավորություն կա։ Սակայն Ղարաբաղում ռուս խաղաղապահների տեղակայումն այն կետը չէ, որն Անկարան այժմ պատրաստ է վիճարկել։ Թեև թուրքերի մասնակցությամբ մոնիտորինգային կենտրոնի առկայությունը որոշակի հակասություններ է ստեղծում։

Արևմուտքի երկրները (նախևառաջ ԱՄՆ-ն ու Ֆրանսիան` որպես ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներ) այսօր ակնհայտորեն աուտսայդերների տեսք ունեն։ Բայց այդ վիճակը չպետք է ինքնահանգստացման հանգեցնի։ Նահանգներում նախագահական ընտրությունները նոր են անցկացվել, իսկ Վաշինգտոնի ու Անկարայի հակասությունները չեն վերացել։ Ինչպես չի վերացել Ջո Բայդենի անբավարարվածությունն այն հարցում, որ հայ-ադրբեջանական հակամարտության գործում Ռուսաստանն առաջնային դերակատարություն ունեցավ։ Բայդենը դա ցուցադրեց նախընտրական բանավեճերի ժամանակ։

Իսկ Ֆրանսիայում ընտրությունները դեռ նոր պետք է անցկացվեն։ Եկող տարի հենց նախագահի աթոռի հիմնական թեկնածուները կսկսեն «մարտով հետախուզություն» անցկացնել հինգ տարվա գլխավոր իրադարձությունից առաջ։ Առաջիկա բանավեճերում բավականին մեծ ուշադրություն կհատկացվի թուրք-իսլամական թեմային։ Ոչ թե Ղարաբաղը, այլ Մոսկվայի ու Անկարայի հետ հարաբերությունները ներկայիս աուտսայդերներին կդրդեն, որ վերանայեն իրենց այսօրվա դրությունը։ Կարծում եմ՝ այստեղ արդեն ցանկացած բացթողում ու Ղարաբաղում «ցամաքային» ցանկացած միջադեպ մեղսագրվելու է։ Իսկ առայժմ մենք տեսնում ենք, թե ինչպես է նոր կոնֆիգուրացիա ձևավորվում կոնֆլիկտային տարածաշրջանում։ Եվ ինչ–որ բան հուշում է, որ սա հեշտ գործընթաց չի լինելու։

509
թեգերը:
Արցախ, Ղարաբաղյան հակամարտություն, Ռուսաստան, Ադրբեջան, Հայաստան, Լեռնային Ղարաբաղ
Ըստ թեմայի
Ի՞նչ տարբերակ էր առաջարկվել 1997-ին ղարաբաղյան խնդիրը կարգավորելու համար
Հայաստանն ունեցել է պատերազմի ընթացքում Ղարաբաղը ճանաչելու բոլոր հիմքերը. Նալբանդյան
ՌԴ–ն ամեն ինչ անում է Ղարաբաղում երկարաժամկետ խաղաղություն հաստատելու համար. Զախարովա
Բելգիայի արտգործնախարարին մտահոգում են Ղարաբաղի բնակիչների հետ կապված մի շարք հարցերը
Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան. արխիվային լուսանկար

Ինչպես կարող են Երևանն ու Մոսկվան դիմակայել թուրքական էքսպանսիային. փորձագետների կարծիքներ

830
(Թարմացված է 22:57 15.01.2021)
Ադրբեջանում Թուրքիայի աճող ռազմական ներկայության ֆոնին Հայաստանին ապագա սպառնալիքների չեզոքացման մեխանիզմներ են անհրաժեշտ։ Անկարա–Բաքու տանդեմի հետ մրցելը մեր հանրապետության ուժերից վեր է, բայց ելք, այնուամենայնիվ, կա։

ԵՐԵՎԱՆ, 14 հունվարի – Sputnik. Անկարայի ու Բաքվի ահագնացող ռազմական համագործակցությունը հասկանալի պատճառներով բավական լուրջ մտահոգություն է առաջացնում հայկական կողմի մոտ։ Արցախյան մարտական գործողություններում մեծաթիվ թուրք զինվորականների մասնակցությունը, սպառազինության և ռազմատեխնիկայի ակտիվ մատակարարումները, իսկ այժմ էլ Ադրբեջանում ռազմաբազաներ կառուցելու` թուրքերի անթաքույց մտադրությունները փաստորեն թույլ են տալիս խոսել միասնական ռազմաքաղաքական միավորի ստեղծման մասին (ի դեմս թուրք–ադրբեջանական տանդեմի)։

Ակնհայտ է, որ փոքր Հայաստանն այդ սպառնալիքին հակազդել չի կարող, հատկապես հիմա` իր ռազմական ներուժի զգալի մասի կորստից հետո։ Ասել, որ Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ սպառազինության մրցավազքում մրցելը փոքր հանրապետության ուժերից վեր է, նշանակում է ոչինչ չասել։

Նման պայմաններում Երևանի համար հուսալի ռազմական «հովանու» առկայությունն առավել քան երբևէ արդիական է դառնում, ինչն էլ նոր կարևորություն է հաղորդում Ռուսաստանի հետ ռազմավարական միությանը։ Հասկանալի է, որ միայն սպառազինության, նույնիսկ ամենաժամանակակից սպառազինության մատակարարմամբ, խնդիրը լուծել հնարավոր չէ։ Իրավիճակը զենքից զատ բազմաթիվ խնդիրների լուծում է պահանջում։

Ռուսաստանցի ռազմական փորձագետ Վասիլի Կաշինի կարծիքով` հայ–ռուսական հարաբերությունների ներկայիս վիճակում նախևառաջ պետք է խոսել փոխգործակցության քաղաքական մեխանիզմների մասին։ Նա կարծում է, որ Հայաստանն ու Ռուսաստանը ռազմական և ռազմաքաղաքական ոլորտում տեղեկատվության ավելի ամբողջական փոխանակման կարիք ունեն։

«Պլանավորման միասնության և ծրագրերի և մտադրությունների թափանցիկության անհրաժեշտություն կա։ Անհրաժեշտ է նաև շարժվել անձնակազմի վերապատրաստման համակարգերի և նյութատեխնիկական աջակցության ինտեգրման ուղղությամբ, ինչպես նաև զորքերի օպերատիվ համատեղելիության բարձրացման ուղիներ մշակել», – Sputnik Արմենիայի հետ զրույցում ասաց Կաշինը։

Կարևոր հարց է նաև այն, թե Հայաստանն ինքն ինչ է ցանկանում անել իր ԶՈւ–ի հետ, ինչպիսին է տեսնում այն, ինչ խնդիրներ դնում նրա առջև։ Եվ արդյո՞ք Հայաստանի ղեկավարության ներսում այդ հարցի վերաբերյալ միասնական կարծիք կա։ Մինչև այդ միասնականությունը չլինի, դժվար է որևէ տեղ շարժվել։

Անկախ Հայաստանի ԶՈւ–ն ստեղծողներից մեկը` գեներալ–լեյտենանտ Նորատ Տեր–Գրիգորյանցը, մեզ հետ զրույցում հիշեց, որ դեռևս 90-ականներին որոշ զինվորականներ ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Ռուսաստանում համատեղ զինված ուժեր ստեղծելու գաղափար էին հնչեցնում։

Նա պատմեց, որ երբ 1995 թվականին Հայաստանից Մոսկվա վերադարձավ, դրանից մի քանի ամիս անց նրան առաջարկեցին գեներալ Լև Ռոխլինի (որն այդ ժամանակ Պետդումայի պատգամավոր էր ընտրվել և գլխավորում էր պաշտպանության հանձնաժողովը) խորհրդականի պաշտոնը։ Ռոխլինը և այն ժամանակվա պաշտպանության նախարար Պավել Գրաչովը ի թիվս այլ հարցերի բարձրացնում էին նաև Հայաստանի, Բելառուսի և Ուկրաինայի հետ (այսինքն այն պետությունների, որոնց այն ժամանակ Մոսկվան լրջորեն դիտարկում էր որպես բուֆերային) համատեղ ուժերի ստեղծման հարցը։

«Մենք խոսում էինք այն մասին, որ պետք է զինված ուժերի միացյալ խմբավորում ստեղծել և ամուր զինել բուֆերային երկրները` Հայաստանը, Բելառուսը, այն ժամանակ այդ ռազմավարության մեջ ուզում էին ընդգրկել նաև Ուկրաինան։ Սակայն Հայաստանի որոշ ղեկավարների մոտ մեր առաջարկը պատշաճ արձագանք չստացավ։ Նրանք թերահավատորեն վերաբերվեցին դրան և խորտակեցին առաջարկը», – պատմեց Տեր–Գրիգորյանցը։

Ադրբեջանը ստացավ Արցախի մեծ մասը, բայց կորցրեց ինքնիշխանությունը. Կնյազև

Նրա խոսքով` դեռ այն ժամանակ Ռուսաստանի ղեկավարությունը հասկանում էր Թուրքիայից եկող սպառնալիքը։ Գեներալը կարծում է, որ կարելի էր Վարշավյան պայմանագրի երկրների միացյալ ԶՈւ–ի անալոգ ձևավորել։ Թեպետ ավելի քիչ երկրների մասնակցությամբ, բայց գրեթե նույն սկզբունքով։

Մինչդեռ Կաշինն այդ հարցի վերաբերյալ փոքր–ինչ այլ տեսակետ ունի։ Ըստ նրա` միասնական բանակի ստեղծումն անհնար է առանց միասնական արտաքին քաղաքականության ստեղծման։ Սակայն դա Հայաստանի միջազգային կարգավիճակի հարց է։

«Միասնական բանակն առանց միասնական արտաքին քաղաքականության` նշանակում է, որ Ռուսաստանը Հայաստանի որոշակի գործողություններ վերահսկելու հնարավորությունը չունենալով, այնուամենայնիվ պետք է մասնակցի զինված հակամարտությանը։ Մեկն առանց մյուսի չի լինում», – ասում է Կաշինը։

Եվ եթե նայենք նույն Եվրամիությանը, ապա սկզբում տեղի է ունենում միասնական քաղաքականության ձևավորում (Հայաստանի և Ռուսաստանի դեպքում դա առկա է ԵԱՏՄ–ի տեսքով), այնուհետև միայն միասնական արտաքին քաղաքականության։ ԵԱՏՄ–ում նման բան չկա, ԵՄ–ում այն սաղմնային տեսքով է, նշում է փորձագետը։ ԵՄ–ն ամենազարգացած ինտեգրման օրինակ է, իսկ միասնական բանակ ստեղծելու մասին խոսակցություններն այնտեղ ընթանում են տասնամյակներ շարունակ, սակայն գործնականում այդ ուղղությամբ ոչինչ չի արվել։ Հայաստանի և Ռուսաստանի միասնական արտաքին քաղաքականության ձևավորումը, Կաշինի տեսանկյունից, կնշանակի, որ Երևանն ի վիճակի չի լինի նույն Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ հարաբերություններին առնչվող գրեթե ոչ մի ինքնուրույն որոշում կայացնել։ Փորձագետը համոզված չէ, որ հայ հասարակությանը դա դուր կգա, և այն որևէ աջակցություն կստանա։

Ինչպես խելքի բերել բանակն ու զինանոցը. սուղ միջոցներ, պահանջված զենք և չավարտված պատերազմ

830
թեգերը:
Նորատ Տեր–Գրիգորյանց, Թուրքիա, զորք, Մոսկվա, Երևան
Ըստ թեմայի
Հետպատերազմյան իրավիճակի «հմայքը». այս իշխանությունը կարո՞ղ է որակապես նոր բանակ ստեղծել
Փաշինյանի համար դժվար է, բայց ընդդիմության համար էլ հեշտ չէ․ քաղաքագետը գնահատել է ուժերը
Իսրայելի օրինակը մեզ համար չէ՞. արևելագետը` Սյունիքից տարածքներ հանձնելու մասին
Լաչինի միջանցք

Հարավային Կովկասն այսօր, կամ ինչպես արցախյան պատերազմի 44 օրերը շուռ տվեցին տարածաշրջանը

413
(Թարմացված է 21:32 13.01.2021)
Մոսկվան ապագան տեսնում է տարածաշրջանային ենթակառուցվածքների, լոգիստիկայի զարգացման, առկա սահմանների թափանցիկության մեջ և այլն։ Կաշխատի՞ արդյոք նման մոտեցումը` ցույց կտա ժամանակը։ Սակայն ակնհայտ է, որ Հարավային Կովկասում հանգույցն ամուր ձգված է։

Դեռ շատ դժվար է կանխատեսել, թե ամբողջ տարածաշրջանի համար ինչ հետևանքներ կարող են ունենալ արցախյան հարցում Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սուր, կոշտ ռազմական բախումները։ Վերջերս արյունալի պատերազմի միջով անցած երկու երկրների միջև խաղաղ գոյակցության ուրվագծերը նույնիսկ տեսականորեն դեռ չեն երևում։ Մյուս կողմից, տարածաշրջանում խաղաղության պատասխանատվությունը (դե, իհարկե, նաև պարտավորությունը) ստանձնած Ռուսաստանը, թվում է` հարցի վերաբերյալ իր ուրույն մոտեցումները, ծրագրերն ու տեսլականն ունի։

Մոսկվայի տրամադրվածությունն ու մեր հասարակությունն միտումը

Ինչպես ցույց տվեց հունվարի 11-ի մոսկովյան հանդիպումը, տնտեսական համագործակցության մասին խոսելը դեռ վաղ է։ Բավական թարմ են վերքերը. չափից շատ է կորցրել Հայաստանը, քանի որ արցախյան հակամարտության զարգացման ամենաթեժ պահին հայտնվել է մի մարդու ղեկավարության տակ, որը, այսպես ասենք, այդքան էլ հեռատես, փորձառու և իմաստուն չէ։ Հայ հասարակության մեջ չափազանց զգացմունքային է գերիների, պատանդների և անհետ կորածների հարցը, որպեսզի հնարավոր լինի սթափ նայել ստեղծված իրավիճակին, տարածաշրջանային գլոբալ հեռանկարներին, ինչն իրականում պահանջում է այսօրվա իրողությունը։  Չափից շատ բան կախված է նրանից, թե բանակցային սեղանի շուրջ ինչի կհասնեն ԼՂ կարգավիճակը քննարկողները։

Հենց այդ է պատճառը, որ ապագայի ծրագրերի վերաբերյալ որևէ կոնկրետ բան ասել դեռ հնարավոր չէ։ Ակնհայտ է`որքան շուտ հայ հասարակությունը վերադառնա կյանքի բնականոն ռեժիմի, այդքան ստեղծված իրավիճակում երկրի համար նվազագույն կլինեն կորուստները։ Առաջնահերթ, գլխավոր խնդիրը բանակցային գործընթացի բոլոր մասնակիցների համար հենց հումանիտար խնդիրն է։

Ռուսաստանին այդ հարցը Հայաստանից և Ադրբեջանից պակաս չի վերաբերում։ Չէ՞ որ տարածաշրջանում որևէ իրական փոփոխություն, ինչպես նաև ողջ տարածաշրջանի խաղաղ համագոյակցությունն այսօր կախված են նրանից, թե ինչպես կզարգանան բանակցություններն Արցախյան կարգավիճակի և ռազմագերիների ու պատանդների վերադարձի վերաբերյալ։

Այսքանը տարածաշրջանային գործընթացի անմիջական մասնակիցների` Մոսկվայի, Երևանի և Բաքվի մասին։  Բայց չէ որ կան նաև այլ դերակատարներ, որոնք ողջ ընթացքում ուշադիր հետևում էին Արցախում իրավիճակի զարգացմանը։ Առաջին հերթին դա իհարկե Թուրքիան է, որի մասին խոսելիս ոչ մի դեպքում չի կարելի մոռանալ, որ ՆԱՏՕ–ի անդամ է։

«Ալիևը 2 կարևոր խնդիր է լուծելու». Վազգեն Մանուկյանը խոսել է Մոսկվայի հանդիպման մասին

Եվս մեկ երկիր, որն արյունալի ռազմական գործողությունների տարածքի անմիջական հարևանն է` Իրանը։ Բարդ աշխարհաքաղաքական և սոցիալ–տնտեսական իրավիճակը, որում վերջին տարիներին հայտնվել է այդ երկիրը, իսկզբանե ենթադրում էր, որ Արաքսի հետևում հանգիստ նստած մնալ նրան չի հաջողվի։ Առավել ևս չի հաջողվի դա անել այսօր, երբ տարածաշրջանում արմատական փոփոխություններ են սպասվում։

Թուրքիան ներխուժեց, բայց ինչ-որ բան այնպես չգնաց

Վրաստանի մասին հավանաբար ստիպված կլինենք խոսել այլ համատեքստում։ Այն այդքան էլ ուժեղ չէ, բացի այդ Թբիլիսիի ամբիցիաներն էլ քիչ են, քան Անկարայինն ու Թեհրանինը։ Վրացիները երազում են դառնալ ՆԱՏՕ–ի և Եվրամիության անդամ, որպեսզի Հյուսիսատլանտյան դաշինքի զորքերը տեղակայվեն իրենց տարածքում` երաշխիք հանդիսանալով, որ Աբխազիայի և Հարավային Օսեթիայի տարածքից իրենց վրա չեն հարձակվի «չար ռուսները»։

Բացի այդ նրանք երազում են, որ շուտ ավարտվի համավարակը և ամբողջ աշխարհից ավելի շատ զբոսաշրջիկներ գան։ Որ մեծ ներդրումների հոսք լինի Թուրքիայից և Ադրբեջանից, ինչպես նաև տարանցիկ բեռնափոխադրումների (ինչպես երկաթուղով` Փոթիի միջով, այնպես էլ մեքենայի ճանապարհով` Հայաստանից Վերին Լարսով) շատ պատվերներ ունենան։ Իսկ տարածաշրջանը Անկարայի ու Բաքվի կողմից  հյուսած «մեծ խաղի» մեջ Թբիլիսին մտնելու ցանկություն չունի։

Ինչպես տեսնում ենք, տարածաշրջանային խաղացողներից յուրաքանչյուրն իր ամբիցիաները, իր պահանջներն, իր ցանկություններն ու տեսլականն ունեն։ Ի դեպ, շուտով Բաքվում էլ կգիտակցեն, որ անցած պատերազմի արդյունքներն ամենևին էլ չեն տվել այն դիվիդենտները, որոնց հույսը նրանք ունեին` ծրագրելով բլիցկրիգ` ամբողջ Արցախը գրավելու համար։ Եվ որ մեծ հաշվով, Բաքուն իր ձեռքով կրակից շագանակ էր հանում մեկ այլ քեռու` Էրդողանի համար։

Բանն այն է, որ Թուրքիան ու Ադրբեջանն իրենց վաղուց են ներկայացնում որպես «մեկ ազգ` երկու պետություն», և Անկարային գերխնդիրներից մեկը` Հարավային Կովկաս մտնելը, իրականացվել է։ Վատ ձեռքբերում չէ` զուտ աշխարհաքաղաքական առումով, եթե հաշվի առնենք, որ մի ամբողջ դար Թուրքիան կտրված էր ամբողջ տարածաշրջանից  նույն Ռուսաստանի, ավելի ճիշտ` Խորհրդային Միության ջանքերով։

Հայաստանը կարող է դառնալ տարածաշրջանի դուռը. Դանիելյանը`ապաշրջափակման մասին

Մյուս կողմից` ամբողջովին իրեն (կամ իր «կրտսեր եղբորը») ենթարկել ռազմավարական կարևորություն ունեցող տարածաշրջանը, չի հաջողվել. կրկին խանգարել է Ռուսաստանը, որն այստեղ իր շահերն ունի, որոնք ցանկացած դասավորվածության դեպքում Թուրքիայի շահերի հետ տրամագծորեն տարբեր են։ Բայց չէ՞ որ Հարավային Կովկասին Անկարայի կողմից ներքաշած նույն այդ «մեծ խաղի» կանոններով, մեծ փոփոխություններ են սպասվում, որոնք թուքերին բոլորովին ձեռնտու չեն։

Ամերիկյան ճնշում տարածաշրջանի և Հարավային Կովկասի երկրների նկատմամբ

Մեծ փոփոխություններն առաջին հերթին կախված են վաշինգտոնյան վարչակազմի փոփոխությունների հետ։ Այն հանգամանքի հետ, որ ԱՄՆ-ում իշխանության են գալիս գլոբալիստները, որոնք իրենց են ենթարկելու գաղափարախոսական բոլոր հակառակորդներին, անկախ այն փաստից, թե նրանք մոլորակի որ մասում են։ Ու այդ առումով որոշ դեպքերում Թուրքիայի բախտը կարող է չբերել։ Քանի որ Թրամփի օրոք նույնիսկ ռուսական Ս-400 զենիթահրթիռային համալիրների ձեռքբերման համար պատիժը՝ Թուրքիային F-35 – կործանիչների նախագծից հեռացնելը, ԱՄՆ գործող նախագահի կամքին հակառակ էր (կոնգրեսմեններն ու դեմոկրատ սենատորը ստիպեցին)։ Իսկ հիմա այդ նույն դեմոկրատներն իրենց թեկնածուին են իշխանության բերել։ Իսկ դա նշանակում է, որ ՆԱՏՕ-ի անդամ Թուրքիան իր գործընկերների խիստ ուշադրության ու ճնշման ներքո է լինելու։

Հետո էլ ամենևին չի բացառվում, որ Անկարան ստիպված կլինի պատասխան տալ իր «բարձր ղեկավարության» առջև անտաղանդ կերպով անցկացրած ղարաբաղյան գործողության համար։ Այն պետք է թուլացներ Ռուսաստանի ազդեցությունը տարածաշրջանում, իսկ արդյունքում հակառակը եղավ. այնքան ուժեղացրեց այդ ազդեցությունը, որ հիմա Արցախում ռուս խաղաղապահներ են տեղակայվել։ Նման իրավիճակը չի կարող դուր գալ Միացյալ Նահանգների ղեկավարությանը, որը շուտով (հունվարի 20-ից հետո) դեմոկրատներով է ներկայացված լինելու։ Այնպես որ հիմա արդեն կարելի է մեծ հավանականությամբ կանխատեսել, որ ԱՄՆ-ն  լուրջ ճնշում է գործադրելու ամբողջ տարածաշրջանի վրա։ Հաշվի առնելով Իրանի գործոնը՝ ճնշումն ամերիկացիների կողմից կարելի է համարել պարզապես փաստի արձանագրում, որից հնարավոր չէ խուսափել։

Իրականում հիմա, քանի դեռ Վաշինգտոնում անորոշություն է տիրում ու «վհուկների որս» է սկսվել ի դեմս Թրամփի կողմնակիցների, Թեհրանում փորձում են օգտվել իրավիճակից։ Նրանք ակտիվացել են և ուզում են իրենց համար շահավետ դիրքեր ստանալ ամերիկյան պատժամիջոցների մասով։ Սակայն նոր վարչակազմի օրոք ճնշումն Իրանի վրա ամենայն հավանականությամբ ոչ թե կթուլանա, այլ հակառակը՝ կուժեղանա։

Ադրբեջանը հրաժարվում է կատարել իր հանձնառությունը. Այվազյանի նամակը Գուտերեշին

Չէ՞ որ նույն Թեհրանը, հրապարակային գործելով, արդեն ցուցադրաբար խախտել է Գործողությունների համատեղ համապարփակ ծրագրի (ԳՀՀԾ) մի քանի կետեր։ ԱՄՆ-ն այս անգամ կարող է Իրանի վրա ճնշում գործադրել․ Պարսից ծոցում ավիակիրներ ու միջուկային սուզանավեր են կանգնած ու Հարավային Կովկասում՝ Ադրբեջանի տարածքում, Թուրքիայի զորքերն են հիմնավորվել։ Բայց դրա մասին հաջորդ անգամ...

413
թեգերը:
Իրանի Իսլամական Հանրապետություն, Ադրբեջան, Թուրքիա, ԱՄՆ, Ռուսաստան, Հայաստան, Արցախյան պատերազմ, Արցախ, Լեռնային Ղարաբաղ, Անդրկովկաս
Ըստ թեմայի
Նիկոլ Փաշինյանը Մոսկվայում խոսել է Արցախի կարգավիճակի մասին 
Արցախում հրադադարի ռեժիմը պահպանվում է շփման գծի ողջ երկայնքով. ՌԴ ՊՆ
Տարածաշրջանում եռակողմ համագործակցության դաշտ է բացվում` Հայաստան–Ռուսաստան–Արցախ
Второй президент Республики Армения Роберт Кочарян в гостях у Sputnik Армения

«Մասնակցելու ենք և կրելու ենք». Քոչարյանը կմասնակցի արտահերթ ընտրություններին

165
(Թարմացված է 01:27 28.01.2021)
Ինչ վերաբերում է Փաշինյանի հրաժարականը պահանջող քաղաքական ուժերին, երկրորդ նախագահը շեշտեց, որ կիսում է նրանց դիրքորոշումը ՀՀ ժամանակավոր կառավարություն ստեղծելու մասին:

ԵՐԵՎԱՆ, 28 հունվարի - Sputnik. ՀՀ երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը կմասնակցի առաջիկա արտահերթ ընտրություններին՝ իր քաղաքական թիմով:
Այս մասին նա հայտարարեց այսօր հայաստանյան մի քանի կայքերին տված հարցազրույցում:

«Մասնակցելու ենք և կրելու ենք»,- ասաց Քոչարյանը՝ հավելելով, որ դրա համար ունի քաղաքական թիմ, հետևորդներ ու անհրաժեշտ գործիքակազմ:

Իսկ թե ինչու մինչև հիմա ակտիվություն չի դրսևորել ՀՀ գործող իշխանոթյան դեմ այքարում, Քոչարյանը մեկնաբանեց նրանով, որ չի ցանկացել իշխանությունների հնարավորություն տալ իր վերադարձով վախեցնել թիմակիցներին:

«Ես ինձ հեռու պահեցի այդ գործընթացներից, որ իմ գործոնը չօգտագործվի այդ 20-30 պատգամավորներին վախեցնելու համար»,- ասաց Քոչարյանը:

Ինչ վերաբերում է Փաշինյանի հրաժարականը պահանջող քաղաքական ուժերին, երկրորդ նախագահը շեշտեց, որ կիսում է նրանց դիրքորոշումը ՀՀ ժամանակավոր կառավարություն ստեղծելու ու արտահերթ ընտրություններ կազմակերպելու առումով, հատկապես, որ ժամանակավոր կառավարության ղեկավարը չի մասնակցելու ընտրություններին՝ հնարավոր չարաշահումներ թույլ չտալու համար:

Ի՞նչ մտավախություններ ունի Ռոբերտ Քոչարյանը ճանապարհների ապաշրջափակման հեռանկարից

Նշենք, որ նոյեմբերի 9–ի եռակողմ հայտարարությունից հետո Հայաստանի ընդդիմադիր կուսակցությունները պահանջում են վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հրաժարականը։ Նրանք ժամանակավոր` ազգային համաձայնության կառավարության վարչապետի միասնական թեկնածու են առաջարկում Վազգեն Մանուկյանին։

Արցախում ամեն օր նոր տարածքային կորուստներ են գրանցվում. Քոչարյան

Իշխանությունը, սակայն, այդ տարբերակին համաձայն չէ։ Նրանք առաջարկում են միանգամից գնալ արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունների։

165
թեգերը:
ընդդիմություն, Հայաստան, Ազգային ժողովի ընտրություններ, Ընտրություններ, Ռոբերտ Քոչարյան
Ըստ թեմայի
Եթե ՀՀ վարչապետը լիներ թուրքական գործակալ, կաներ այն ամենը, ինչ արվել է. Ռոբերտ Քոչարյան
Ինչու էր թշնամին խնայում Արցախի նախագահի նստավայրը. Քոչարյանն իր վարկածը ներկայացրեց
Ռուսաստանի գործընկեր ու դաշնակից երկրից Հայաստանը վերածվել է ՌԴ–ի պրոտեկտորատի. Քոչարյան