Դուշամբե. ԱՊՀ երկրների ղեկավարների նիստ

Բաքվի դիլեման. սպասե՞լ հարմար պահի, թե՞ անցնել ակտիվ գործողության

561
Փաշինյանը ցանկանում է ավելի շատ վերահսկողություն ունենալ Ստեփանակերտում, որտեղից եկած ցանկացած առարկություն նա ընդունում է որպես պոտենցիալ մարտահրավեր։ 2019թ–ին այդ հարցը Հայաստանի կառավարության համար կհայտնվի առաջնահերթությունների շարքում։

Սերգեյ Մարկեդոնով. ՌՊՀՀ արտասահմանյան տարածաշրջանային ուսումնասիրությունների և արտաքին քաղաքականության ամբիոնի դոցենտ

2018թ–ին Հարավային Կովկասում տեղի են ունեցել բազմաթիվ նշանակալի իրադարձություններ։ Ամփոփենք տարին ըստ տարածաշրջանային գործընթացների արդյունքների։

Կովկաս 2018. միջանկյալ վերջնագիծ

Հայաստանում «թավշյա հեղափոխության» արդյունքում իշխանության եկավ Նիկոլ Փաշինյանը։ Երեկվա ընդդիմադիրը ղեկավարում է կառավարությունը։ Դրանից քիչ ավելի վաղ Հանրապետության նոր նախագահ էր դարձել Արմեն Սարգսյանը։ Ու թեև այսօր Հայաստանում նախագահն այդքան մեծ լիազորություններ չունի, նոր թիմի իշխանության գալու դժվարին րոպեներին նրա միջնորդական ջանքերը շատ գնահատվեցին։

Ադրբեջանում և Վրաստանում կայացան նախագահական ընտրություններ։ Եվ եթե Իլհամ Ալիևի հաղթանակն ամենևին էլ անակնկալ չէր, ապա «Վրացական երազանքի» աջակցությունը վայելող Սալոմե Զուրաբիշվիլին հաղթանակ տարավ արտահերթ ընտրությունների միայն երկրորդ փուլում և ինտրիգը պահպանվեց մինչև քվեարկության ավարտը։

Ու, չնայած տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական ֆոնը զգալի փոփոխություն չի կրել, բոլոր ռիսկերը պահպանվել են։ ԱՄՆ–ը զգալիորեն ակտիվացել է այստեղ. դա կարևոր է Վաշինգտոնի հետ Մոսկվայի ու Թեհրանի հարաբերությունների վատթարացման, ինչպես նաև Մերձավոր Արևելքում լարվածության ֆոնին։

Նախկինի պես ամենավտանգավոր կետերը մնում են Արցախյան առաջնագիծն ու Հայաստան–Ադրբեջան սահմանը։

Այսօր Նիկոլ Փաշինյանը, Սալոմե Զուրաբիշվիլին և Բիձինա Իվանիշվիլին, Իլհամ Ալիևը կարող են տոնել հաղթանակը և ապագայի լավատեսական ծրագրեր կառուցել։ Բայց այդ ապագան պահանջում է խնդիրների լուծում և սուր մարտահրավերների դիմագրավում։

Հայաստան. թեստ Փաշինյանի համար

2018թ–ի դեկտեմբերին արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքում Նիկոլ Փաշինյանի շարժումն աննախադեպ աջակցություն ստացավ։ «Իմ քայլի» առաջնորդն ինքնաբավ ինստիտուտ է։ Փաշինյանը կարող է ունենալ ցանկացած կարգավիճակ, բայց բոլորին պարզ է` Հայաստանում ուրիշ ոչ ոք թիվ մեկ քաղաքական գործիչ չէ։

Դա կարող է նրա համար ստեղծել և՛ նոր հնարավորություններ, և՛ վտանգավոր գայթակղություններ։ 2019թ–ին Փաշինյանը պետք է ապացուցի, որ քաղաքական Օլիմպոսում իր հայտնվելը պատահական չէր, նա մեկ ժամով խալիֆ չէ, այլ լուրջ պետական գործիչ, որն ի վիճակի է համակարգային փոփոխություններ կատարել երկրում։ Նրա հանդեպ դժգոհությունը կաճի, եթե նոր թիմը սխալներ գործի ներքին և արտաքին քաղաքականության մեջ։

Թեև Փաշինյանի կառավարչական թիմը նոր կարելի է անվանել միայն վերապահումներով։ Իշխանության շարքերն են անցել նաև կադրային բյուրոկրատիայի այն ներկայացուցիչները, որոնք կարիերա են արել մինչև «թավշյա հեղափոխությունը», բայց իրենց ապագան կապել են  Փաշինյանի հետ։

Հավանաբար «Իմ քայլը» դաշինքի առաջնորդի համար 2019թ–ի ամենասուր հարցը կդառնա տնտեսական հստակ ծրագրի բանաձևումը, ոչ թե միայն մենաշնորհը վերացնելու և կոռուպցիայի դեմ պայքարելու մասին բարի ցանկություններ արտահայտելը։

Նրա համար չափազանց կարևոր կլինեն Արցախի հետ փոխհարաբերությունները, գրագետ արտաքին քաղաքականության կառուցումը՝ բազմամյա չլուծված հակամարտության մեջ երկրի ներգրավված լինելու պարագայում։ Ղարաբաղում հրաժարականների շարքը պատահականություն չէ։ Փաշինյանը ցանկանում է ավելի շատ վերահսկողություն ունենալ Ստեփանակերտում, որտեղից եկած  ցանկացած առարկություն նա ընդունում է որպես պոտենցիալ մարտահրավեր։ 2019թ–ին այդ հարցը Հայաստանի կառավարության համար կհայտնվի առաջնահերթությունների շարքում։

Բացառված չէ, որ բախվելով խորհրդարանական կառավարման բարդությունների հետ, Փաշինյանը կգնա սահմանադրական փոփոխությունների. դա նրա «պահուստային տարբերակն է», եթե խնդիրներն ավելանան։ Այս թեմայով անհրաժեշտ խոսքերը նա արդեն բերանից է ասել։

Ու թեև տարեսկզբին ոչ ոք իր հայտնիությամբ չէր կարող համեմատվել Փաշինյանի հետ, արժե ուշադրություն դարձնել Ռոբերտ Քոչարյանի քաղաքական հետագծի վրա։ «Մարտի 1–ի գործը»  հասարակության ուշադրությունը սևեռեց ՀՀ երկրորդ նախագահի վրա։ PR-ի տեսանկյունից նախկին նախագահը առայժմ ծայրահեղ քայլեր չի արել։ Եվ նոր թիմի խնդիրների ավելանալուն  զուգահեռ «տառապյալի» լուսապսակը կարող է խաղալ իր դերը` ըստ էության լրացուցիչ խթաններ հաղորդելով Փաշինյանի գլխավոր  ընդդիմադիրին։

Ադրբեջան. ոչ հանրային քաղաքականություն և արցախյան քննություն

Առաջին հայացքից թվում է, որ հենց Ադրբեջանն է տարածաշրջանի առավել կայուն պետությունը։ Սակայն այստեղ նույնպես կան բարդություններ. երկրում գործընթացների զգալի մասը ծավալվում է կուլուարներում, բայց դա չի նշանակում քաղաքական ինտրիգների բացակայություն։ Ադրբեջանն անցնում է վերնախավերի փոփոխման բարդ փուլ, և պետության առաջին դեմքի համար չափազանց կարևոր է, որ «հղկման» գործընթացը տեղի ունենա առանց թերությունների։

Ինչո՞ւ է «ղարաբաղյան քննությունը» հիշատակվում ադրբեջանական համատեքստում, չէ որ Հայաստանի համար դա նույնպես կարևորագույն հարց է։ Տարբերությունն այն է, որ Երևանը դեմ չէ առկա ստատուս քվոյին. այդ Բաքուն է ձգտում փոխել այն իր օգտին։ Չափազանց շատ են հայտարարությունները հաջողությունների մասին։ Իսկապես, ռազմական բյուջեն աճում է, ռազմատեխնիկական կոոպերացիան` զարգանում, դրանում ներառվում են նորանոր երկրներ, ներառյալ ՀԱՊԿ անդամները։

Բաքուն իրեն տուժած կողմ է համարում և հատուցում պահանջում անցած պարտությունների համար։ Վտանգե՞լ առկա ձեռքբերումները, տարիներով հաստատված կայունությունը ստատուս քվոն վերացնելու համար, թե՞ սպասել հարմար պահի, որը կարող է չգալ։ Խաղադրույքները բարձր են։

561
թեգերը:
Վրաստանի Հանրապետություն, Իլհամ Ալիև, Ադրբեջան, Նիկոլ Փաշինյան, Հայաստան
Ըստ թեմայի
Հայերի արտագաղթը և հնդիկների ներգաղթը. 2019թ-ի կանխատեսումներ
«Հարձակում իրերի էության վրա». երբ խոսեց Կաթողիկոսը
Զինակոչիկներով ավտոբուսի պատմության հետքերով. երբ անպատժելիությունը սովորություն է դառնում
Պրիգոժինի հայկական կոշիկները, կամ ինչպես հասկանալ, որ պետությունը ճիշտ են կառավարում
«Անգլուխ Նիկոլը». Հայաստանին «թավշյա բաճկոննե՞ր» են սպասում
Նորաձև մեկուսարան Ծաղկաձորում, կամ ինչպես արաբական ձևերով թափ տալ հարստացած հայերին
Նիկոլ Փաշինյանն ու Իլհամ Ալիևը. արխիվային լուսանկար

«Բիշքեկյան արձանագրությունն» ու չկարգավորվող հակամարտությունը. ինչ պետք է անեն կողմերը

198
(Թարմացված է 11:23 14.05.2020)
Սերգեյ Մարկեդոնովը «Բիշքեկյան արձանագրության» ստորագրման 26–մյակի առիթով կրկին վերլուծել է դրա բովանդակությունն ու շեշտել, որ այն հաշտեցում չէր սահմանում, այն միայն կարևոր քայլ դարձավ այդ ճանապարհին։

Մոսկվայի ՄՀՊԻ-ի (Միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտ) Եվրատլանտյան անվտանգության կենտրոնի առաջատար գիտաշխատող Սերգեյ Մարկեդոնովը` Sputnik Արմենիայի համար

26 տարի է անցել ԼՂՀ–ում անժամկետ հրադադարի վերաբերյալ համաձայնագրի ուժի մեջ մտնելու պահից։ Մինչ օրս այն փաստորեն շարունակում է մնալ միակ փաստաթուղթը, որը սահմանում է նախկին ԽՍՀՄ տարածքում այդ «սառեցված», սակայն մինչև վերջ չմարված թեժ կետում հրադադարի պայմանները։ Եվ Ղարաբաղում կայուն խաղաղության մասին խոսել դեռ չենք կարող։ Ինչպե՞ս գնահատել համաձայնագրի նշանակությունն այսօր։ Արդյո՞ք այն կարելի է արդյունավետ համարել, եթե հակամարտող կողմերը և հակամարտության կարգավորման միջնորդներն այս ամբողջ ընթացքում  այդպես էլ չկարողացան փոխզիջումային լուծման հասնել։

Ինչպե՞ս խուսափել խառնաշփոթից

Նախևառաջ անհրաժեշտ է հստակություն մտցնել, թե որ փաստաթղթի մասին ենք մենք խոսում` քննարկելով ղարաբաղյան հաշտության պայմանները։ Սյուժեն այդ` այնքան էլ պարզ չէ, որքան կարող է թվալ առաջին հայացքից։ Ղարաբաղում հրադադարի մասին համաձայնագրի սահմանումը տարիներ շարունակ շրջանառվում է որպես «Բիշքեկյան արձանագրություն»։ Որպես բուհի երկարամյա դասախոս` չեմ կարող չասել, որ յուրաքանչյուր մայիս ամսին (կուրսային և դիպլոմային աշխատանքները հանձնելու շրջանում) ուսանողներիս նկատողություն եմ անում` թվում է թե ակնհայտ փաստացի սխալը հեռացնելու պահանջով, այն է` մայիսի 12-ի համաձայնագիրը «Բիշքեկյան արձանագրություն» չկոչել։ Բայց մի բան է, երբ սխալվում են երիտասարդ ու անփորձ «հետազոտողները», և բոլորովին այլ բան, երբ դա անում են հեղինակավոր քաղաքագետները։ Ակադեմիական հրատարակություններում ու փորձագիտական զեկույցներում ամեն տարի կրկնում են նույն սխալը։

Բանն այն է, որ խոսքը երկու բոլորովին տարբեր փաստաթղթերի մասին է։ «Բիշքեկյան արձանագրությունը» հրադադարի կոչով հայտարարություն է, որը ոչ թե դիվանագիտական նախագիծ է եղել, այլ խորհրդարանականների նախաձեռնություն (ԱՊՀ միջխորհրդարանական ասամբլեայի և Ղրղզստանի բարձրագույն օրենսդրական մարմնի)։

Այն ստորագրվել էր 1994 թվականի մայիսի 5-ին, իսկ երեք օր անց տեքստում որոշակի փոփոխություններ են արվել։ Արձանագրությունը իրավաբանորեն պարտադիր փաստաթուղթ չի եղել։ Իր ոճով այն ցանկությունների մասին հռչակագիր է, ոչ ավելին։ Եվ առաջին հերթին այն պատճառով, որ խորհրդարանականները ո՛չ ռեսուրներ ունեին, ո՛չ էլ հնարավորություն հակամարտող կողմերի ռազմական ուժերը վերահսկելու, նրանց հրամաններ տալու, և դրանց անշեղ  կատարմանը հետևելու համար։

Իհարկե, ցանկացած հռչակագրի նշանակությունը թերագնահատել պետք չէ, քանի որ եթե չկան հրապարակայնորեն հռչակված դրական մղումներ, չեն լինի նաև զինված դիմակայությունը դադարեցնելուն ուղղված իրական քայլեր։ Սակայն «Բիշքեկյան արձանագրությունը» հաշտեցում չէր սահմանում, այն միայն կարևոր քայլ դարձավ այդ ճանապարհին։

Մեզ համար չափազանց էական է ձևավորել ղարաբաղյան հարցի փաթեթային շրջանակ. նախարար

Անժամկետ հրադադարի մասին համաձայնագիրը բոլորովին այլ ոճի փաստաթուղթ է։ Այն զինված դիմակայության ամբողջական դադարեցման կոնկրետ ժամկետներ էր սահմանում, ինչպես նաև այնպիսի ձևաչափեր, ինչպիսիք են հակամարտող կողմերի ներկայացուցիչների հրամանների տեքստերի փոխանակում և մարտական գործողությունների դադարեցում, զորքերի բաժանման սահմանագծերի համաձայնեցում։ Համաձայնագրի սկզբում այն ներկայացվում էր որպես արձագանք հրադադարի կոչին, որը շարադրված է «Բիշքեկյան արձանագրությունում»։ Այսինքն` այն զինված դիմակայությունը դադարեցնելուն ուղղված քաղաքական հռչակագրի ցանկությունները վերածում էր իրական, գործնական քայլերի։

Համաձայնագրի տեքստը երեք փուլով է ստորագրվել (1994 թվականի մայիսի 9–ին` Բաքվում, մայիսի 10–ին` Երևանում և մայիսի 11–ին` Ստեփանակերտում), որից հետո ուժի մեջ է մտել։ Այսպիսով` տվյալ փաստաթուղթը «Բիշքեկյան արձանագրության» հետ խառնելը լուրջ հետազոտողի համար անթույլատրելի է։

Ինչո՞ւ ենք մենք ամենուր տեսնում այս խառնշփոթը, որը կրկնվում է «նախանձելի» պարբերականությամբ։ Կհամարձակվեմ ենթադրել, որ 1994 թվականի մայիսի 12-ի համաձայնագրի նախապատրաստման վրա ուշադրության սևեռումը ցույց կտար այնպիսի բան, որն այնքան էլ շահավետ չէ ռուսական «աշխարհաքաղաքական ռևիզիոնիզմը» մերկացնողներին, այն է` հաշտություն սահմանելիս հակամարտող կողմերի միջև Մոսկվայի միջնորդական վճռորոշ դերը։

Ամերիկայի և Եվրոպայի դիվանագետներն ու փորձագետներն ավելի հակված են խոսել բազմակողմանի խաղաղապահ ձևաչափերի արդյունավետության մասին։ Ռուսաստանի «մենաշնորհը» նրանց կողմից դիտարկվում է որպես վտանգավոր մարտահրավեր։

Նման իրավիճակի առաջացման համար, ի դեպ, պատասխանատվություն է կրում նաև ռուսական կողմը, որը ղարաբաղյան խաղաղության ձևավորման գործում նախաձեռնությունն իր ձեռքը չի վերցրել։ Փաստորեն` նախկինում ՌԴ նախագահի հատուկ ներկայացուցիչ, ինչպես նաև ՌԴ–ից ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահ Վլադիմիր Կազիմիրովից բացի, ոչ ոք այս թեմայի վերաբերյալ մանրակրկիտ պարզաբանումներ չի արել։ Խոսքը, հատուկ ընդգծեմ, հետևողական ռազմավարության մասին է, այլ ոչ թե հերթական տարելիցի հետ կապված հայտարարությունների և մեկնաբանությունների։

«Փուլային տարբերակի մասին նույնիսկ ակնարկ չկա». ՀՀ ԱԳՆ–ն`Ղարաբաղյան հակամարտության մասին

Միևնույն ժամանակ, Մոսկվան իր հաշվին կարող էր գրանցել և՛ ԼՂՀ հակամարտության հրադադարի ամրապնդման համաձայնագիրը (1995), և՛ 2008 թվականի Մայենդորֆյան հռչակագիրը (առաջին փաստաթուղթը զինադադարից հետո, որը համատեղ ստորագրել էին Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահները), և՛ 2016 թվականի ապրիլի միջնորդական առաքելությունը, որի շնորհիվ ավարտվեց 1994 թվականի մայիսից ի վեր շփման գծում ռազմական ամենաուժեղ էսկալացիան` «քառօրյա պատերազմը»։

Սակայն որքան էլ ակնհայտ լինի Ռուսաստանի ներդրումը խաղաղարար գործընթացում, այդ մասին ոչ ոք առանձնակի խոսել չի ցանկանում։ Լավագույն դեպքում նշում են «բազմակողմանի ջանքերը»։ Եվ սա այն դեպքում, երբ այսօր էլ ԼՂՀ–ն շարունակում է մնալ Եվրասիայի այն կետը, որտեղ ռուսաստանցի դիվանագետները սերտ համագործակցում են Ամերիկայի և Ֆրանսիայի գործընկերների հետ, իսկ նրանց ջանքերը դրական են գնահատվում և՛ ԱՄՆ–ում, և՛ Ֆրանսիայում (այդ երկու երկրները ՌԴ–ի հետ մեկտեղ ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահներ են)։

1994 թվականի համաձայնագիր. պահպանվող արդիականություն

Սակայն ինչո՞ւ ենք մենք կրկին ու կրկին դիմում 1994 թվականի մայիսի 12-ի համաձայնագրին։ Արդյո՞ք մենք շատ չենք գերագնահատում դրա նշանակությունը, եթե այսօր էլ Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի, ԼՂՀ նախկին ինքնավար մարզին հարող շրջանների ազատման, ապառազմականացման և փախստականների վերադարձի մասին բովանդակային բանակցություններ չեն ընթանում։ Խաղաղ կարգավորումը փաստացի փոխարինվել է կոնֆլիկտային մենեջմենթով, միջադեպերի քանակի նվազեցման, ռազմագերիների փոխանակման մեխանիզմների իրագործման և, վերջապես, հրադադարի պահպանման ռեժիմի արդյունավետ մոնիթորինգ մտցնելու փորձերով։

Կարծում եմ` ճիշտ է երևանցի լրագրող Դավիթ Պետրոսյանը, երբ խոսում է այն մասին, որ հակամարտության ռազմական փուլը կարող էր ավելի վաղ ավարտվել, քանի որ մարտական գործողությունների դադարեցման կարճաժամկետ համաձայնագրեր եղել են բազմիցս, նաև 1994 թվականի մայիսից առաջ։ Սակայն դրանք ամեն անգամ ձախողվում էին։ 1994 թվականի մայիսին  անժամկետ, խիստ դեդլայններով չսահմանափակված հրադադարի բանաձև էր առաջարկվել։ Եվ այդ պայմանավորվածությունների ուժի մեջ մտնելը դադարեցրեց պատերազմը, որի շարունակությունը հղի էր հակամարտության մեջ այլ ուժերի  ներգրավմամբ։ Հիշեցնեմ, որ մարտական գործողությունների ժամանակ Թուրքիան փակեց Հայաստանի հետ ցամաքային սահմանը։ 

Իրավիճակով մտահոգված էր նաև հարևան Իրանը։ Իսկ ղարաբաղյան ճակատներում իրենց ուժերը փորձեցին և՛ աֆղանցի մոջահեդները, և՛ հյուսիսկովկասցի համար մեկ ահաբեկիչ Շամիլ Բասաևը։ Այդպիսով` ակտիվ ռազմական գործողությունների դադարեցումն ինքնին չափազանց կարևոր էր, ինչպես էլ որ հետագայում զարգանար խաղաղ կարգավորման գործընթացը։ Այսօր այս պարզ գաղափարը մոռանալ պետք չէ։

Կարանտինն ու քաղաքականությունը. ինչո՞ւ Երևանն իրեն հեռու պահեց ղարաբաղյան ընտրություններից

Հրադադարից 26 տարի անց բանակցությունների սեղանի շուրջ հնչեցվել են հակամարտության կարգավորման բոլոր հնարավոր գաղափարները։ Դա և՛ «փաթեթային ծրագիրն» է (բոլոր վիճահարույց հարցերի սինխրոն լուծում), և «փուլային մոտեցումը» (փուլային ալգորիթմ ենթադրող), և՛ «ընդհանուր պետության» նախագիծը։ Սակայն ինչպես նախկինում, այնպես էլ այսօր, հակամարտության կողմերը պատրաստ չեն զիջումների  գնալ առկա բոլոր հարցերի վերաբերյալ (ԼՂՀ հետագա կարգավիճակ, ԼՂՀ նախկին ինքնավար մարզի շուրջ եղած տարածքների ազատում, փախստականների վերադարձ)։ Մոտ ապագայում հակամարտության կարգավորման բեկումնային նոր գաղափարների ակնկալիք նույնպես չկա։

2019 թվականի նոյեմբերին լրացավ խաղաղ կարգավորման հիմնական դրույթները ներառող «Մադրիդյան սկզբունքների» մշակման 12 տարին։ Անցած տարվա հուլիսին նշվեց  «հիմնական սկզբունքների» թարմացված տարբերակի հրապարակման 10-ամյա հոբելյանը։ Դրա համաձայն` ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահող երկրները խորհուրդ են տվել հակամարտող կողմերին «համաձայնության գալ»։ Սակայն ամբողջ ընթացքում կողմերը նույնիսկ նվազագույն քայլեր չեն արել Բաքվին և Երևանին դիվանագետ միջնորդների կողմից առաջարկված չափանիշների կիրառման ուղղությամբ։ Այդպիսով` թարմացված «Մադրիդյան սկզբունքները» մնում են ոչինչ չասող, այլ ոչ թե խաղաղության հասնելու համար գործող ալգորիթմ։

Այն, ինչ դրված է «բանակցությունների սեղանին» վաղուց գաղտնիք չէ։ Հակամարտությունը ներառում է ինչպես ազգային ինքնորոշման (այն, ինչի համար հանդես էին գալիս ԼՂՀ ինքնավար մարզի հայերը դեռևս 1980-ականների վերջին), այնպես էլ տարածքային ամբողջականության (Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմում եղած  նախկին ինքնավար մարզի շուրջ գտնվող շրջանները չէին կարող և չէին ցանկանում սատարել «միացման» գաղափարին) տարրեր։ Սակայն միջազգային իրավունքի շրջանակում վերոնշյալ բախումներն ամենևին էլ Ղարաբաղյան հակամարտության հետ չեն ծնվել։ Եվ հազիվ թե մոտ ապագայում դրանք լուծվեն։

Կարծում եմ` ժամանակն է, որ անկեղծ խոստովանենք ինքներս մեզ. հետխորհրդային հակամարտությունները ԽՍՀՄ փլուզումից երկար կապրեն։ Դրանք չէին կարող անմիջապես լուծվել միասնական միութենական պետության անհետացումից հետո, ինչպես և չեն կարող արագացված ռեժիմով կարգավորվել Հարավսլավիայի, ինչպես նաև խոշոր եվրոպական կայսրությունների անկման ընթացքում առաջացած դիմակայությունները։ Նման հակամարտությունները ազգայնական դիսկուրսի արդյունք են, որը փոխարինելու է գալիս բազմէթնիկ միավորումների լոյալությանը։ Այդ իսկ պատճառով հակամարտության հանգույցը քանդելու` միջնորդների ցանկությունը դեռևս բավարար չէ։  Անհրաժեշտ են բուն ազգային վերնախավի ջանքերը, որոնք սեփական ինքնուրույն պետության ձևավորման փուլում չափազան սուր և ցավագին են ընդունում նույնիսկ փոխզիջման գաղափարը, էլ չենք խոսում  բարդ պայմանավորվածությունների իրականացմանն ուղղված գործնական քայլերի մասին։

Ղարաբաղյան հարցի նոր բովանդակություն է ձևավորվում. Փաշինյանը բացատրեց՝ ինչի մասին է խոսքը

Այս համատեքստում 26 տարի առաջ ուժի մեջ մտած համաձայնագրի նշանակությունը, չի կարելի  թերագնահատել։ Դրաա պաթոսը նրանում է, որ Ղարաբաղի հարցում հնարավոր է ցանկացած քաղաքական լուծում` և՛ այն, որում կգերակայի ազգային ինքնորոշման սկզբունքը, և՛ այն, որի դեպքում նախապատվությունը կարող է տրվել տարածքային ամբողջականության ավելի պահպանողական սկզբունքին։ Չի բացառվում  այս երկու սկզբունքների փոխզիջումային համադրությունը։  Սակայն ամենակարևորը ռազմական ճանապարհով այս կամ այն լուծումը պարտադրելուց հրաժարվելն է։ Պետք է հիմնվել բացառապես բանակցությունների վրա, նույնիսկ եթե դրանք տևում են տասնամյակներ։

Ղարաբաղում բանակցային գործընթացը, սակայն, ուղեկցվում է հրադադարի խախտումներով։ Դրանք կանոնավոր բնույթ են կրում։ Եվ նույնիսկ կորոնավիրուսի համավարակի տարածումը չկանգնեցրեց զինված բռնության պոռթկումները շփման գծում, ինչպես նաև հայ–ադրբեջանական սահմանին` բուն ղարաբաղյան տարածքից դուրս։ Իսկ 2016 թվականի ապրիլյան իրադարձությունները ցույց տվեցին, թե որքան անկայուն կարող է լինել հրադադարի ռեժիմը և որքան մոտ պատերազմի և չկարգավորված հակամարտության սահմանը։ Այդ իսկ պատճառով 26 տարի առաջ կնքած համաձայնագրիըը ինչպես նախկինում, այնպես էլ հիմա` մնում է ինքնատիպ կողմնորոշում, քայլ, որը մատնանշում է այն ճանապարհը, որը դեռ պետք է անցնեն բոլորը։

Առաջընթաց կա «փոքր քայլերի» հարցում. ՌԴ ԱԳՆ–ն` ղարաբաղյան կարգավորման մասին

198
թեգերը:
Ադրբեջան, Հայաստան, Ղարաբաղյան հակամարտություն, Լեռնային Ղարաբաղ
Ըստ թեմայի
Բաքվի մանրակրկիտ մոտեցումը «Արևելյան գործընկերությանը». ի՞նչ շահեց Արցախը
Ղարաբաղում անդորր է, բայց կան նաև վտանգավոր միտումներ. Մարկեդոնով
Փաշինյանը գտավ գլուխկոտրուկի բանալին. հետհեղափոխական ոճի յուրահատկությունները
Նավթ

«Հազար դոլար` մեկ բարելի դիմաց». ամերիկյան ծրագիրն ապշեցնում է նավթի շուկային

279
(Թարմացված է 17:35 01.05.2020)
Ճգնաժամը կավարտվի, բայց նավթի շուկայի ճակատագիրն առանց ԱՄՆ–ի հետ համաձայնեցնելու սովորությունը կարող է մնալ։

Իվան Դանիլով, ՌԻԱ Նովոստի

ԱՄՆ–ն, համենայնդեպս պաշտոնական մակարդակով, չներառվեց ՕՊԵԿ+ գործարքում, որին մասնակցում են Ռուսաստանն ու նավթ արտահանող այլ երկրներ, սակայն ոչ պաշտոնական մակարդակով այս գործարքին լիովին կարող է մասնակից դառնալ Տեխաս նահանգը, որտեղ արդյունահանվում է ամերիկյան թերթաքարային նավթի մեծ մասը։

Արդեն մայիսի 5-ին կարող է ընդունվել այն բախտորոշ որոշումը, որով «թերթաքարային հեղափոխության» էպիկենտրոնում գտնվող նավթային ընկերություններին կպարտադրվի կրճատել արդյունահանումը, ընդ որում` նավթային ոլորտը կարգավորող տեխասյան պետական գործակալության որոշման նախագիծը մեղմ միջոցներ չի ենթադրում։

Պաշտոնյաները միայն մեկ բիրտ միջոց ունեն` նրանք առաջարկում են տուգանել յուրաքանչյուր «ավելորդ» բարելի համար, իսկ որպեսզի կորուստներին սովորած թերթաքարային արտադրությամբ զբաղվողները դա զուտ լրացուցիչ ծախս չհամարեն առանց այն էլ ոչ շահավետ բիզնեսի համար, առաջարկվում է մեկ բարելի դիմաց 1000 դոլար տուգանք սահմանել, ինչը պետք է սթափեցնի նույնիսկ ամենաազատատենչ նավթարդյունահանողներին։

Տեխասի գլխավոր ԶԼՄ–ն` Houston Chronicle–ը, հայտնում է կրճատման ծրագրի մանրամասները և թե ինչ կռիվներ կծավալվեն դրա ընդունման շուրջ։

Նավթը՝ ջրի գնով. արդունաբերողները վճարում են, որ իրենց ապրանքը տանող լինի

«Տեխասի երկաթուղային հանձնաժողովը, որը կարգավորում է նավթագազային ոլորտը, հանրային քննարկում է սկսել առաջարկի վերաբերյալ, որը թույլ կտա նահանգում նավթի արդյունահանումը կրճատել ամսական 20 տոկոսով։ Առաջարկված հրամանի տեքստը հրապարակվել էր նիստից առաջ, որի ժամանակ հանձնաժողովը պետք է քվեարկի այդ ծրագրի համար։ Հանձնաժողովը արդյունահանումը կրճատելու մասին հրամաններ չի արձակել 1970-ականներից, սակայն հում նավթի գլոբալ ավելցուկը, որն առաջացել է կորոնավիրուսի համավարակի պատճառով, ստիպել է այդ քայլին գնալ։ Pioneer Natural Resources–ն ու Parsley Energy–ն խնդրել են գործակալությանը օգտագործել այդ իրավասությունը։ Այդ խնդրանքը պառակտում է առաջացրել նավթագազային ոլորտում. մանր արտադրողների և շրջակա միջավայրի պաշտպանների կոալիցիան կողմ է արդյունահանման կրճատմանը, այն դեպքում, երբ ոլորտային առևտրային ասոցիացիաները, խոշոր ընկերություններն ու խողովակաշարի օպերատորները կտրականապես դեմ են»։

20 տոկոսով կրճատումը գրեթե այնքան է, որքան ստիպված կլիներ կրճատել Տեխասը, եթե նահանգը կամ ԱՄՆ–ն ընդհանուր առմամբ ՕՊԵԿ+–ի հետ համաձայնագիր կնքեր։ Ու այս թիվը դժվար թե պատահական է ընտրված։ Կարելի է ենթադրել, որ որոշակի քաղաքական պահանջ է եղել հենց նման որոշման համար, բայց դա դեռ չի երաշխավորում, որ այն կընդունվի։

Այսօր ԱՄՆ–ում գործում է «շուկան է որոշում» մոդելը, ինչն էլ հանգեցնում է նման միջադեպերի, ինչպիսին եղավ վերջերս, երբ West Texas Intermediate ամերիկյան նավթի գինը հասավ բացասական ցուցանիշի, սակայն այս մոդելը ոչ բոլորին է ձեռնտու։ Փոքր նավթարդյունահանողները (Տեխասում բավական շատ ընկերություններ կան, որտեղ աշխատում է 20–ական մարդ և որոնք օրական 1000 բարելից պակաս են արդյունահանում) կցանկանային արդյունահանման կրճատման հասնել։

Տեխասի կարգավորողների նախագծով` «փոքր նավթային բիզնեսը» կազատվի քվոտավորումից, բոլոր կրճատումներն էլ բաժին կընկնեն խոշոր և միջին ընկերություններին։

Պաշտոնյաների ներգրավմամբ հարկադիր կրճատման գաղափարի նախաձեռնողները՝ Pioneer Natural Resources ու Parsley Energy ընկերությունները թերթաքարային նավթի խոշոր արդյունահանողներ են, սակայն դրանք շատ ավելի փոքր են, քան կոնվենցիոնալ՝ ավանդական, նավթարդյունահանման ոլորտի հսկաները՝ Exxon-ն ու Chevron-ը։

Կրճատումներ նախաձեռնող ընկերությունները հույս ունեն, որ արդյունահանման նվազեցումը հնարավորություն կտա գոյատևելու, մինչև գները նորից կբարձրանան։ Ընդ որում՝ ֆինանսական առումով ավելի թույլ մրցակիցներն ամեն դեպքում կսնանկանան։

Ամերիկյան լրագրողները արդարացիորեն նշում են, որ կոնվենցիոնալ նավթարդյունահանման հսկաները դեմ են կրճատումներին, թեև կարճատև հեռանկարում նրանք կարող են լուրջ ֆինանսական շահ ստանալ։

Այդ դիրքորոշումը մի հավանական ու տրամաբանական բացատրություն ունի. նրանք ուզում են սկզբում տեսնել բոլոր թերթաքարային ընկերությունների մահը, այսինքն՝ օգտվելով կորոնավիրուսի հետ կապված իրավիճակից` վերացնել դրանց, դրա համար պատրաստ են մի քանի ամիս կամ ավելի երկար ժամանակ գերցածր գներ պահել։ Թեև պաշտոնական մակարդակով նրանք ասում են, որ մտածում են ազատ շուկայի մասին։

Bloomberg գործակալությունը գրում է, որ այս պատմությունն ամեն դեպքում տխուր ավարտ է ունենալու։ «Նավթի բացասական գները, անպետք բեռներով ծովերում շրջող տանկերները, թրեյդերները, որոնք ստեղծագործաբար են մոտենում հարցին, թե ուրիշ որտեղ կարելի է նավթ պահել»։

Տրամաբանական կլիներ, եթե ԱՄՆ-ն միանար Սաուդյան Արաբիային, Ռուսաստանին կամ պատասխանատու այլ արդյունահանողներին։ Սակայն նույնիսկ Տեխասի հանձնաժողովի անդամների շարքում կան «շուկայական ֆունդամենտալիստներ», որոնցից մեկը` նախագահ Ուեյն Քրիստիանը, որոշել է մամուլում ելույթ ունենալ ու պաշտպանել ազատ շուկան։

«Հենց COVID-19-ը հաղթահարենք, նավթամթերքի, օրինակ՝ բենզինի պահանջարկը կաճի, քանի որ ամերիկացիները նորից կսկսեն աշխատանքի գնալ։ Իրավիճակը կկայունանա։ Սա առաջին ճգնաժամը չէ, որին բախվում է մեր երկիրը, ոչ էլ վերջինը։ Սակայն երբ մենք դժվարությունների ենք բախվում, հարյուր տոկոս դեպքերում Ամերիկան ուժեղանում է, ինչպես և Տեխասը։ Հենց այդ պատճառով պատրաստվում եմ հավատարիմ մնալ ազատ շուկայի սկզբունքներին ու դեմ եմ Տեխասում քվոտավորմանը»։

«ՌԴ–ն անուղղակիորեն ստիպեց ԱՄՆ–ին միանալ նավթի կարտելային համաձայնությանը». Դավթյան

ԱՄՆ-ն կարող է հրաժարվել կրճատումներից։ Հավանաբար դա այդքան էլ չի ազդի երկրի նավթի շուկայի ճակատագրի վրա, փոխարենը Տեխասի հանձնաժողովի այդպիսի որոշումը բավականին լուրջ աշխարհաքաղաքական հետևանքներ կունենա։

Դեռ 2019 թվականին ամերիկացի փորձագետները լրջորեն մտահոգվել էին, որ Սաուդյան Արաբիան ու Ռուսաստանը նավթային նոր դաշինք են ստեղծել, որը կարող է բարձրացնել և իջեցնել սև ոսկու գները, ընդ որում՝ դաշինքում ներգրավված էին ինչպես ՕՊԵԿ-ի երկրները, այնպես էլ դրա մեջ չմտնող պետությունները։ Երբ 2020 թվականին «ՕՊԵԿ+»-ի գործարքը տապալվեց, աշխարհաքաղաքականության ոլորտի ամերիկացի մասնագետները իհարկե ցավում էին գների անկման համար, սակայն շատ էին ուրախացել, որ դաշինքն այլևս չի սպառնում ամերիկյան գլոբալ էներգետիկ քաղաքականությանը։

«ՕՊԵԿ+»-ի նոր աննախադեպ գործարքը ինչ-որ չափով վերածնում է ամերիկացիների սարսափները, նույնիսկ ուժեղացնում է դրանք այն առումով, որ հիմա նավթի շուկայում գործողությունների համակարգումն ընդլայնվել է ու նույնիսկ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկիր է ներառել։

Financial Times-ը հայտնում է․ «Նորվեգիան նավթի արդյունահանումը կկրճատի 13 տոկոսով», իսկ դա նշանակում է, որ Նորվեգիայի կառավարությունը կկատարի «ՕՊԵԿ+»-ին տված իր ոչ պաշտոնական խոստումը դեռ «մեծ գործարքի» բանակցությունների ավարտից առաջ։

Ճգնաժամը կավարտվի, իսկ առանց ԱՄՆ-ի նավթի համաշխարհային շուկաների ճակատագրի մասին պայմանավորվելու սովորությունը կարող է մնալ։ Համեմատաբար մենության կամ առնվազն փոքրամասնության մեջ մնալիս Միացյալ Նահանգներն ու մասնավորապես Տեխասը կարող են սփոփվել միայն նրանով, որ «ազատ շուկայի» սկզբունքներն անձեռնմխելի են մնացել։

Միայն թե այդ սկզբունքները, միևնույնն է, չեն կարողան «կերակրել» թերթաքարային սեկտորին։

Նավթային պատերազմ. Վաշինգտոնը խախտել է գլխավոր արգելքը

279
թեգերը:
ԱՄՆ, նավթ
Ըստ թեմայի
Նավթային պատերազմ. արևմտյան փորձագետները կանխատեսել են հաղթող երկրին
Նավթային պատերազմ և կորոնավիրուս. Հայաստանում գնաճը կարող է Ռուսաստանին էլ գերազանցել
Փաշինյանը չի բացառում`Հայաստանը կարող է օգտվել նավթի գների համաշխարհային անկումից
Սարդարապատի ճակատամարտի ժամանակ օգտագործված զենք

Եպիսկոպոսը խորհուրդ էր տալիս նշան բռնել գլխին․ հայ հոգևորականն ու Սարդարապատի ճակատամարտը

33
(Թարմացված է 21:44 30.05.2020)
Մի քանի հայ հոգևորականներ օգնել են փարատել հայկական զորքի բարոյալքված վիճակը և Էջմիածնի մատույցներում մարտնչել թուրքերի դեմ։

ԵՐԵՎԱՆ, 30 մայիսի – Sputnik. «Սարդարապատ» թանգարանի տնօրեն Կարեն Փահլևանյանը Sputnik Արմենիային պատմեց, որ Սարդարապատի ճակատամարտի ժամանակ եպիսկոպոս Գարեգին Հովսեփյանն անձամբ է հայ «դիպուկահարներին» հրահանգել նշան բռնել հակառակորդի գլխին։

Директор Национального музея этнографии армян и истории освободительной борьбы в Мемориальном комплексе Сардарапат Карен Пахлеванян
© Sputnik / Aram Nersesyan
Կարեն Փահլևանյան

1918թ․-ի մայիսի կեսին տարածաշրջանում իրավիճակը ծանր էր։ Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի ստորագրումից և Բաթումը, Արդահանն ու Կարսը գրավելուց հետո թուրքերը շարունակում էին գրոհը Էջմիածնի ուղղությամբ։ Հայոց քաղաքական և ռազմական ղեկավարությունը նախազգուշացրեց կաթողիկոս Գևորգ Ե Սուրենյանցին, որ ժամանակն է լքել Էջմիածինը և տեղափոխվել Բջնի, Բյուրական կամ Սևան, բայց կաթողիկոսը մերժեց։

Կաթողիկոսն ասաց, որ եթե հայկական զորքն ի վիճակի չէ պաշտպանել իրեն, պաշտպանել քրիստոնեությունը, ապա ինքը պատրաստ է մնալ Էջմիածնում։ Եվ Սարդարապատի հերոսամարտի օրերին հոգևորականությունը զորքի կողքին մնաց՝ ռազմաճակատի առաջին գծում։

«Թվում է՝ հոգևորականությունը պետք է հանդես գար ընդդեմ սպանության, առավել ևս՝ չպետք է գտնվեր իրադարձությունների էպիկենտրոնում։ Բայց ոչ այս դեպքում»,-ասաց Փահլևանյանը։

Այն ժամանակ խաղասեղանին էր դրված ազգի ֆիզիկական ինքնապահպանման հարցը։ Եպիսկոպոս Գարեգին Հովսեփյանը (հետագայում՝ Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոս) Հայաստանի ամենակրթված մարդկանցից էր, սովորել էր արտասահմանում։

Հենց նա էլ ռադիոյով դիմեց զորքին, ու նրա խոսքը ոգեշնչեց հուսալքված մարդկանց։

Թուրքերի դեմ պայքարի դուրս եկան ոչ միայն զինվորները, այլև սովորական գյուղացիները, հողագործները, որսորդները։ Այն ժամանակ հենց որսորդներն էին դառնում լավագույն «դիպուկահարները»։

Մի պատմություն է պահպանվել այդպիսի որսորդներից մեկի՝ Զարզանդի և Գարեգին եպիսկոպոսի խոսակցությունից։

Մենք մի պատասխան ունենք աշխարհին. Գագիկ Գինոսյանը երիտասարդների հետ պարում է Սարդարապատում

«Երբ Զարզանդը կրակում էր հակառակորդին, Գարեգինը քմծիծաղով ասում էր` գլխին չկպավ։ Նա համարում էր, որ կրակոցները պետք է դիպուկ լինեն»,-պատմեց Փահլևանյանը` ուշադրություն հրավիրելով զինամթերքի պակասության և դրա արդյունավետ օգտագործման անհրաժեշտության վրա։

Իհարկե, այս պատմությունը գեղարվեստական տարր ունի, բայց կոնկրետ մարդկանց անուններ և գյուղերի անվանումներ են նշվում։

Ճակատամարտին մասնակցած հոգևորականների հստակ թիվը հայտնի չէ։ Բայց ամբողջ Գևորգյան ճեմարանը այնտեղ է եղել, ուստի կարելի է խոսել մոտ 300 հոգևորականի մասնակցության մասին։

Առհասարակ հոգևորականները հսկայական դեր են խաղացել զորքի հոգեբանական և բարոյական աջակցության հարցում։ Չպետք է մոռանալ, որ ընդամենը մի քանի տարի առաջ էր ցեղասպանությունը սկսվել, և Հայաստանում հարյուր հազարավոր փախստականներ կային, սով էր ու ավերածություններ։

Եվ ահա այդպիսի պահին պատմական հրաշք կատարվեց։ Իզուր չէ, որ որոշ պատմաբաններ Սարդարապատի ճակատամարտը համեմատում են Ավարայրի ճակատամարտի հետ և նույնիսկ ավելի կարևոր են համարում։

Տոնի տխուր կողմը. Սարդարապատի հերոսամարտի հուշահամալիրում մայիսի 28–ին մարդ չկա

33
թեգերը:
Սարդարապատ, Հայաստան
Ըստ թեմայի
ԱՄՆ–ում բնակվող հայերից մեկը Դավիթ Տոնոյանին է փոխանցել իր պապի` 100 տարվա ստացականը
Ամենադժվարն առաջին անկախությունն էր. ինչով են նման Առաջին և Երրորդ հանրապետությունները
Հայաստանի 1-ին Հանրապետության և Սարդարապատի հերոսամարտի 100-ամյակը` լուսանկարներով
Կենաց-մահու կռիվ, որ պետականության վերականգնման արժեք ունեցավ. Սարդարապատից մինչև…